سوڭعى جىلدارى سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى كۇرت ءتۇسىپ, داريا جاعالاۋىنداعىلاردىڭ الاڭى كوبەيىپ وتىرعانى بەلگىلى. ءتىپتى سۋ مول جىلدارى ءار كوكتەم جۇرتتى ابىگەرگە سالىپ قوياتىن سىردىڭ دولى مىنەزىن دە ساعىنا باستاعاندايمىز.
ارينە, وبلىس ەكونوميكاسى مەن ەكولوگياسىنىڭ وزەگىنە اينالعان وزەندەگى بۇل جاعداي كىم-كىمگە دە وڭاي تيمەيدى. بىراق ءدال قازىر ەرتەڭنەن ۇمىتتەنىپ, ءدان سەپكەن قاۋىمنىڭ قاۋپى كۇشەيىپ تۇر.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ماماندارىنىڭ دەرەگىنشە, بيىل 188,2 مىڭ گەكتار ەگiن ەگۋ مەجەلەنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى داقىل كۇرىش كولەمى بىلتىرعىدان 5 گەكتارعا ازايىپ, 84 مىڭ گەكتارعا سەبىلەدى. ونىڭ ەسەسىنە كوكونىس-باقشا, مالازىقتىق داقىلدار القابى ۇلعايادى.
بۇگىنگە دەيىن جاڭا جوڭىشقا, ماقسارى, جازدىق بيداي مەن ارپا, س ۇلى, قانت قۇمايى تولىق ەگىلىپ ءبىتتى. جاقىن ارادا سويا, جۇگەرى, كارتوپ پەن كوكونىس, باقشا ونىمدەرىن ەگۋ اياقتالادى. كوكتەم كەش شىققاندىقتان كۇرىش ءدانىن سەبۋ ءساۋىردىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە باستالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 2016-2025 جىلدارعا ارنالعان باسسەيندەر مەن وبلىستار جاعدايىندا سۋدى پايدالانۋ ليميتتەرىن بەكىتۋ تۋرالى بۇيرىعى بار. سول قۇجات نەگىزىندە ءار جىلى وبلىسقا ەگىن مەن ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن 5 ملرد تەكشە مەتردەن اساتىن سۋ ءبولىنۋى ءتيىس ەدى. بىلتىردان باستاپ وسى بۇيرىققا «ارال-سىرداريا» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ سۇرانىسى مەن داريا ارناسىنداعى جاعدايعا وراي وزگەرىس ەنگىزە الاتىن بولدى.
مىسالى, بيىل ەكولوگيالىق قاجەتتىلىككە ارنالعان سۋ بۇرىنعى كولەمدە قالدىرىلدى دا, ەگىنگە ارنالعان 4,1 ملرد تەكشە مەتردىڭ 12 پايىزى قىسقاردى. ويتپەسكە امال جوق, داريانىڭ ساعاسىنداعى مەملەكەتتەر دە قازىر تامشى ساناپ وتىر. وسى كۇنى توقتاعۇل سۋ قويماسىنىڭ اياسىندا 9,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ جاتىر. بۇل بىلتىرعىدان 2,6 ملرد تەكشە مەترگە از. وزىمىزدەگى شاردارانىڭ شاراسىندا جينالىپ تۇرعانى 4,5 ملرد تەكشە مەتر. وعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشىندەگى 1,5 ملرد تەكشە مەتردى قوسىڭىز. «وسىعان دا شۇكىر» دەپ كوڭىل جۇباتقىمىز كەلگەنمەن دە شارداراعا بيىل جوعارىدان تۇسەتىن سۋدىڭ كۇرت ازايىپ كەتكەندىگى كوڭىلدەگى كۇدىگىمىزدى قويۋلاتا تۇسەدى.
– ەگەر شارداراعا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە تاعى 2,5-3 ملرد تەكشە مەتر سۋ تۇسپەسە, وندا جاعداي وڭالىپ كەتەدى دەپ ايتۋ قيىن, – دەيدى «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جورابەك ەرنازاروۆ.
قازىر شاردارادان داريا ارناسىنا سەكۋندىنا 250, ال كوكسارايدان 300 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ, وبلىس شەكاراسىنا سونىڭ 490 تەكشە مەترى جەتىپ تۇر. بىلتىر مامىر ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىنە دەيىن ەگىستىك القاپتاردى سۋارۋعا 1 ملرد 73 ملن تەكشە مەتر سۋ الىنعان, قازىرگى كولەم – 835 ملن تەكشە مەتر. وتكەن جىلى وسى مەرزىمدە قىزىلوردا سۋ تورابىنان سەكۋندىنا 110 تەكشە مەتر سۋ وتكەن, قازىر ول 70 تەكشە مەترگە تۇسكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل پروبلەما ءدال قازىر مەملەكەتارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا تالقىلانىپ جاتىر.
وبلىستا ەگىس شارۋاشىلىعىن ارتاراپتاندىرۋعا تۇرتكى بولىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ باستىسى دا وسى سۋ تاپشىلىعى. سوڭعى جىلدارى شيەلى مەن جاڭاقورعان ديقاندارى كوكونىس-باقشا ونىمدەرىن تامشىلاتىپ, ال قازالىلىقتار جۇگەرىنى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ادىسىنە كوشكەن.
ءدال وسىنداي تاپشىلىق 2008, 2014 جىلدارى بايقالىپتى. ال 2017 جىلدىڭ كوكتەمىندە سەكۋندىنا تۇسكەن 800-1400 تەكشە مەتر سۋ ارناعا سىيماي ابىرجىتقانى بار. وبلىستىق تابيعاتتى رەتتەۋ جانە تابيعي رەسۋرستار باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان شامەنوۆ وسىنداي ساتتە ارتىق سۋدى جيناپ الۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ وتىر. وبلىس اۋماعىنان جالپى سىيىمدىلىعى 2,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ جينايتىن 6 سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ولاردىڭ كەيبىرى داريا ارناسىنان تىكەلەي سۋ المايدى, قاشىرتقى سۋدى جيناپ, ول شابىندىق القاپتاردى سۋلاندىرۋ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. كەيبىر جوبالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا جىبەرىلدى.
جۋىردا وبلىسقا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ ساپارى بارىسىندا تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە شەشىمىن تاپتى. وبلىس بيۋدجەتى ارقىلى ارال اۋدانىنداعى امانوتكەل اۋىلى ماڭىنان سۋ تورابىن سالۋدىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاماسى مەن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قاراستىرىلاتىن بولدى.
قامىستىباس – اقشاتاۋ كولدەر جۇيەلەرىندەگى سۋ دەڭگەيىن ۇستاپ, تولتىرىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبا. بۇل سىر تابيعاتىن قورعاۋداعى ۇلكەن قادامنىڭ ءبىرى بولماق.
قىزىلوردا وبلىسى