ەل دامۋىنىڭ التىن دىڭگەگى

بۇگىندە استانامىز ۇلتى­مىز­دىڭ ۇياسىنا, ازاتتىق اڭساعان ەلدىڭ سيمۆولىنا اينالدى. كەزىندە ءاليحان بوكەيحاندار الاشتىڭ ورتالىعى ەتۋدى كوزدەگەن قارا­وت­كەلدىڭ تۇسىنان اسپانمەن تالاس­قان ءزاۋلىم عيماراتتارى بار كوز تارتار شاھار بوي كوتەردى.تالايدى تامساندىرعان تاڭعا­جايىپ شاھاردىڭ ءبىر كۇندە پايدا بولماعانى بەلگىلى. كەڭەس داۋىرىندە «ماسكەۋ ءبىر كۇندە تۇر­عى­زىلعان جوق» دەپ ايتۋشى ەدىك قوي. سول سەكىلدى سارىارقانىڭ تو­رىن­دە ورىن تەپكەن ەلوردامىز جىل ساناپ كوركەيىپ كەلەدى.جالپى, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ جوباسى كەزدەيسوق پايدا بولعان جوق. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ جاڭا جاعداي, سول جاعداي ەرەكشەلىكتەرىن كولدە­نەڭ تارتقان مۇلدە باسقا مەملە­كەتتىك احۋال قالىپتاستى. قازىر­گى ۋاقىتتىڭ شىندىعى مەن گەوسترا­تەگيالىق فاكتورلار گەوساياسي كەڭىستىگىمىزدى قايتادان قالىپ­تاستىرۋ پروتسەسىنە جاڭا كوزقاراس­پەن قاراۋعا ماجبۇرلەدى. سون­دىقتان ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ قاجەت ەدى. «استانانى كوشىرۋ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە ىقپال ەتەتىنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستان حالقىن ۇلتتىق يدەيا­لارعا ۇيىستىراتىن جاڭا ساياسي ورتالىق قۇرۋعا بولاتىنىن, ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ىق­پال­داسۋى كۇشەيىپ, ەل دامۋىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالاتىن تىڭ قوزعاۋشى كۇشتىڭ تۋاتىنىن ءتۇسىندىم. سولاردىڭ ىشىندە ساياسي-سيمۆوليكالىق يدەيانىڭ ماڭىزى وتە جوعارى بولدى. جاڭا استانا – ەگەمەن مەملەكەتتىڭ وزىندىك اڭسار-ارمانى, ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن قاجەتتىلىكتەرى نەگىزىندە قۇ­رىلاتىنى بەلگىلى ەدى.

وسىنداي جاعدايلاردىڭ ءبارى جان-جاقتى ەسكەرىلىپ, جاڭا استانا جوباسى دەر ۋاقىتىندا جۇزەگە استى. استانا تۋرالى ماسەلەنى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ەدى. كوپ سوزباي, جاڭانى ەسكىنىڭ قۇنداعىنان «ارشىپ الىپ», تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارىس ءبىتىمدى, سامۇرىق سەرپىندى اسقاق بەينەسىن جاساۋ قاجەت بولدى», دەپ ەسكە الادى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى كەزەڭدى.

زاماناۋي ىرگەتاسى وسىلاي قالانعان استانامىز بۇگىندە شارتاراپقا تاڭعا­جا­يىپ ارحيتەكتۋراسىمەن تانىلعان. البەت­تە, شاھاردىڭ كوركەيۋى, ەڭ اۋەلى, قالا­نىڭ بەكىتىلگەن باس جوسپارىنا بايلانىستى.

وسى ورايدا ەلوردا سالۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون. جاڭا استانانىڭ ىرگەتاسى قالانعان كۇننەن باستاپ, قالانىڭ بولاشاق جوسپارىن مۇقيات ويلاستىرىپ, ارحيتەكتۋرالىق دوكتريناسىنا دەيىن قالىپتاستىردى.

قالانىڭ باس جوسپارىن جاساۋ ءۇشىن حالىقارالىق بايقاۋ جۇرگىزىلگەنى ەسىمىزدە. ەلباسىنىڭ ساۋلەتتى شاھار سالۋ يدەياسىنا الەمنىڭ مىقتى ارحيتەكتورلارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, كوپتەگەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن-ءدى. جاڭا استانانىڭ باستى اۆتورى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ەۋرازيا جۇرەگىندە» كىتابىندا وسى وقيعانى بىلاي دەپ ەسكە الادى:

«كونكۋرسقا ايتۋلى ساۋلەت كومپانيالارىنان جانە بۇل تۇرعىدا الەمگە جايىلعان اتاقتارى بار: جاپونيا, اقش, اۋستراليا, يتاليا, فرانتسيا, گەر­مانيا, رەسەي, فينليانديا, كورەيا, بولگاريا, پاكىستان, پولشا, چەحيا, ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە لاتۆيا سياقتى ەلدەردەن 50-دەن استام جوبا ءتۇستى. بارلىق جوبا كونگرەسس-حوللعا قويىلدى, ءسويتىپ ولارمەن اركىمنىڭ تانىسۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋدى. ۇسىنىستار توپتاماسىنىڭ ىشىنەن حالىقارالىق كونكۋرستىڭ شارتتارى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن 27 جوبا ىرىكتەلدى. ءسويتىپ كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن سالۋدىڭ باس جوسپارى رەتىندە زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ساۋلەتشىلەرىنىڭ ءبىرى, جاپون كونتسەپتۋاليسى كيسە كۋروكاۆانىڭ جوباسى قابىلداندى».

تاڭداۋدىڭ «كۇنشىعىس ەلىنىڭ» سۇڭ­عىلا ساۋلەتشىسىنە نەلىكتەن تۇسكەنىن ەلباسى بىلايشا تۇسىندىرەدى:

ء«وز اتىمنان قوسار بولسام, قالا­نىڭ تارامدالعان-ساقينالى كومپوزيتسيا­سى مەن ونىڭ ءورىستى نىسانىن ۇسىناتىن كۋرو­كاۆانىڭ باس جوسپارى ءبىزدىڭ كوش­پەلى اتا-بابامىزدان جەتكەن ۇلتتىق سەر­پىندى سەزىمدى ەسكەرەتىندىكتەن جانە قالا­نىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ لاندشافت ەرەكشەلىگى نومادتاردىڭ ەجەلگى كوش­پەلى تۇراقتارىنىڭ ءپىشىنىن ەسكە سالا­تىن­دىقتان, كوپ جاعدايدا جانىما جاقىن سەزىلەدى».

بۇگىنگى استانانىڭ نەگىزى مىڭجىل­دىقتار توعىسىندا قالانىپ, ساناۋلى جىلدار ىشىندە-اق عالامات سۇلۋ زاماناۋي شاھارعا, ناعىز ۋربانيستىك جاۋھارعا اينالىپ شىعا كەلدى. ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسى – بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ ارمانىنان تۋعان ورتاق پەرزەنت دەسە دە بولعانداي.

ايتسا ايتقانداي-اق, اقوردا كۇم­بەزىن­دەگى التىن قىران, قازاق ەلى مونۋمەنتىنىڭ باسىنداعى كيەلى سامۇرىق قۇس, ءداستۇرلى قازاق ءۇيىنىڭ سۇلباسىن ەسكە تۇسىرەتىن تاۋەلسىزدىك سارايى جانە كونە اڭىزدارعا ارقاۋ بولعان بايتەرەك – ەلوردانىڭ وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن كورىكتى جەرلەرى ۇلتتىق ميفولوگيامەن, حالىقتىڭ تاريحي جادىمەن تىعىز بايلانىستى.

ۇلى تاريحي قايراتكەرلەردىڭ ەسىم­دەرىنسىز ەلوردا توپونيميكاسىن كوزگە ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ كوشەلەر­ىندە تۋعان جەردىڭ تاريحى ەجەلگى جاۋىن­گەر­لەردىڭ ءمۇسىن-تۇلعالارىندا, اڭىزعا اينالعان قاھارماندارىندا, توتەمدىك جان-جانۋارلاردىڭ بەينەسىندە قايتا تىرىلگەندەي اسەر ەتەدى.

استانانىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتى سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى مەكەندەيتىن قالانىڭ ەۋرازيالىق بولمىسىنان حابار بەرەدى, شاھاردىڭ جاي مەحانيكالىق بىرىگۋ جولىمەن ەمەس, دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسى – با­تىس پەن شىعىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك ما­دەنيەتتەرىنىڭ ۇيلەسىمىنەن تۋعانىن ايعاقتايدى.

ماسەلەن, ۇلىبريتانيا ساۋلەتشىسى نور­مان فوستەردىڭ جوباسىمەن سالىنعان, بيىك­تىگى 62 مەترگە جەتەتىن الىپ عيمارات – بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى استانانىڭ مادەني ءومىرىنىڭ ناعىز ورتا­لىعىنا اينالدى. ونىڭ ىشىنە كىتاپحانا, مۋزەي, ءتىپتى تەاتر دا سىيىپ كەتكەن. ءتۇرلى ەل­دەر­دىڭ ءدىن قايراتكەرلەرى وزدەرىنىڭ ءداس­تۇرلى كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋ ءۇشىن وسى بەي­بىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنا جينالادى.

ن.فوستەر ەلوردا قۇرىلىسىنا ءبىر ادام­داي-اق اتسالىستى. بەيبىتشىلىك جانە كە­لىسىم سارايىنان باسقا, 2010 جىل­دىڭ شىلدەسىندە اشىلعان الىپ كۇمبەز بەينەسىندەگى «حان شاتىر» ارحيتەك­تۋرالىق ءانسامبلى جانە ءپىشىنى اسا زور كوز ۇياسىنا ۇقسايتىن نازارباەۆ ورتالى­عىنىڭ عيماراتىن جوبالاۋعا ۇلەس قوستى.

ۇلى دالا تاريحىنان حابار بەرەتىن ەلور­داداعى عيماراتتار مۇنىمەن شەكتەل­مەيدى. 2009 جىلى «قازاق ەلى» ساۋلەت كەشەنى سالتاناتتى تۇردە بوي كوتەردى. ۇشار باسىنا جەڭىمپاز سامۇرىق قۇس كەلىپ قونعان, كوككە ۇمتىلعان ماڭعاز مۇنارا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى كەلبەتى مەن ەرتەڭگى كۇنىن بەينەلەيدى. وسىناۋ عالامات كەشەن قازاق جازيراسىنىڭ كەڭدىگىنەن, ۇشى-قيىرى جوق دالا تۇرعىندارىنىڭ دارقاندىعىنان حابار بەرەدى. «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ نەگىزىندە قازىرگى زامانعى قازاقستان تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىن اشاتىن ايشىقتى بەدەر جاتىر. سونىمەن قاتار مونۋمەنت ەۋرازيا كىندىگىندە جاڭا مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن پاش ەتىپ تۇر.

2004 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا تۇساۋى كەسىلىپ, اقوردا دەگەن اتاۋعا يە بول­عان ەل پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي رەزيدەن­تسياسى ءۇش جىلدان استام ۋاقىتتا سا­لىنىپ ءبىتتى. كوك ءتۇستى كۇمبەزبەن كوم­كەرىلگەن كورىكتى عيمارات ءوزىنىڭ كلاس­سي­­كالىق سۇلۋلىعىمەن اتام زامانعى اي­بىن­دى سارايلاردى ەسكە تۇسىرەدى جانە دۇ­نيەجۇزىندەگى پرەزيدەنت رەزيدەن­تسيا­لارىنىڭ ەڭ كوركەم «وندىعىنا» ەركىن ەنەدى.

عيمارات استانا ساۋلەت كەشەنىنىڭ كۇرەتامىرى ىسپەتتى ءتۇزۋ سىزىقتىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان: «حان شاتىر» – «بايتەرەك» – «اقوردا» – «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى» – «قازاق ەلى»... كەشەننىڭ ساۋلەتتىك كەسكىنىندە ۇلى دالا داستۇرلەرىمەن ساباقتاستىق يدەياسى, سونداي-اق ەۋرازيالىق مادەنيەتتى, تولە­رانتتىلىقتى العا شىعارۋ ماقساتى مەن قۋاتتى قازاقستان مەملەكەتىن قالىپ­تاستىرۋ نيەتى ءوزارا توعىسىپ جاتىر.

ەلورداداعى ساۋلەت تاڭعاجايىپتارى مۇنىمەن شەكتەلمەك ەمەس. «قازاقستان» كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» مەم­لەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى, «نۇر-استانا», «ازىرەت سۇلتان» مەشىتتەرى – استانانىڭ اجارىن اشىپ تۇر. «قازاقستان» سپورت سارايى, توبەسى جابىلاتىن «استانا-ارەنا» فۋتبول ستاديونى, «سارىارقا» ۆەلوترەگى, كونكيمەن سىرعاناۋشىلارعا ارنالعان «الاۋ» ستاديونى – ەڭ قاتاڭ دەگەن سپورتتىق-تەحنيكالىق تالاپتارعا دا ساي كەلەدى جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى جارىستاردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

وسى ورايدا, استانامىزعا بىرنەشە رەت كەلىپ, 2012 جىلى National Geographic جۋر­نالىنا Tomorrowland اتتى ماقالا جا­­ريا­لاعان فوتوگراف گەرد ليۋدۆيگ ەلو­ر­دا­نىڭ دامۋ قارقىنىنا جوعارى باعالادى.

«نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قالا نەگىزگى جوسپارعا ساي دامىپ كەلەدى. مەن بۇعان دەيىن باسقا دا ۇلكەن-ۇلكەن قالالارعا بارعانمىن. ول جاقتان مۇنداي ەرەكشەلىكتى بايقاۋ قيىن. مىسالى, ماسكەۋ جىلدان-جىلعا ۇلكەيىپ كەلەدى. بىراق شاھار دامۋىنىڭ ناقتى جوسپارى بايقالمايدى. ال ەلوردا دامۋى باس جوسپارعا ساي جۇرگىزىلىپ جاتقانى انىق بايقالادى. كەلەشەكتە دە شاھاردىڭ كوركەيۋى وسى قالپىنان تايمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەيدى ول.

نۇر-سۇلتان قالاسى ساۋلەت تاڭعا­جايىپتارىنىڭ ورتالىعى عانا ەمەس, الەمگە قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش بولمىسىن پاش ەتكەن ورتالىققا اينالدى. 2003 جىلى استانادا تۇڭعىش رەت شاقىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى سودان بەرى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى.

2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتكەن ەقىۇ سامميتىندە, سول كەزدە وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارعان مەملەكەتىمىز ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىققا وراي ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ, كەيىن سول جاڭا ساياساتتىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسىنا اينالدى.

سونداي-اق سيرياداعى داعدارىسقا بايلانىستى قازاقستان ديالوگ الاڭىن ۇسىنعان-دى. سودان بەرى «استانا پروتسەسى» اتالعان بۇل كەلىسسوزدەر اتالعان ەلدەگى قاقتىعىسقا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. بۇگىنگە دەيىن «استانا پروتسەسىنىڭ» بىرنەشە راۋندى ءوتىپ, اۋقىمدى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلگەنى ءمالىم.

بۇگىندە استانا قازاقستان تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ تۇعىرىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اقمولاعا قونىس اۋدارعاننان بەرگى ۋاقىت – مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, گەو­ساياسي ەركىندىگىن, تەرريتورياسىنىڭ مىز­عىماستاي بەرىكتىگىن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ستراتەگياسىن قامتاماسىز ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ.