رجەۆ شايقاسىنىڭ قاھارمانى

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان سوڭ عانا ايتىلىپ, جازىلىپ جاتقان ايگىلى «رجەۆ شايقاسى» تۋرالى شىندىق سونىڭ ءبىر عانا ايعاعى. قانشاما بوزداق جەر قۇشقان سول قاندى قىرعىننىڭ كۋاسى بول­عان ورىس اقىنى الەكساندر تۆاردوۆسكي:

«مەن رجەۆتىڭ تۇبىندە ءولدىم,

باقىتتى بولۋدى سىزدەرگە

بۇيىرىپ,

وتانعا ادال بولۋدى

تاپسىردىم,

ولىلەر كەتسە دە,

كەتكەن جوق كۇيىنىپ,

بىزدە ءبىر ۇلى باقىت بار –

وتان ءۇشىن قۇلادىق,

ونى ءبىز قۇتقارۋ ءۇشىن

قيىلدىق», – دەپ جىرلاپ ەدى, كوزىنەن جاس پارلاپ تۇرىپ.

بۇگىنگى ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان, سۇراپىل سوعىستان ورالماعان قازاقتىڭ مىڭداعان بوزداقتارىنىڭ ءبىرى جۇماش جەتپىسوۆ تە سول رجەۆ شايقاسىنا جاتاتىن 1943 جىلعى «رجەۆ-ۆيازما شابۋىلداۋ وپەراتسياسى» كەزىندە شەيىت بولدى.

جۇماش 1918 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى كۇرشىم اۋدا­نىنىڭ توپتەرەك اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەن. اناسى ايەكە ءتورت قۇرساق كوتەرگەن ادام ەكەن. الماجان, جاڭىل دەگەن قىز­دارىنىڭ اكەسى داۋباي قاي­تىس بولعان سوڭ, امەڭگەرلىك جولىمەن قاينىسى جەتپىسكە قوسىلعان. جەتپىستەن جۇماش پەن كۇبيرا تۋعان. جۇماش جاستايىنان ال­عىر, بىلىمقۇمار بولىپ ءوستى. 8 سىنىپتىق ءبىلىم الىپ, لاتىن قارپىن جاقسى مەڭگەرگەن ول كول­­حوزدا ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

 1939 جىلى جۇماش اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدى. گيتلەرلىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساعاندا ول قىزىل ارميا قاتارىندا بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, جۇماشتىڭ 1939 جىلدان 1942 جىلعا دەيىن قاي جەردە اسكەري بورىشىن وتەگەندىگى, قانداي اسكەري وقۋ ورنىن تامامداعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر جوق. سۇراۋ سالىنعان رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنان تۇششىمدى جاۋاپ الا المادىق. بەل­گىلىسى, 1942 جىلى كىشى لەي­تەنانتتار دايارلايتىن ارتيل­لەريالىق كۋرستاردى بىتىرگەندىگى, سول جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان 30 ماۋسىمىنا دەيىن 199-ارميالىق قوسالقى اتقىشتار پولكىنىڭ اسكەري ترانزيتتىك پولكىندە بول­عاندىعى. ودان سوڭ, 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا لەيتەنانت جۇماش جەتپىسوۆ باتىس مايداننىڭ 139-اتقىشتار دي­ۆيزياسىنىڭ 718-اتقىشتار پولكىنىڭ اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى بولىپ اسكەري قىز­مەتىن جالعاستىرادى.

تاريحي انىقتاما. باتىس ماي­داننىڭ 139-اتقىشتار ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اسقان ەرلىگىمەن, جانقيارلىق باتىرلىعىمەن كەڭەس اسكە­ري تاريحىندا ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ العان. ديۆيزيادان كە­ڭەس وداعىنىڭ 28 باتىرى, «داڭق» وردەنىنىڭ 14 تولىق كا­ۆالەرى شىققان. سولاردىڭ قا­تا­رىندا «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇش دارە­جەسىن قاتار العان قان­داس­تارىمىز ءا.دارمەنوۆ پەن م.سۇ­لەيمەنوۆتى ماقتان ەتەمىز.

1943 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا نەمىس اسكەريلەرى «بيۋففەل» دەپ اتاعان وپەراتسيانى باستادى. گيتلەر مايدان شەبىن 530 شاقىرىمنان 200 شاقىرىمعا قىسقارتۋ ءۇشىن, نەگىزگى كۇشتەردى الدىن الا دايىندالعان شەپتەرگە شەگىندىرىپ, ارتىلعان كۇشتى باسقا باعىتتارعا جۇمساۋعا دايىندالدى. وپەراتسيا 30 ناۋرىزعا دەيىن سوزىلىپ, نەمىستەر رجەۆ شەبىن تاستاپ شىقتى. ونىڭ ناتيجەسى نەمىستەردىڭ ويلاعانىنداي بولىپ جۇزەگە استى.

كەڭەس اسكەري باسشىلارىنىڭ نەمىستەردى وكشەلەي قۋىپ, ولاردى الىنبايتىن قامالداي ەتىپ جاساعان شەبىنە جەتكىزبەي قۇر­تامىز دەگەن ويى ىسكە اس­پاي قالدى. كەڭەس جاعى ءبىز دە جاعدايىمىزدى جاقسارتتىق, ماسكەۋ اۋدانىنا تونەتىن قاۋىپ ءبىرجولاتا سەيىلدى دەگەنىمەن, سول كەزەڭدە ايتىلماي, تاعى دا ءبىر شىندىق شاڭ باسقان ارحيۆتەردە قالدى. ول – ءبىر ايعا سوزىلعان وسى شايقاستا قىزىل ارميانىڭ قاتارىندا وتە كوپ ادام شىعىنىنىڭ بولعاندىعى ەدى. عالامتور جەلىسىندەگى دەرەكتەرگە سايكەس, سول قىرعىندا كەڭەس اسكەرلەرى ساپىندا 38 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, 100 مىڭعا جۋىعى جارالانسا, نەمىس اسكەرلەرىنىڭ شىعىنى 15 267 ادامدى عانا قۇراعان (3 450 ادام ولگەن, 10 891 ادام جارالانعان, 926-سى حابار-وشارسىز كەتكەن).

وسى قاندى قىرعىننىڭ بەل ورتاسىندا جۇماش باسقارعان 718-اتقىشتار پولكىنىڭ 6-ات­قىشتار روتاسى دا ءجۇردى. 718-ات­قىشتار پولكىنىڭ كومان­ديرى پودپولكوۆنيك ا.پا­حو­موۆتىڭ جوعارىعا بايانداۋى بويىنشا, 1943 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا ۇلكەن كامەنكا, ۆيازوۆنيا, رتينكا دەرەۆنيالارىن شەگىنىپ بارا جاتقان جاۋدان تازارتۋ ءۇشىن شابۋىلعا شىققان پولك نەمىستەردىڭ اۋە شابۋىلىنىڭ, سونىڭ ارتىنشا تانكتەردەن, زەڭبىرەكتەر مەن مينومەتتەردەن قارشا بوراعان وقتىڭ استىندا قالادى.

سوعان قاراماستان, سول كۇنى ءتۇن ورتاسىندا 718-اتقىشتار پولكىنىڭ 1-اتقىشتار باتالونى ۇلكەن كامەنكا دەرەۆنياسىنىڭ كۇنباتىس تۇسىنا, 2-اتقىشتار باتالونى كامەنكا وزەنىنىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعالاۋىنا, 3-اتقىشتار باتالونى ۇلكەن كا­مەنكا دەرەۆنياسىنىڭ كۇن­شىعىس تۇسىنا ياعني مەجەلەنگەن جەرلەرگە بەكىنەدى.

ۇلكەن كامەنكا دەرەۆنياسى تولىقتاي ورتەنىپ كەتتى, پولكتا ادام شىعىنى كوپ, 177 بوزداق قازا تاۋىپ, 800-ءى جارالاندى,  دەلىنگەن جوعارىعا باياندالعان ەسەپتە.

18 ناۋرىزدا قازا تاپقان­داردىڭ ءبىرى جۇماش ەدى. سول كەزدەگى قارۋلاستارىنىڭ ەسكە الۋى بويىنشا, ول سوڭعى وعى ءبىتىپ, اقىرعى دەمى تاۋسىلعانشا جاۋمەن ارپالىسۋمەن بولعان. تەك وق جاۋدىرىپ قانا قويماي, باعىنىشتى جاۋىنگەرلەرىن جۇمىلدىرىپ, شەشۋشى شابۋىلدى ۇيىمداستىرا بىلگەن.

كوز جۇمارىندا جۇماشتىڭ نە ويلاعانى بەلگىسىز. بالالىق بال داۋرەنىنىڭ كۋاسى بولعان كۇرشىم وزەنىنىڭ كوبىك ەزۋ تولقىنى مەن قۇمداق جاعالاۋى ەسىنە ءتۇستى مە, الدە ءوزى جانىنداي جاقسى كورگەن قارىنداسى كۇبيرانىڭ بالاڭ ءجۇزى كوز الدىنا كەلدى مە, ول جاعى بەيمالىم. بەلگىلىسى, ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن قازاقتىڭ قارا ۇلىنىڭ سمولەنسك تۇبىندەگى ورىس ورمانىندا ءبىر تومپەشىك بولىپ قالعاندىعى. جار قۇشىپ, بالا ءسۇيىپ, قاراپايىم پەندەۋي قىزىقتى كورە الماي, قىر­شىنىنان قيىلعاندىعى.

كەيىننەن تۋىستارىنا كەلگەن «قارا قاعازدا» جۇماشتىڭ سمولەنسك وبلىسىنىڭ سپاس-دەمەنسك اۋدانى ۆيازوۆنيا دەرەۆ­نياسىنىڭ شىعىسىنداعى ورماندا جەرلەنگەندىگى جازىلعان.

سوعىس اياقتالعان سوڭ, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ سۇيەگىن جيناستىرىپ, «باۋىرلاستار زيراتىنا» جەرلەۋ بارىسىندا جۇماشتىڭ دەنەسى 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قايتىس بولعان 297 جاۋىنگەرمەن بىرگە قازىرگى كالۋگا وبلىسىنىڭ سپاس-دەمەنسك اۋدا­نىنىڭ ۇلكەن كامەنكا دەرەۆنياسىندا قايتا جەر قوينىنا تاپ­سىرىلعان.

بۇل قاندى قىرعىننان كەيىن دە, جۇماشتىڭ پولكى ەرەن ەر­لىكتىڭ تالاي ۇلگىسىن كور­سەتكەن ەكەن. سونىڭ ءبىرى 1943 جىل­دىڭ 14 قىركۇيەگىندە 718-ات­قىشتار پول­كىنىڭ ون سەگىز جا­ۋىنگەرى كالۋگا وبلىسى كۋي­بىشەۆ اۋدانىنىڭ رۋ­بە­جانكا دەرەۆنياسىنىڭ تۇ­بىندە 300 فاشيستپەن جان اياماي سوعىسقان. جاۋدىڭ بارلىق سولداتىن جاي­راتىپ, ەكى جاۋىنگەر عانا امان قالعان بولاتىن. سول ون سەگىز جا­ۋىنگەردىڭ ەرلىگىنە «تى­نىش­تىق» («تيشينا») كي­نو­فيلمىنە جازىلعان «اتى جوق تو­بەدە» («نا بەزىمياننوي ۆىسوتە») دەگەن ءان ارنالدى.

ەر ەسىمىنىڭ ەل ەسىنەن كەت­پەيتىندىگى راس. ءوز كەزەگىندە, جەر­لەستەرى كۇرشىم اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان داڭق اللەياسىنداعى تاقتاعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا قاتىسقان باسقا ارىستارمەن قاتار جۇماش جەتپىسوۆتىڭ ەسىمىن دە جازدى, سونداي-اق ونىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن «بوزداقتار» كىتا­بىنا ەنگىزدى.

دەگەنمەن, باقىتتى بولۋدى كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتكەن, قان مايداننىڭ قۇربانى لەيتەنانت جۇماش جەتپىسوۆتىڭ ەسىمى كۇرشىم اۋىلىنداعى كوشە, مەكتەپ اتاۋلارىنا سۇرانىپ تۇر­عانى انىق. بۇل جونىندە اۋدان باسشىلىعى, ارداگەرلەر القاسى ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

نۇرحات قۇرمانبەك ۇلى

نۇر-سۇلتان