ماڭعىستاۋدىڭ مۇڭى

نەگىزى قۋاڭشىلىق بەلگىلەرى باستالعانىنا ءبىر-ەكى جىل بولدى, وتكەن جىلى وڭىردە 200-دەن استام جىلقى ءولىپ, ەلدى اۋرەگە سالعانى ەستە. بيىل بۇل زوبالاڭ ۇدەپ سوقتى – ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىندا مال, اسىرەسە جىلقى مالى الدىمەن بولدىرىپ, جەردە جەيتىن دىم بولماعان سوڭ امالسىز توپىراق جەپ ارام ولۋدە. ارام ول­مەگەندە شە, سۋى اققان كو­تەرەم مال­دىڭ كوكباقا ەتى كىمگە كەرەك – ساتقاندا كىم الادى, سويسا جەلى­نەر مە؟!

جەردىڭ سىڭايىن اڭعارعان تۇرعىن­داردىڭ بيىل كوكتەم تۋا دابىل قاعۋىنىڭ كەمى جوق. وكىنىشكە قاراي جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان دا, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە قيىن جاعدايعا وراي ءتيىمدى جانە شۇعىل شەشىم قابىلداپ, حالىقتىڭ ناپاقاسى بولعان مالدى امان الىپ قالۋعا ويداعىداي شارالار جاساقتالعان جوق. ەسەسىنە, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان «وڭىردە احۋال تۇراقتاندى, مال ءولىمى توقتادى, ماڭعىستاۋعا وزگە وڭىرلەردەن جەم-ءشوپ تولاسسىز تاسىمالدانىپ, حالىققا ارزان باعامەن تاراتىلۋدا» دەگەن جالعان اقپاراتتار قارشا بوراۋدا. شىركىن-اي دەيسىڭ, ءوز وتىرىكتەرىنە وزدەرى مالدانىپ وتىرا بەرمەي كوكتەمنەن بەرى ماڭىزدى قادام جاساعاندا بۇعان دەيىن شىعىن بولعان قانشاما مالدى الىپ قالعان بولار ەدى دەپ ويلايسىڭ...

جاعدايعا وراي ورىن العان وتىرىك اقپاراتتار ءوز كەزەگىندە ماڭ­عىستاۋدا بيلىك پەن حالىق اراسىن الىستاتىپ, سەنىمدىلىكتى جوعالتىپ, جاپپاي سىنعا, وكپە-رەنىشكە ۇلاستى. ونىڭ ۇستىنە «جەكەنىڭ مالى» دەپ جاقاۋراتىپ, الدەبىر «زاڭدىلىق, ءتارتىپ-ەرەجەلەردى» العا تارتىپ, ءىس باسىنداعىلارعا ارا ءتۇسۋشى ءۇشىنشى تاراپتىڭ ءىس-ارەكەتى حا­لىقتىڭ زىعىردانىن قايناتىپ-اق بارادى. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەندەي, حالىق ءوز حال-قادەرىنشە قازىر تىربانىپ-اق جاتىر, بىراق جەم-ءشوپ باعاسىنىڭ كۇننەن-كۇنگە ەسەلەپ قىمباتتاۋى ونسىز دا جۇقا قالتانى قاعىپ بولدى.

جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ اقپاراتىنا قۇلاق تۇرسەڭ, «الاڭداۋعا نەگىز جوق – ءوڭىردىڭ وزىنەن بىرنەشە ءشوپ بريگاداسى قۇرىلىپ, حالىققا قولجەتىمدى باعادا, ياعني ءبىر تۇك ءشوپتى 700-900 تەڭگەدەن ساتۋدا. سونداي-اق ارپانىڭ كيلوگرامى 110-115 تەڭگەدەن, كەبەك جەمنىڭ 1 كيلوسىنىڭ باعاسى 85 تەڭگەدەن, ءبىر تۇك ءشوپتىڭ باعاسى 1100 تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك» دەگەندى ايتادى. بۇل جاۋاپ جەلىدە تۇرعىنداردىڭ اشۋىنا ءتيىپ, ءبىراز سىنعا ىلىكتى. ونىڭ دا ءجونى بار, ويتكەنى شىندىعىندا باعا مۇلدەم باسقا – اتالعان باسقارما ءشوپ باعاسىنىڭ ءبىر تۇگى 1000 تەڭگەدەن ارزان دەگەن بەينەۋ اۋدانىندا اتالعان كولەمدەگى ءشوپ باعاسى 1200-1700 تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. ءوزى جەتكىلىكتى, باعاسى قولجەتىمدى دەگەن كەبەك جەمدى بۇدان 3-4 كۇن بۇرىن بەينەۋدە ءبىر عانا جەردە 17-18 كيلولىق قاپتاعىسى 2 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى باعادا ساتىلعان. نەگە اكىمدىكتىڭ ەسەبى مەن ناقتى جاعداي ەكى ءتۇرلى؟ سەبەبى – «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندەي, جەم-ءشوپتى ساتۋشىلار – جەكە كاسىپكەرلەر, ولاردىڭ ساۋداسىنا اكىمدىكتىڭ ەشقانداي ورتاقتىعى جوق, «قايدان قۇلاق شىعارسا دا ەركى». ال سىلبىر قيمىلداپ, شارۋانى دەر كەزىندە شيىرىپ كەتە الماعان, ءالى دە تياناقتى ۇيىمداستىرا الماي وتىرعان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جەكە كاسىپكەر اكەلگەن مالدىڭ ازىق-ت ۇلىگىن قالقالاپ, «جۇمىس جۇرگىزىلۋدە» دەۋدەن باسقا شاراسى قالماعان ەدى... قولىندا كۇشى بار, قۇرىعى ۇزىن مال يەلەرى جىلقىلارىن جۇك كولىكتەرىنە تيەپ, الىس وڭىرلەرگە قونىس اۋداردى, جاپا شەگۋشى – بالا-شاعاسىنىڭ كۇنەلتىسى بولعان قوراداعى جاندىعىنىڭ جاعدايىن جانىنان بەتەر تىلەگەن قاراپايىم تۇرعىندار. سونداي-اق «قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنەن جاۋاپحاتتار جولدانىپ, وبلىسىمىزعا 3 600 توننا ءشوپ كەلەتىن بولدى. شامامەن رۋلونى 250-350 كگ, باعاسى 3500-6000 تەڭگە ارالىعىندا بولادى. اقتوبە وبلىسىنان كەلەتىن ءشوپ رۋلونى – 16 مىڭ تەڭگە, تۇك 1066 تەڭگە بولادى», دەگەن باسقارمانىڭ بولجام-باعاسى كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ بارادى – باعا دا, ءسوز دە وزدەرىن ۇستاپ تۇرا المادى.

كۇنىنە بىرنەشە جىلقىسى ءولىپ, جان­ۇشىرعان حالىق ۇكىمەتتەن ماڭ­عىس­تاۋدا توتەنشە جاعداي جاريالاۋدى سۇ­رادى. ماسەلەگە وراي اۋىل شارۋا­شىلىعى جانە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لىكتەرىنەن ارنايى كوميسسيا دا كەلدى. بىراق وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ اقپاراتىنا مالداندى ما, ەش ناتيجە بولعان جوق. اتالعان باسقارمانىڭ مالىمدەۋىنشە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ «كاسپي» اكك ارقىلى بولەمىز دەگەن 190 ملن تەڭگەسى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە حالىققا ارزان ءشوپ شابۋعا بەرۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن, بىراق ءالى بولىنبەگەن.

«قازىرگى تاڭدا قاراجات «كاسپي» اكك-دە تۇر», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى س.قالدىعۇل.

«بولىنەدى» دەگەن اقشا نەگە دەر كەزىندە ءبولىنىپ, ماقساتتى ىسكە جۇمسال­مايدى؟ نەمەسە باسقارما جاۋابىندا «جوبامەن اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ سۇرا­نىسىنا سايكەس 2200 توننا ءشوپتى اكەلۋگە 117,12 ملن تەڭگە قاراجات كوزى­نە قاجەتتىلىك تۋىندايدى» دەلىنگەن, وسى 190 ملن تەڭگەنى ءالى شابىلماعان شوپكە ء«تۇيىپ» قويماي, وزگە وڭىرلەردەن كەلىپ جاتقان ءشوپتى قولجەتىمدى باعادا تاسىمالداۋعا جۇمساسا قالاي بولار ەدى؟ كەتەۋى كەتكەن مالدى قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن جايباراقاتتىق ەمەس, شۇعىل شارا, ناقتى ءىس-ارەكەت كەرەك! ال جەكە كاسىپكەرلەر وزگە وڭىرلەردەن اكەلگەن جەم-ءشوپتى كىم ساتىپ الۋدا – حالىقتىڭ كوپشىلىگى قورادا جەم-ءشوبىنىڭ ورنىن تىرناپ, ۇيدە اقشاسىنىڭ ورنىن سيپاپ قالدى, دەمەك اقشاسى كوپ الىپساتارلار ەكى ورتادا قالتاسىن قامپايتۋدىڭ قامىندا قاپىلىپ جۇرگەن جوق پا, ونى قاداعالاپ جاتقان ەشكىم جوق.

– كوكتەم شىعا از-مۇز باس كوتەرگەن وسكىندەر تاۋسىلدى. مال كۇيسىرەپ بارادى. جەم-ءشوپ باعاسى ۋ جالاپ تۇر. وزگە وڭىرلەرگە كەتەتىن كۇش جوق, قىسقا دەيىن-اق مالدان جاپپاي قول كوتەرىپ قالامىز با دەپ قورقامىز. اكىمدىكتەن ءۇمىت ءۇزىلدى, ەندى تەك وتىرىك ايتىپ, جالعان ەسەپ بەرىپ كەلەمەجدەمەسە ەكەن, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى.

قۇزىرلى ورىندار مالعا كومەك بەرىپ, ولگەن مالدىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋى قاجەت ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بۇل شارۋاعا ەندى كىرىسپەك. ال حالىق سۇراعان توتەنشە جاعداي جاريالاۋدان باس تارتىلعان.

«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ بىردەيلەندىرۋ بازاسىندا تىر­كەلگەن انالىق مال باسىنىڭ ءىشىنارا شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جانە جەكە ازامات­تاردىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىنا, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 1 ملرد 913 ملن تەڭگە قارجى جاقىن ۋاقىتتا بولىنەدى. سوعان بايلانىستى اۋداندىق, قالالىق, اۋىلدىق كوميسسيالار قۇرىلىپ, مال باسىن تۇگەندەۋ, ناقتىلاۋ جۇمىستارى باس­تالۋدا. وڭىردەگى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا قاتىستى ماڭعىستاۋ وبلىسى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ جاۋاپحاتىنا سايكەس (29.06.2021 ج., №21-06/04/2534) باس تارتىلعان» دەپ حابارلادى باسقارما. باس تارتۋ سەبەبى بەلگىسىز. ال حالىق ايتسا: «جاڭبىر جاۋماسا, توتەنشە جاعداي جاريالاپ, مالدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە باس­تى نازاردا ۇستاپ, حالىقتىق كومەك ۇيىمداستىرماسا بولمايدى».

ستاتيستيكالىق ەسەپ بويىنشا ماڭ­عىس­­تاۋ وبلىسىندا 29 585 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 613 522 ۇساق مال, 123 671 باس جىلقى, 85 713 باس تۇيە بار. باسقارمانىڭ ەسەبىنشە, مال باسىنىڭ وسۋىنە وراي كليماتتىق قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى, وبلىس بويىنشا ءتورت ت ۇلىك مالدى قىستا ازىقپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن (نەگىزى زووتەحنيكالىق نورما بويىنشا 100 كۇندىك قور جاساقتالۋ كەرەك, ءبىزدىڭ وبلىستا جىل بويى جايىلىمدا بولۋى سەبەپتى 1 ايعا ەسەپتەلۋدە) – 76 500 توننا ءشوپ جانە 37 500 توننا جەم قاجەت» ەكەن. ال زووتەحنيكالىق نورما جايىنا قالىپ, قىستاعى ءبىر اي ەمەس, جىل ون ەكى اي قولعا قاراۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان ماڭعىستاۋدا جەم-شوپپەن جەتكىلىكتى قامتۋ, قور جاساقتاۋ جۇمىستارى قالاي شەشىلمەك؟ جوعارىداعى زووتەحنيكالىق نورماعا ساي ەسەپتەۋ نەگىزىندە قاجەت بولعان ءشوپ كولەمىن قاراقيا اۋدانى 5 مىڭ توننا ءشوپتى «كەندىرلى-كاياسان» قورىعىنىڭ 3 دارەجەلى شارۋا­شىلىق جۇرگىزۋ ايماعىنان كەلىسىم الۋ ارقىلى ءشوپ شاۋىپ, ال ماڭعىستاۋ اۋدانى ءۇشىن 10 مىڭ توننا ءشوپتى «قىزىلساي» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ» «تاسورپا» مەملەكەتتىك تابي­عي زوولو­گيالىق قاۋمالىنان جانە وڭتۇستىك قىردان شابىندىققا جەر تەلىمىن الۋ جانە وزگە وبلىستاردان كەم دەگەندە 30 مىڭ توننا ءشوپتى تاسىمالداۋ ارقىلى شەشۋ كوزدەلگەن. ال قىس تۇگىلى جازدىڭ وزىندە مال باۋداي تۇسكەن قازىرگى جاعدايدا شابىلاتىن دا, تاسىمالداناتىن دا ءشوپ كولەمىن ۇلعايتۋدان باسقا امال جوق, تەك ولگەن مال ەسەبىنەن از قوردىڭ ءوزى ءتىرى مالدى قامتي الاتىن بولىپ «رەتى» كەلىپ قالماسا...

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەككەن شارۋالار جاعدايىنا ارنايى توقتالىپ, ولارعا كومەك بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى ورىندارعا جەم-ءشوپتى سىرتقا ساتۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىپ, نەسيەلەردى قايتا قۇرىلىمداۋ جانە جەم-شوپكە قوسىمشا سۋبسيديالار ءبولۋدى, يگەرىلمەي جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى يگەرۋدى تاپسىردى. كۇردەلى كەزەڭدە شۇعىل جانە باتىل شەشىم قابىلداي الماعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆتى وتس­تاۆكاعا جىبەردى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل تاپسىرماسى بۇعان دەيىنگى «مەملەكەتتىڭ جەكەنىڭ مالىندا شارۋاسى جوق, ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورسىن» دەگەندەردىڭ قاساڭ پىكىرىنە بەرىلگەن جاۋاپ بولدى, ەل جاڭالىقتان ءۇمىتتى. ەندى مينيسترلىك پەن اكىمنىڭ «شايناپ بەرگەندى» قالاي جۇتاتىنى بەلگىسىز.

ماڭعىستاۋدا دەر كەزىندە ۇيىمداس­تىرىلماعان شۇعىل شارالار مەن ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقان بىتىراڭقىلىق سالدارىنان مال تاعدىرى تارازىدا تۇر. قۇزىرلى ورىندار شۇعىل ءارى ءتيىمدى شارالارىمەن كومەك قولىن قاشان سوزادى؟!

ماڭعىستاۋ وبلىسى