«اشتىق تۋرالى ماسەلە» بويىنشا ءسوز

جولداستار! وسى سەسسيانىڭ كۇن تار­تىبىنە قويىلعان ىسكەرلىك ماسە­لەلەردى تالقىلاۋعا كوشپەس بۇرىن, مەن وسى كەزەڭ ىشىندە ءبارىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزدى وزىنە اۋدارعان, ءبارىمىز ءۇشىن جانتۇرشىگەرلىك بولعان ءبىر ماسە­لەگە توقتالعىم كەلىپ تۇر. بۇل – اشتىق تۋرالى ماسەلە.

قازىر اشتىق اپاتىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭىنەن وتتىك دەپ ەركىن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, اشتىق ءبىز ءۇشىن وتە اۋىر زارداپتارىن قالدىردى.

اشتىق كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن قيدى, اشتىق ءبىر شارۋاشىلىقتاردى كۇيرەتسە, باسقا شارۋاشىلىقتاردى قۇلدىراتتى, اشتىقتىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ باسىم بولىگى كەدەيلەندى, كوپتەگەن ادامدار اقىرىنا دەيىن كۇيزەلىسكە ءتۇستى.

اشتىقتان زارداپ شەگىپ, بىراق ءتىرى قالعانداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلادى, كۇيزەلىس پەن ناشار تاماقتانۋ سالدارىنان السىرەگەن بۇل ادامدار قازىر قانداي دا ءبىر اۋىر جۇمىستاردى ورىندايتىن جاعدايدا ەمەس. اشتىقتىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن بالا قورعانسىز قالدى.

جالپى, كەڭەستىك رەسەي فەدەرا­تسياسى تۇتاستاي جانە سونىڭ ىشىندە قكسر بارلىق كۇش-جىگەرىن اشتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇمساعانىن, رەسەي فە­دەراتسياسى تۇتاستاي جانە سونىڭ ىشىندە قكسر تولىعىمەن اشتىق اپا­­تىمەن كۇرەسۋگە ارنالعان لاگەر سياقتى ەلگە اي­­نالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

ورتالىقتاعى جانە جەرگىلىكتى جەر­لەردەگى اشىققاندارعا كومەك كور­سەتۋ كوميسسيالارى اشىققان ادامداردى قۇت­قارۋ ءۇشىن ەرەكشە كۇش-قايرات پەن باستامالارىن كورسەتتى.

اشتىققا قارسى كۇرەسكە ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىك ىشكى مەكەمەلەر مەن ۇيىم­­­داردان باسقا حالىقارالىق مەكە­مە­لەر دە قاتىستى, مىسالى, اشىق­قاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميتەتى (1921 جىلى شىل­دەدە كومينتەرننىڭ باستاماسى بويىنشا بەرليندە قۇرىلعان كو­مي­تەت. كوميتەت ءوز الدىنا اشىق­قان رەسەي جۇمىسشىلارىنا شەتەل­دىك جۇ­مىسشىلاردىڭ كومەگىن ۇيىم­داس­تىرۋ ماقساتىمەن قۇرىلىپ, ءوز قىز­مەتىنىڭ العاشقى جىلىندا-اق ءبىر ميللياردتان استام گەرمان ماركاسىن جانە 700 مىڭ پۇتتان استام ءار­تۇرلى ازىق-ت ۇلىك قورىن جىبەردى – س.ش.), قىزىل كرەست قوعامى ء(ىشىنارا حالىقارالىق سيپاتقا يە), امەريكالىق اشىققاندارعا كومەك اكىمشىلىگى (ارا («American Relief Administration» – امەريكان كومەك اكىمشىلىگى) ۇيىمىن ايتىپ وتىر – س.ش.) جانە كۆاكەرلەر (كۆاكەرلەر (اعىلش. Quakers, سوزبە-ءسوز «دۇر­سىل­دەيدى», ياعني جان-جاعىنا بەيجاي قارامايتىندار دەگەن ماعىنادا; اعىل­شىن تىلىنەن وقىعانداعى اناعۇر­لىم دۇرىس فونەتيكالىق ترانسكريپتسيا­سى – «كۆەيكەرلەر») – انگليا مەن ۋەلستەگى اعىلشىن رەۆوليۋتسياسى جىل­­دارىندا (XVII ع. ورتاسى) پايدا بولىپ, وزدەرىن «دوستاردىڭ ءدىني قوعامى» (اعىلش. Religious Society of Friends) دەپ اتاعان پروتەستانتتىق حريس­تيان قوزعالىسى. كۆاكەريزمنىڭ نەگىزگى يدەيا­سى – ادامدارعا ىزگىلىك نۇرىن شاشۋ, كومەكتەسۋ بولدى. حح ع. باسىندا ۇلى­بريتانيا مەن اقش-تان كەلگەن كۆا­كەرلەر بوسقىندارمەن, ءبىرىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇربان­دارىمەن, ەدىل ايماعىندا (بۋزۋلۋك) اش­تىققا قارسى جۇمىس ىستەدى. كۆا­كەرلەر تا­ماق­تانۋ ورىندارىن, اۋرۋحانالاردى, بالالار ۇيلەرىن, مەك­تەپتەردى, قولونەر شەبەرحانالارىن اشتى – س.ش.) سياقتى شەتەلدىك قايى­رىمدىلىق ۇيىمدارى دا اشىق­قاندارعا كومەك كورسەتتى. بۇل مەكە­مەلەردىڭ بارلىعى ۇيىمداسقان تۇردە اشتىققا قارسى كۇرەستى.

اشتىق ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە, اشىققانداردىڭ سانى             2 832 000 ادامعا جەتتى. بۇل ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارىندا بايقالدى. كوميس­سيا ءوز قىزمەتىن قارقىندى تۇردە جۇرگىزە باستاعان سوڭعى مامىر جانە ماۋسىم ايلارىندا اشىققانداردىڭ سانى ازايا باستادى. سونىمەن قاتار جىل­دىڭ جىلى مەزگىلى – كوكتەمنىڭ كەلۋىمەن بىرگە حالىق جەۋگە جارايتىن ءارتۇرلى ماۋسىمدىق قورەكتىك ازىقپەن جانە ازىق الماستىرۋشىلارمەن, مىسالى, تامىرلارمەن, كوكونىستەرمەن, بالىقپەن, سۇتپەن جانە جۇمىرتقامەن تاماعىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الدى.

وسىنىڭ ارقاسىندا اشىققاندار سانى ازايىپ, قازىرگى ۋاقىتتا اكوك بار­­لىعى 777 192 ادامدى تاماقتان­دىرۋدا: ونىڭ 253 463-ءى ەرەسەك ادام بولسا,  422 729-ى – بالالار.

مىنە, قازىر اكوك-تان تاماق الاتىن ادام­داردىڭ سانى وسىنداي. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن جانە زيانكەستەرمەن كۇرەس جونىندەگى جۇمىستاردى ىستەيتىن ادامداردى جاقسى تاماقتاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. ءشوپ شابۋ جانە استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ باستالۋىنا وراي اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيا اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىس­تارىنا تارتىلعان ادامداردى جاقسى تاماقتاندىرۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.

اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن حا­لىقا­رالىق جۇمىسشى كوميسسياسى (جوعارىدا ايتىلعان كوميتەتتى اي­تىپ وتىر – س.ش.) 1 248 بالانى جانە يندۋستريالىق ونەركاسىپتىڭ اسا ماڭىزدى وندىرىستەرىندە اۋىر ەڭ­بەكپەن اينالىساتىن 4 962 يندۋس­تريا جۇمىسشىسىن قورەكتەندىرەدى. اشىق­قاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميتەتى ءبىزدىڭ قايتا ور­كەندەپ جاتقان ونەركاسىپ پەن ەڭبەك ونىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسۋ ماق­­ساتىمەن يندۋستريالىق ونەركاسىپ جۇمىس­شىلارىنا قولداۋ جاسايدى. ءارى قاراي قىزىل كرەست قوعامىنىڭ كومەگىنە توقتالايىق. ول 14 000 ادام­عا دەيىن بالالار مەن ەرەسەكتەردى تا­ماق­تاندىرادى, سونىمەن قاتار مەدي­تسينالىق كومەك كورسەتەدى.

اشىققاندارعا كومەكتەسۋشى امە­ريكالىق كومەك اكىمشىلىگى نەمەسە «ارا» دەپ اتالاتىن ۇيىم اسحانا­لاردا بالالارعا قوسىمشا تاماق بەرۋ ارقىلى كومەكتەسۋدە, قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي كومەك 1 846 رەت ۇيىم­داستىرىلعان. وسى اسحانالار قىز­مەت كورسەتەتىن بالالار سانى – 304 912. سونداي-اق «ارا» الەۋمەتتىك جاع­­دايى مەن ناقتى مۇق­تاجدىعىنا قاراماي 520 100 [ازىق ۇلەسىن] بەرەدى.

بۇل ۇيىمنىڭ پرينتسيپتەرى ءبىز­دىڭ اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كو­ميس­سيالار مەن اشىققاندارعا كو­مەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كو­ميتەتىنىڭ پرينتسيپتەرىنەن ءبىرشاما ەرەك­شەلەنەدى. سونىمەن قاتار «ارا» ءدارى-دارمەكتەرمەن جانە ءىش كيىم بەرۋمەن كومەك كورسەتەدى. ءبىزدىڭ وسى ۇيىمدارعا قاتىستى جۇمىسىمىز – ولار­دى ءۇي-جايلارمەن, كولىك قۇرال­دارىمەن, قۇرىلعىلارمەن, قۇرال-جاب­دىقتار جانە جانارمايمەن جاب­دىقتاۋ, سونداي-اق جەرگىلىكتى قاراجات ەسەبىنەن ولارعا تەلەفون قىزمەتىن ۇسىنۋ. كۆا­كەرلەرگە كەلەتىن بولساق, ولار ءوز جۇ­مىسىن قوستاناي گۋبەرنياسىنىڭ اسا مۇقتاج جانە اشتىقتان زارداپ شەك­كەن ءۇش اۋدانىندا باستادى. ولار وندا 60 ۆاگون ازىق-ت ۇلىك جەتكىزدى. مىنە, مەملەكەتتىك كوميسسيالار مەن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى ۇيىم­داردىڭ اشىققانداردى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن جابدىقتاۋى وسىنداي جاعدايدا.

سونىمەن قاتار جەر وڭدەۋمەن اي­نالىساتىن حالىقتى كۇزدىك جانە جاز­دىق ەگىسكە قاجەتتى تۇقىممەن قام­تاماسىز ەتۋدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلكەن جۇمىس اتقارعانىن ايتۋىمىز كەرەك.

ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا بارلىعى 457 783 پۇت كۇزدىك تۇقىم مەن 4 467 718 پۇت جازدىق تۇقىم جەتكىزىلدى جانە تۇرعىندارعا ءبولىنىپ, 76 172 دە­سياتينا كۇزدىك ەگىن جانە 881 052 دەسياتينا جازدىق ەگىن سەبىلدى. ارينە, بۇل شى­عىستاعى سەمەي مەن اقمولانى قوسپاعاندا, تەك باتىستاعى اشىققان 5 گۋبەرنياعا قاتىستى بولدى. بۇل قيىن جۇمىس گلاۆپوسەۆكوم (ەگىستىكتى ۇل­عايتۋ جانە جەر وڭدەۋدى جاقسارتۋ جونىندەگى كوميتەت – س.ش.) ورگاندارى, تۇقىم بەستىگى جانە ولاردىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى تاراپىنان كاسىپوداق جانە پارتيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىلا ىقپال ەتۋى ارقىلى ورىندالدى. اشتىقتىڭ اۋىر كەزەڭىندە وسى جۇمىسقا تارتىلعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگى (60-قا جۋىق ادام) وزدەرىنىڭ قىزمەت ورىندارىندا قايتىس بولعا­نىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تۇقىم سەبۋ ناۋ­قانى ءۇشىن ورتالىق 185 ميلليارد رۋبل جىبەردى. بۇل اقشا ءبىزدىڭ اشىق­قان گۋبەرنيالارعا تاراتىلدى. سون­داي-اق اشتىقتىڭ باس كەزىندە حالىق­تىڭ اۋا كوشۋىن رەتتەۋ بويىنشا شارالار قابىلدانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

قۇرال-سايمانداردى ساقتاۋ جانە جەم-ءشوپتىڭ جوقتىعىنان قىرىلۋ قاۋپى تۋعان جۇمىس مالىن ساتىپ الۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. ولار جەم-ءشوپ قورى بار قولايلى اۋداندارعا جونەلتىلدى. كوشىپ-قونۋ كەزىندە قا­لالار مەن تەمىر جول ستانسالارىنا جينالىپ قالعان بوسقىن حالىقتىڭ ءبىر بولىگى (59 029 ادام) ۇيىمداستىرىلعان تۇردە جىبەرىلسە, ءبىر بولىگى ولار ءۇشىن بولىنگەن عيماراتتارعا ورنالاس­تىرىلدى, وندا ولار تاماق الىپ, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىل­دى. قاراۋسىز قالعان بالالارعا بالا­لار­دىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن جاق­سارتۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيا كومەك كورسەتتى. بۇل كوميسسيا قازواك جانىنداعى اشىققاندارعا كومەك­تەسەتىن كوميسسيانىڭ بالالار اراسىنداعى اشتىقپەن كۇرەس جو­نىندەگى ەرەكشە سەكتسياسى تۇرىندە بەكى­تىلدى. بۇل كوميسسيا 575 بالالار ءۇيى مەن بالالاردى قابىلدايتىن 9 پۋنكت ۇيىمداستىردى. بالالار وندا كيىم مەن تاماق الدى. ءۇي-جايلار مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان بارلىق بالانى اشىققان ايماقتاردا قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولمادى, سوندىقتان بالالاردى ءبىزدىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دا, جالپى فەدەراتسيانىڭ دا اناعۇرلىم قولايلى اۋداندارىنا جىبەرۋ قاجەت­تىلىگى تۋىن­دادى. بارلىعى 18 496 بالا فەدە­­راتسيانىڭ ءارتۇرلى گۋبەرنيالارىنا ەۆاكۋاتسيالاندى. بۇل بالا­لار اس­كەري-سانيتارلىق 16 پويىز­بەن جونەلتىلگەن بولاتىن. قال­عان بالالار – بالالار ۇيلەرىنە ور­نا­لاس­تى­­رىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا با­لا­­لار­ كەڭەستىك شارۋاشىلىقتاردا, اۋىل­شارۋاشىلىق بالالار كوممۋنالارىندا جانە ت.ب. قامقورلىققا الىنعان. وسى وپەراتسيالاردىڭ بارلىعى ءۇشىن, اش­تىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇمسالعان قاراجاتقا كەلەتىن بولساق, ولار ور­تالىقتان, قازواك-تان جانە گۋبەر­نيالاردان, ءارتۇرلى گۋبەرنيالىق سا­لىقتار مەن ەرىكتى اۋدارىمداردان جانە قايىرىمدىلىقتان الىندى. سونىمەن قاتار قازواك جانىنداعى اكوك اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيالاردىڭ قورىنا ايتارلىقتاي اقشا قۇيعان 1-ءشى رەسپۋبليكالىق اشتىق لوتەرەياسىن ۇيىمداستىردى. وسى تۇستا ورتالىقتىڭ, سونداي-اق كۋرسك, ريازان, ماسكەۋ جانە ت.ب. بەكى­تىلگەن گۋبەرنيالاردىڭ, قى­زىل ارميانىڭ, جۇمىسشىلار مەن قىز­مەت­كەرلەردىڭ ەرەكشە قاتتى كومەك­تەسكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى بولادى. ازىق-ت ۇلىك قورىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى شىركەۋ قۇندىلىقتارىن الۋدى جۇزەگە اسىردى, بىراق ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىندا بۇل شىركەۋ قۇندىلىقتارى ايتارلىقتاي كومەك بەرە المادى.

بۇل ءىستى قازواك جانىنداعى اكوك بىرىكتىردى جانە وسىنىڭ ەسەبى­نەن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز شىركەۋ قۇن­دىلىق­تارىنان تۇسكەن قاراجاتقا 27 ۆاگون ۇن ساتىپ الدى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ بۇل مول­شەرى گۋبەرنيالارىمىزعا تاراتىلدى.

وسىنداي ماقساتپەن ءبىر رەتتىك ازا­ماتتىق سالىق ەنگىزىلدى, بىراق, شىنىن ايتقاندا, ول ءبىزدىڭ رەسپۋب­ليكادا ازىن-اۋلاق ناتيجە بەردى. قازواك جانىنداعى اكوك قولونەر مەن ونەركاسىپتىك جۇمىستاردى ۇل­عايتۋ ءۇشىن ءبىر ميلليارد رۋبل جانە كەدەي تۇرعىنداردان ءجۇن جيناۋ ءۇشىن كۋستپرومعا (قاكسر قولونەر مەن ۇساق ءوندىرىس ءىسى جونىندەگى باس باس­قارماسى – س.ش.) 8 ۆاگون نان ءبول­دى. بۇل دايىندىق اشىققانداردان قۇرال­عان ارتەلدەرگە تاپسىرىس بەرۋ ار­قىلى جۇرگىزىلدى.

ودان ءارى قاراي جەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن حالىقتىڭ شارۋاشىلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن ورتالىق 225 ميلليارد رۋبل جانە 20 ۆاگون نان بوساتتى, ولار گۋبەرنيالارعا تاراتىلدى جانە جەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن تۇرعىندارعا بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا نەسيە رەتىندە بەرىلەتىن بولادى.

قىرعىز اكوك-سى بارلىق گۋ­بەر­­نيا­لىق كوميسسيالارعا قىر­عىز وتبا­سى­­لارىنىڭ قيراعان شارۋاشى­لىق­­تارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قا­جەتتى مالدى جاعدايى جاقسى گۋبەر­نيالاردىڭ تۇرعىندارى اراسىنان ەرىك­­تى قايىرىمدىلىق جولىمەن جي­ناۋ­دى ۇسىندى.

بىزدە سەمەي گۋبەرنياسى مەن اداي ۋەزىنەن كەلگەن مالىمەتتەرگە قا­راعاندا, سەمەي گۋبەرنياسىندا قازىرگە دەيىن 1500 باس مال جينالدى, ال اداي ۋەزىندە قانشا ەكەنىن قازىر ايتا المايمىن, بىراق بەلگىلى ءبىر سانى بار. بۇل مالدى ورتالىق كوميسسيا اشتىققا ۇشىراعان جەرلەردەگى مال باعاتىن قىرعىز تۇر­عىندارى اراسىندا بولەتىن بولادى.

مالدى ءبولۋ جوسپارىن ازىرلەۋ جەر-سۋ حالكوماتىنا تاپسىرىلدى.

بۇدان ءارى قاراي قازواك جانىن­داعى اكوك جەر-سۋ حالكوماتىنىڭ گلاۆپوسەۆكومىنا وسى جىلدىڭ كۇزىنە كۇزدىك ەگىس ناۋقانىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ بويىنشا جۇمىستاردى باستاۋ­دى تاپسىرعانىن ايتا كەتۋىم كەرەك.

كۇزدىك تۇقىمعا, ءتىرى جانە ءولى كۇش قۇرال-سايماندارعا وتىنىشتەر جاسالدى.

استىق پەن شوپتەن كۇتىلىپ وتىرعان جاقسى ونىمگە قاراماستان, اسىرەسە, ءوز جەرىنە ەگىن ەگۋگە مۇمكىندىگى جوق قي­راعان شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپتىگىن, سونىمەن قاتار اشتىق كەزىندە بار مالىنان مۇلدەم ايىرىلعان كەدەي قىرعىز مالشىلارىنىڭ ەداۋىر سانىن جانە اشتىق كەزىندە اتا-اناسىز قالعان بالالار سانىنىڭ كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق كوميسسيا بارلىق حالىقتى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن ەگىستىك القابىنىڭ ازدىعى سالدارىنان استىقتىڭ جەتكىلىكسىز بولاتىنىن دا ەسەپتەپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

وسىعان بايلانىستى اكوك حالىق­قا كەم دەگەندە 1923 جىلدىڭ جازىنا دەيىن كومەك كورسەتۋ كەرەك دەپ ساناي­دى.

قازىرگى ۋاقىتتا قازواك جانىن­دا­عى اكوك ءارى قارايعى جۇمىس باعدار­­لاماسىن ازىرلەۋدى كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزۋدە جانە اشتىق اپاتىنىڭ بار­لىق زاردابىن تۇپكىلىكتى جويۋ مەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەل­تىرۋ ءۇشىن وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىنە وندىرىستىك كومەك ۇستانىمىن قويادى.

جالپى العاندا, ايتىلعان جايتتاردى وسى سەسسيادا سىزدەرگە جەتكىزۋدى قاجەت دەپ سانايمىن.

ءماتىندى اۋدارىپ, العى ءسوزى مەن تۇسىنىكتەرىن جازعان ءسابيت شىلدەباي