دون زيراتىنان توپىراق بۇيىرعان تۇلعا

قولىمىزداعى الماتى قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءارحيۆىنىڭ مالىمەت­تەرىنە سۇيەنسەك, اشىربەك ۇسەنوۆ 1907 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شىم­كەنت قالاسىنا قاراستى قاتىنكوپىر ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. «اعاعا قاراپ ءىنى وسەر» دەمەكشى, بەلگىلى قوعام قايرات­كەرى, جۋرناليست سەيىلبەكتىڭ اعالىق قام­قور­لىعىنا بولەنگەن, ءوز ماماندىعىن سونىڭ ارقاسىندا دۇرىس تاڭداعان اشىر­بەك الدىمەن 1925-1929 جىلداردا سىر­داريا وكرۋگتىك قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, قازاق-وزبەك مەكتەپتەرىنىڭ ءى ساناتتى مۇعالىمى بىلىكتىلىگىنە يە بولادى. بىلىمنەن قۋاتتى كۇشتىڭ جوقتىعىن  تۇيسىنگەن بالاڭ جىگىت مۇنىمەن توقتاپ قالماي, 1929 جىل­دىڭ قىركۇيەگى مەن 1932 جىلدىڭ شىل­دەسى ارالىعىندا الماتىداعى قازاق پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءتىل-ادەبيەت بو­لىمىندە ۇزدىكتەر قاتارىندا ءتامامداپ شىعادى.  سونداي-اق  ءا.ۇسەنوۆكە بەرىلگەن كۋالىكتە وعان بەلگىلى ءبىر ايماقتا 3 جىل مەرزىمدە تۇراقتى جۇمىس اتقارۋ مىندەت­تەلەتىندىگى جازىلعان.

وسىلايشا ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان جاس تا البىرت اشىربەك ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا كوزگە تەز ىلىگىپ, قاي جۇمىستا بولسىن ايتارلىقتاي تا­بىسقا قول جەتكىزگەن. 1931 جىلى VII شا­­­قى­­رىلىمداعى الماتى قالالىق كەڭەسى جۇ­مىسشى كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىل­دانىپ, قالاداعى كەز كەلگەن ۇيىم مەن مەكەمەگە رۇقساتسىز كىرۋ قۇقىعىن ال­عان. ول 1936 جىلى 19 قاڭتاردا كسرو جازۋ­شىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولىپ قابىلدانعان (№875 كۋالىك).

اشىربەك كەڭەستىك كەزەڭدەگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا ارنايى وقۋلىق دايىنداپ, اعا بۋىننىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولعان. وسى ورايدا ءبىز قازىرگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا  ءا.ۇسەنوۆ سىندى زيالىلارىمىزدىڭ وقۋلىق دا­يىن­داۋداعى تاجىريبەسىن ەلەۋسىز قال­دىر­ماعانىمىز ءجون. ويتكەنى ولار لاتىن ارىپتەرىن مەيلىنشە ىڭعايلاپ, جاڭاشىل ءادىس-تاسىلدەردى دە كەڭىنەن قولدانىپ وتىر­عان. ايتالىق,  ت.شونانوۆ تا, ءا.ۇسە­نوۆ تە جىڭىشكەلىك بەلگىسىن ى دىبىسى ورنىنا قولدانسا, Q دىبىسىن ق, س دىبىسىن ش, R دىبىسىن ر, J دىبىسىن ي دىبىسى رەتىندە بەلگىلەگەندى قولاي كورىپتى.

وقۋلىقتا ۇلتتىق ءتول سوزدەرىمىزگە بارىنشا باسىمدىق بەرگەن اۆتور «سيىر», «ساعات», ء«ۇي», «وقۋدا», «جەمىس», «گاۋھار» سەكىلدى تىلگە ورالىمدى وڭاي ماتىن­دەر­مەن قاتار, ۇلكەندەردىڭ ساياسي ساۋاتىن, ورە-دەڭگەيىن كوتەرۋگە دە ۇمتىلىپ, «قارساقپاي», «بالام قىزىل اسكەر», «ەكپىندى كولحوزشىلار سەزى», «پاروۆوز», «مەكتەپتە», « ۇلى ەڭبەك», «لەنيننەن ۇيرەنەيىك», «حالىقتار دوستىعى» ت.ب سەكىلدى كەڭەستىك كەزەڭدە وزەكتى بولعان سايا­سي تاقىرىپتارعا, ماتىندەرگە دەن قويىپ قانا قويماي, شاعىن اڭگىمە, ولەڭ­دەرگە دە كوپ ورىن بەرگەن. اسىرەسە, ءوز وقۋ­شى­لارىنىڭ بۇل وقۋلىقتى جاتسىن­باۋى ءۇشىن حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشى­لىگىنە ابدەن ءسىڭىستى بولعان بايىرعى ءتول سوز­دەرىمىزدى ورىندى كەلتىرىپ, حالىققا قارا تانىتۋدا ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن. ماسەلەن, اۆتور قوزى, دالا, ماقتا, ۇستا, بالىق, قالا, كەن, جەمىس, وقۋدا, ساياحات سەكىلدى بۇرىننان ءسىڭىستى سوزدەرمەن بىرگە جاڭا داۋىردەگى پويىز, زاۋىت ۇعىمدارىن دا ەل ساناسىنا سىڭىرۋگە كۇش سالعان. سول سەبەپتى دە كەڭەستىك كەزەڭدەگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلدى يندۋستريالاندىرۋ مەن جاڭعىرتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ, جاڭا الىپپە ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن جاڭا بيىككە كوتەردى دەۋگە بولاتىن سياقتى. ولاي بولسا, قازاقستان وقۋ حالىق كوميسسارياتى بەكىتكەن ءا.ۇسەنوۆ «الىپپەسىنىڭ», بۇل ەڭبەكتى رەداكتسيالاۋعا اتسالىسقان ت.بەردەنوۆ, س.ۇكەنوۆ, ر.مومىنوۆتاردىڭ ەسەلى ەڭبەگى بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان زەرتتەپ-زەردەلەنىپ, تيىسىنشە باعالانۋى كەرەك. بۇدان بولەك, اشىربەكتىڭ قالامىنان تۋعان 9-سىنىپقا ارنالعان «ادەبيەت حرەستوماتياسى» دا كەزىندە حالىق كوميسسارى ت.جۇرگەنوۆتىڭ تاراپىنان جوعارى باعاسىن العان.

ءا.ۇسەنوۆتىڭ رۋحاني مۇراسىنا كەلەر بولساق, ول «ويلى بالا», «ەلەۋلى باتىر» سەكىلدى شىعارمالارىمەن اقىن, پۋبليتسيست رەتىندە بەلگىلى بولۋمەن بىرگە, اۋدار­ما سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە دە بەلسەنە ارالاسىپ, ۆ.ۆنۋكوۆتىڭ «سوعىس بىزگە قورقىنىشتى ما؟», س.يۋشكوۆتىڭ «جورىقتا» جانە «جاياۋ اسكەرلەردىڭ تىنىعۋى مەن ساقتانۋى», س.ستەرليننىڭ «سوعىس كەزىندەگى قىزىل ارمياعا حالىق نەمەن جاردەم ەتەدى؟» شىعارمالارىن جانە باسقا كىتاپتاردى قازاقشا سويلەتتى. اعارتۋشى-پەداگوگ رەتىندە باسپاسوزبەن تىعىز بايلانىس جاساپ, «اۋىل مۇعالىمى» جۋرنالىندا وقۋ-تاربيە ىسىنە ارنالعان «كوركەم ادەبيەت ساباعىنىڭ تۇرلەرى», «كوركەم ادەبيەت ساباعىنا دايارلىق», «كوبەەۆ ءومىرى مەن جازۋشىلىق قىزمەتى», «مازمۇنداما جاز­دىرۋ», ت.ب. ماقالالارىن, «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمىندا  ««مەك­تەپكە ساپالى وقۋ قۇرالى كەرەك», «وقۋ­شىلارىمىز ادەبيەتتى ءسۇيىپ وقيتىن بولسىن!» سەكىلدى سىني ماتەريالدارىن جا­رىققا شىعاردى.

ول 1925 جىلدىڭ شىلدەسىندە تاش­كەنتتەن شىمكەنتكە كوشىپ كەلگەن سول كەزدەگى ەڭ بەلدى باسىلىم – «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ءوز اعاسى س.ۇسە­نوۆ, سونداي-اق ب.مولداليەۆ, ت.وتار­باەۆ, ءا.بايجاساروۆ, ج.بار­قيەۆ, جاس تىلشىلەر ت.رايىمبەكوۆ, ي.ىرىس­مەتوۆ, ءا.سۇلەيمەنوۆ سىندى­ قالام­گەر­لەرمەن بىرگە ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە وزىنشە ءۇن قوسىپ, جۋرناليستيكانىڭ قىر-سىرىن تانىدى, قالامى ۇشتالا ءتۇستى. ال «اق جولدىڭ» ەڭ سوڭعى ءنومىرى 1926 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا شىققانىن نازارعا الار بولساق, ءا.ۇسەنوۆ كوسەمسوزدەرىنىڭ ءالى دە بولسا ارحيۆ قوي­مالارىندا شاڭ باسىپ جاتقاندىعى كۇمان تۋدىرمايدى. سوندىقتان دا بۇل باعىتتا دا ىزدەنىسكە بارىپ,  قالامگەر تۋىن­دىلارىن  ەلگە تانىتۋىمىز كەرەك-اق.

ارحيۆ قۇجاتتارىنا قاراعاندا, اشىر­بەك ۇسەنوۆ 1934 جىلعا دەيىن اسكەري قىز­مەتتەن ۋاقىتشا بوساتىلعانعا ۇق­سايدى. اسكەري بيلەتىندە ونىڭ 1936 جى­لى 26 ساۋىردە الماتى قالاسىنداعى پۋش­كين كوشەسىنىڭ 45-ءۇيىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە تىركەلگەندىگى جازىلعان. كەيىن ول «كەڭەستىك-توتاليتارلىق جۇيەگە قارسىلىق جاساپ, قازاق كسر-ءنىڭ تەرريتورياسىندا ۇلتتىق-تەرروريستىك, ديۆەرسيالىق-زيانكەستىك ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە 1935 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز انتي­كەڭەستىك ارەكەتتەرگە باردى. ت.جۇر­گەنوۆ, ءى.قابىلوۆ, ت.بەردەنوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, د.يسقاقوۆ, ز.سەيىتحانوۆ, ءا.قوڭىراتباەۆتارمەن بىرگە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى زيانكەستىك جاسادى» دەگەن جالعان ايىپپەن اباقتىعا جابىلعان. ال 1938 جىلى 8 ناۋرىزدا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ حاتشىسى باتنەردىڭ ۇكىمىمەن العاشىندا 10 جىلعا سوتتالىپ, وعان قوسا 5 جىلعا بارلىق سايا­سي قۇقىقتارىنان ايىرىلىپ, دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنسە, نەبارى 8 ايدا بۇل ۇكىم وزگەرتىلىپ, 1938 جىلدىڭ 11 قاراشاسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.

اشىربەكتىڭ نە سەبەپتى الماتىدان ماس­كەۋگە تەرگەۋگە جەتكىزىلگەنى ءالى دە تۇسى­نىكسىز. بۇل رەتتە ونىڭ تۇتقىندالعانعا دەيىن الماتىدا  قازكسر حالىق-اعارتۋ كوميسسارياتىندا ادىستەمەلىك سەكتور باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار الماتىداعى №12 مەكتەپتە مۇعا­لىم­دىك قىزمەتتە دە بولعان. قاماۋعا الىن­عاندا, 1938 جىلى 9 ناۋرىزدا تولتىرىلعان انكەتادا ونىڭ قالاداعى پرولەتار كو­شەسى 29/31-ۇيدە تۇرعاندىعى, جۇبايى ح.ۇسەنوۆانىڭ – 24 جاستا, پەرزەنتتەرى – رابيعانىڭ 6 جاستا, راحيما – 5 جاستا, ءازىمنىڭ 3 جاستا, كەنجەسى سىرىمنىڭ 1 جاستا ەكەندىگى جازىلعان.

ءا.ۇسەنوۆتىڭ ەكىنشى قىزى راحيمانىڭ جۇبايى كەزىندە الماتى قالاسىنداعى مقك-دە پولكوۆنيك شەنىندە قىزمەت ات­قارعان. الايدا ءوزىنىڭ قايىن اتاسى تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىن قاراي الماعانى قايران قالدىرادى. شاماسى, ونىڭ  اكىم­شىل-ءامىرشىل كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ قا­تال سۇزگىسىنە ىلىگىپ قالۋدان ساقتانىپ, قىز­مەتتىك مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا جۇرەگى داۋالاماعان بولسا كەرەك.

ءا.ۇسەنوۆ 1960 جىلى 20 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللە­گيا­سىنىڭ شەشىمىمەن تولىق اقتالدى.

 جازۋشىلىعىمەن, اقىندىعىمەن جاس تا بولسا جۇرتىنا ەرتە تانىلعان اشىر­بەك ۇسەنوۆ ماسكەۋدەگى دون زيراتىنا جەر­لەنگەن. ونىڭ سول زيراتقا قويىلعان ءاليحان بوكەيحانوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ باس­تاعان الاش ارىستارىنىڭ العاشقى لەگىمەن بىرگە اتىلعاندىعى انىق. «1935-1953 جىلدار ارالىعىندا اتىلعاندار» كىتابىنا زەر سالساڭىز, «كازاحسكايا سسر» دەگەن قۇپيا تاراۋداعى 2-كاتەگورياعا ەنگەن ارىستارىمىزدىڭ اراسىندا اشىربەك ۇسەنوۆتىڭ دە اتى-ءجونى تۇر. ناقتىراق ايتقاندا, وسىناۋ تىزىمدەگى ي. اماندىقوۆ, ي.بايمەنوۆ, ا.بەكباەۆ, ا.كۋچمار, ب.دجۋم­باەۆ, ا.مەرگەنباەۆ, س.وپورين, ا.رەششنيكوۆ, ل.روزەنبەرگ, ۆ.سەدوۆ, ف.چەن­تسوۆتارمەن بىرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالعان ءا.ۇسەنوۆ 14-ءشى بولىپ تىزىمگە ءىلىنىپتى.

ءا.ۇسەنوۆتىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماشيناسىنىڭ جان تاڭدا­ماعاندىعىن, جالاعا قۇرىلعان ىستەردىڭ بولشەۆيكتىك بيلىككە شىن بەرىلگەندەردى دە شارپىعانىن كورسەتەدى.

سەيدەحان الىبەك,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

شىمكەنت