الماتى قالاسىندا «كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ۇلتتىق ساراپتامالىق الاڭىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جانە ونىڭ مەملەكەتتى ودان ءارى ترانسفورماتسيالاۋعا اسەرى تالقىلاندى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ديسكۋسسيانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) جانە قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قاراستى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى (فسدي) ۇيىمداستىردى. الاڭ جۇمىسىن مودەراتور رەتىندە پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا جۇرگىزدى.
ساراپشىلىق تالقىلاۋ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە جانە ولاردىڭ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى مەن قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىنە ارنالدى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ اتا زاڭ جوباسى تەرەڭ كاسىبي ساراپتامانىڭ جانە كەڭ قوعامدىق ديالوگتىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە ول كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى اشىقتىعىنا توقتالدى – 12 اشىق وتىرىس بارىسىنداعى تالقىلاۋلار تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلىپ, تۇرعىندار تاراپىنان تۇسكەن 10 مىڭنان استام ۇسىنىس قارالدى.
جاندوس شايماردانوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىڭ نازارى ادامعا باعدارلانعاندىعىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ زاماناۋي كەزەڭى مەملەكەتتىڭ تۇبەگەيلى ادامعا باعىتتالعان جاڭا مودەلىنە كوشۋدى بىلدىرەدى. كىرىسپەدە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اتا زاڭنىڭ ەڭ جوعارى باسىمدىعى جانە وزەگى رەتىندە بەكىتىلگەن. ادىلەت, زاڭدىلىق جانە ءتارتىپ, تابيعاتقا قۇرمەت ساناتتارى تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولدى, بۇل قۇقىق قورعاۋ تاجىريبەسىندە جاڭا باعدارلاردى قالىپتاستىردى», دەپ اتاپ ءوتتى قسزي ديرەكتورى.
ول سونداي-اق كونستيتۋتسياداعى بىرقاتار نەگىزگى ەرەجەلەر ازاماتتىق قوعامنىڭ سۇرانىستارى مەن ۇسىنىستارىنا تىكەلەي جاۋاپ رەتىندە ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. قوعامنىڭ باستاماسىمەن ماتىنگە ۇلتتىق ۆاليۋتا - تەڭگەنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ەرەجەلەر ەنگىزىلدى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى نىعايتىلدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تەتىكتەرى بەلگىلەندى, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز شەشىمدەرى, ارەكەتتەرى نەمەسە ارەكەتسىزدىگى سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ كەپىلدىكتەرى بەلگىلەندى.
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا ءبىلىم بەرۋدىڭ زايىرلى سيپاتىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان بەكىتۋ زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋداعى ماڭىزدى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى عىلىمي بىلىمگە, اكادەميالىق ەركىندىككە جانە سىني ويلاۋدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن بەيتاراپ جانە اشىق ورتا بولىپ قالۋى كەرەك.
«زاماناۋي الەمدە ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن قالىپتاستىراتىن, يننوۆاتسيالىق دامۋدى ىنتالاندىراتىن جانە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن نارسە – ءبىلىم مەن عىلىم. بۇل قاعيداتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان بەكىتىلۋى ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى, ستۋدەنتتەر مەن مۇعالىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى», دەپ اتاپ ءوتتى سادۋاقاسوۆا.
ول سونداي-اق ادامعا باعىتتالعان ۇستانىمداردى اتاپ ءوتتى: مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى نازارىندا – ادامدار, ولاردىڭ قادىر-قاسيەتى, تاڭداۋ ەركىندىگى, ساپالى ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزۋ جانە ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى بولۋى كەرەك.
ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم ادام الەۋەتىن اشۋدىڭ جانە جاۋاپتى ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى.
«التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي چەبوتارەۆجاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى بولعانىنا توقتالدى.
ول 2019 جىلدىڭ 6 قىركۇيەگىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى رەفورمالاردىڭ رەتتىلىگى مەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن اتاپ وتكەنىن ەسكە الدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى. بۇل قازاقستان قوعامى مەن مەملەكەتىنىڭ دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى, ونىڭ ساپاسى كوبىنەسە ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قاتىسۋىنا جانە ولار مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋگە بايلانىستى بولادى», دەپ پىكىر ءبىلدىردى ساراپشى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءۋاليحان احاتوۆ جاڭا جوبانىڭ قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن جانە ينستيتۋتسيونالدىق يننوۆاتسيالارىن اتاپ ءوتتى.
«ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى - حالىق پەن مەملەكەت اراسىنداعى «التىن كوپىرگە» اينالۋى ءتيىس حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى مەن ۇسىنىستارى قۇقىقتىق تۇرعىدان قاراستىرىلىپ, ءتيىستى تەتىكتەر ارقىلى وڭدەلىپ, ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جولدانادى. بۇل «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ۋ.احاتوۆ.
الماتى ازاماتتىق اليانسىنىڭ توراعاسى قايىرجان ابدىحالىقوۆ حالىق كەڭەسى ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, ونىڭ شىنايى حالىق وكىلدىگىنىڭ ورگانى بولا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىمەن قاتار حالىق كەڭەسى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولۋى ماڭىزدى. بۇل قوعامدىق كەڭەسشى ورگاندى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى قايىرجان ابدىحالىقوۆ.
فسدي سالىستىرمالى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىنىڭ ديرەكتورى ايدار امىرەباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى مەن ينكليۋزيۆتىلىگىن اتاپ ءوتتى.
«1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى زاڭگەر عالىمداردىڭ شاعىن توبى جاساعان بولسا, بۇگىندە ءبىز قوعام اتا زاڭدى قالىپتاستىرۋعا قاتىساتىن ەسەيۋ دەڭگەيىنە جەتتىك. بۇل كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نۇسقاسىنا شىنىمەن دە تانىمال سيپات بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا. امىرەباەۆ.
تالقىلاۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى تەك ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىلىكتىڭ قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن نەگىزىن جاڭارتۋدى كورسەتەدى دەگەن پىكىرگە كەلدى. ادامعا باعدارلانۋ, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ باسىمدىعى, زايىرلىلىق, عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋى جەتىلگەن مەملەكەتتىڭ باعىتىن قالىپتاستىرادى.