جالپى, ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى باتىرلىق – ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان قاسيەت. قاي عاسىردى الىپ قاراساڭىز دا تاريح قاتپارىنا ۇڭىلسەڭىز, نەبىر جاۋجۇرەك ۇلت پەرزەنتتەرى كوز الدىڭا كەلەدى.
كەيدە اتاجۇرتتىڭ ول شەتى مەن بۇل شەتىنە ساپار شەككەندە, ارعى-بەرگىنى ەرىكسىز ويعا العانىڭدا, ۇنەمى شىمىرلاتىپ جۇرەك سىزداتاتىن دا تۇراتىن ءبىر ازالى كۇي بار. ول – تالايلارعا ريزىق بولىپ جاتقان وسى ءبىر شالقار قۇت مەكەندى زامانالار بويى جاتجۇرتتىقتاردان كەۋدەلەرىن وققا توسىپ, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ نايزانىڭ ۇشى, قىلىشتىڭ جۇزىمەن قورعاپ قالعان باتىرلار ازاسى.
اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان XVIII عاسىرداعى جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى جۇرگىزىلگەن قازاقتىڭ وتان سوعىسىندا ونىڭ قاھارماندارىنىڭ ءبىرى بولعان توعاناس باتىردىڭ تۋعانىنا بيىل 350 جىل تولعالى وتىر.
سابدالى ۇلى توعاناس (1671 – 1764) قازاق حالقىنىڭ ەلدىگى مەن ەركىندىگىن قورعاۋ جولىندا جوڭعار (قالماق) شاپقىنشىلىعىنا قارسى جۇرگىزىلگەن قان مايداندا ەرەن ەرلىكتەر جاساپ, ءيىسى قازاققا اتاعى جايىلعان باتىرلاردىڭ ءبىرى. توعاناس باتىردىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى تۇركىستان ولكەسىندەگى شىرايلى شىمكەنت. ونداعى قاسيەتتى قوشقاراتا وزەنىنىڭ بويى. توپىراق بۇيىرعان جەرى دە وسى ماڭ.
توعاناس باتىردىڭ شىققان تەگى ۇلى ءجۇزدىڭ سىرگەلى – بايجىگىت رۋىنان. شەجىرە دەرەگى بويىنشا بايجىگىتتىڭ كوشىمبەت اتاسىنان. اكەسى سابدالى ادۋىندى دا زور دەنەلى, شارۋاعا ۇقىپتى جان بولعان ەكەن. سابدالى سايرام مەن شىمكەنتتىڭ بازارىنا جىلقى, قوي ايداپ, ساۋدامەن ەرتە اينالىسقان. ونىڭ وتىرىقشى ومىرگە بەيىمدەلۋىنە ەسكى قالاشىقتاعى وزبەك كورشىلەرى مەن دوستارى ىقپال جاساعان بولۋى كەرەك. توعاناس تا اكەسىنە قولعابىس جاساپ, جاردەمشى بولادى. توپقا ءتۇسىپ سىنالماي, جاۋعا شاۋىپ شىڭدالماي ەل باستاۋ, قول باستاۋ مۇمكىن ەمەس. كەزىندە « ۇلىم ەل تانىسىن, جەر تانىسىن» دەگەن اكە توعاناستى شارۋامەن سان تاراۋ جولعا جۇمسايدى, جاقسىنىڭ سوڭىنا «جانىڭىزدا اتقوشىسىڭسىز بولسىن» دەپ ەرتىپ جىبەرەدى.
توعاناستىڭ ەرلىك ءىسى العاش رەت تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا كورىنەدى. 1697 جىلى سەبان رابتان شەرىكتەرى قازاققا تاعى دا سوعىس اشتى. جوڭعار قوڭتايشىسى بۇعان ءۇش جاعدايدى سىلتاۋ ەتتى. بۇرىن تاۋكە ءبىر ۇلىن جوڭعارعا كەپىلدىككە بەرىپ, كەيىن ونى قوڭتايشى قالدان بوشوقتى دالاي لاماعا, تيبەتكە اسىرعان ەدى.سەبان رابدان تاۋكەنىڭ قولقا سالۋىمەن ءدىنباسىدان سۇلتاندى قايتىپ الىپ, بەس ءجۇز ادامدى قوسىپ بەرىپ, تاۋكەگە قايتارعان. تاۋكە جوڭعارلارعا وشىگىپ ديپلوماتيالىق قاتەلىك جىبەرەدى – بالاسىنا ەرە كەلگەندەردى جازالاپ, باسشىلارى ۇركەدەي تايشىنى ولتىرەدى. سونىمەن قاتار قالماق اۋىلدارىنا شابۋىلداپ, تىنىشتىق بەرمەگەن, ءارى ەدىل بويىنداعى قالماق حانى ايۋكەنىڭ قىزىن ءۇشىنشى ايەلدىككە قوڭتايشىعا اكەلە جاتقاندارعا شابۋىل جاساعان, قوڭتايشىنىڭ قالىڭدىعىن تۇتقىنداعان. مىنە وسىلاردى سەبان رابدان جەلەۋ ەتتى, ياعني كەك قايتارۋدى ويلادى. وسى ەكى اراداعى شايقاس الداعى كەسكىلەسكەن, قازاقتى توز-توز ەتكەن سوعىستاردىڭ باسى بولىپ ەدى.
وسى سۇراپىل شايقاستا (1697) سىرگەلىنىڭ 500 ادامىنان تۇراتىن قولىن باستاپ بارعان توعاناس شايقاس, جەكپە-جەك الدىندا قالىڭ ساربازدىڭ الدىنا شىعىپ, سۇلتاندار مەن باتىرلاردىڭ باتاسىن سۇرايدى. ۇرانداعان, ارۋاقتانعان باتىرلار توعاناسقا باتالارىن بەرىپ, جەڭىس تىلەپ, جەكپە-جەككە شىعارادى.
جەكپە-جەكتە قالماق باتىرىن نايزامەن شانشىپ ولتىرگەن توعاناس قاراكەر ارعىماعىن ارىنداتقان كۇيى «باقتيارلاپ» ۇرانداتا, جاۋعا قارسى شابادى. جوڭعارلار باتىرى ءولىپ, ەندى وزدەرىنە قاراي ۇمتىلعان قازاق باتىرىن كورگەندە سەسكەنىپ, سىدىرىلىپ شەگىنىپ, ارتىنان قاشا جونەلدى. قازاق ساربازدارى اتويلاپ, سوڭدارىنان تۇرە قۋىپ, ولاردىڭ تالايىن جەر جاستاندىردى. وسىناۋ شايقاستاعى ەرلىكتىڭ, باتىلدىقتىڭ, ەرلىكتىڭ ناتيجەسىندە توعاناس تۇلعا رەتىندە قالىپتاسادى. ءومىر بەلەستەرىنىڭ كەلەسى كەزەڭدەرىنە شىعادى.
تاريحي سانا ارقىلى تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن, وسى كۇنگە تىنىمسىز ەڭبەك پەن ىزگى مۇراتتارعا ۇمتىلعان ەرلىككە تولى كۇرەس جەتكىزسە, الداعى كۇندەگى كوكسەگەن بيىكتەرىمىزگە كوتەرىلۋ ءۇشىن دە ءدال سولاي ەڭبەكتەنۋ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىز.
ول ءۇشىن وتكەنگە ۇڭىلە قاراپ, بايقاعانىمىز بەن تاپقاندارىمىزدى ورتاعا سالۋ, اڭىز, جىر, تاريح ايتۋ ءداستۇرى ارقىلى جەتكەن مۇرالارىمىزدى زاماناۋي كوزقاراس تۇرعىسىنان بايىپتاۋ قاجەت. تاريحىمىزدىڭ بىزگە جەتكەن ەڭ باستى دەرەگى اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان شەجىرەلى اڭگىمەلەر. توعاناس باتىر تۋرالى دا قاريا سوزدەر, ونىڭ ءىس-ارەكەتىنە بايلانىستى تۋعان دۇنيەلەر از ەمەس.
ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە جەتەلەر مالىمەتتەگى باعا جەتپەس مادەني اسىل مۇرامىز, ۇلى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ ءارحيۆى ىسپەتتى ەل اۋزىنان تاراعان اڭىز اڭگىمەلەردەن, جىر-داستانداردان تابامىز. وندا ايتىلعان وقيعالاردا ادام اتتارى مەن جەر-سۋ اتاۋلارى, وقيعالار كوپتەگەن دەرەكتەرگە, دەرەكتەر عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا سىلتەيتىن سۇرلەۋگە سالماق.
1715 جىلى تاۋكە حان قايتىس بولعان سوڭ بيلىك تىزگىنىن شىن مانىندە قايىپ سۇلتان الادى. باس ساردارلىققا «قارت ابىلقايىر سۇلتان» سايلانادى. بۇل تۇستا ۇلى ءجۇزدىڭ سىرگەلى مىڭدىعىن توعاناس باتىر باسقارادى.
...قاراقالپاق تاريحىن زەرتتەگەن ەتنوگراف عالىم ت.ا.جدانكونىڭ مالىمدەۋى بويىنشا, XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قاراقالپاقتىڭ (بۇلار شانىشقىلى رۋىنىڭ ءبىر اتاسى) 40 شاقتى ەل اعالارى, ياعني رۋ باسشىلارى, تاۋەكەل حانعا (1598 ج. قايتىس بولعان) ءوتىنىش جاساپ, وزدەرىنە ۇلىتاۋ ماڭىنان جەر بەرۋدى سۇراعان. تاۋەكەل حان ءوتىنىشتى قاناعاتتاندىرىپ, ولارعا جەر بەرىپ, ءبىر بالاسىن ولارعا باسشىلىققا جىبەرگەن. بىرنەشە جىلدان سوڭ ولار بيلەۋشى سۇلتاندى ءولتىرىپ قويىپ, حان الدىندا جازىقتى بولعان. تاۋەكەل سىيعا بەرىلگەن جەردى قايتارىپ الىپ, قاراقالپاقتاردى جازالاعان. ولار جان-جاققا تاراپ, بۇل جەردەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان.
تاۋەكەلدىڭ بۇل ءىسىن ەندى تاۋكە حان جالعاستىرىپ, ەلدىڭ بەتكە ۇستار ارداگەرلەرى مەن باتىرلارىنا ارقادان قونىسقا جەر بەرگەن. ونىڭ كەزىندە الىبەك بي (اتاقتى تولە ءبيدىڭ اكەسى) جانە نەمەرەسى اقبوتا بي ۇلىتاۋ وڭىرىندە جازيرالى جەرگە يەلىك جاساعان. تاۋكە حان ءوزىنىڭ ساردارى بولعان توعاناس باتىرعا ەسىل, نۇرادان سىيعا جەر بەرگەن. بۇل جەر «توعاناستىڭ توقسان ەكى كولى» اتانعان ەكەن. بۇل اتاۋ كەيىنگى كەزگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. بۇل ايماققا توعاناس بىرنەشە ءۇي بايجىگىتتەردى باستاپ 1747 جىلدىڭ شاماسىندا قايتا قايىرىلعان. ءبىراز جىل سوندا قونىستانىپ عۇمىر كەشكەن. قاريا سوزدەرگە قاراعاندا توعاناس ەلگە 1760 جىلدارى كەلگەن. ونىمەن بىرگە بارعان «توعاناس اۋىلىنىڭ» بىرنەشە شاڭىراعى سوندا ورنىعىپ, ارعىن, نايمان اعايىندارمەن قۇدا-جەكجات بوپ, سول وڭىرگە ۇيرەنىسىپ سوندا قالعان.
...تاۋكە حان ومىردەن وتكەن سوڭ جانە جوڭعاردىڭ شاپقىنشىلىعى ۇدەي ءتۇسىپ, بايىرعى كۇنگەيدەگى ءوز ەلىنىڭ تىنىشتىعى كەتە باستاعان سوڭ, توعاناس باتىر ءوزىنىڭ اتا قونىسىنا كوشەدى. اتامەكەنگە كەلگەن سوڭ 6-7 جىلدان كەيىن بۇرىنعى وزبەك دوسىنىڭ قارىنداسىن ايەلدىككە الادى. جازدا شىمكەنت شاھارى جانىنداعى ايكولدە جىلقى باسىن كوبەيتىپ, كوكپارعا ات باپتايدى. ول تاقىمى مىقتى شاباندوز, اۋىلىنىڭ بەلدەۋىنەن ات ۇزىلمەگەن كىسى بولعان ەكەن. كونە كوزدەردەن جەتكەن اڭىز-اپسانالارعا قۇلاق تۇرسەك, توعاناس اكەسى سياقتى اۋقاتتى, قارىمدى, قوناقجاي ادام بولعان. كارى قۇلاق ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا,ول كىسى ۇزىن بويلى, قارۋلى, ءبىر قاراعاندا سۇستى كەلبەتتى بولعان.
باتىردىڭ جاز جايلاعان جەرى توعاناسساي اتالىپتى. بۇل جەردەن ول الاتاۋ مەن قازىعۇرتقا جايلاۋعا شىعىپ وتىرعان. ونى مىنا ارحيۆ قۇجاتى ناقتىلاي تۇسەدى: «ايكولدە مىرزاكەلدىنىڭ قۇدىعى بولعان. وندا «مىرزاكەلدىساي», «توعاناسساي» اتتى جەر اتاۋلارى ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن بايىرعى اتىمەن اتالىپ كەلگەن.
بۇل جەر اتاۋلارى مەن قۇدىقتار تاريحى تۋرالى شەجىرەلىك اڭىزداردى 1970 جىلدارى تولەبيلىك شەجىرەشى قارت پوشاتاي بيشىمىر ۇلى جانە ەڭبەك ارداگەرى تاڭسىق جۇگىنىس ۇلى ايتىپ وتىراتىن. «مىرزاكەلدى مەنىڭ بەسىنشى بابام, ول جوڭعارلارعا قارسى سوعىستاردا تالاي ەرلىك جاساعان باتىر. ول تۇرباتتا قايتىس بولىپ, سوندا جەرلەنگەن», دەيتىن پوشاتاي قاريا. بۇل اڭگىمەدەن ءبىز مىرزاكەلدى دە, ونىڭ زامانداسى توعاناس تا, سول جوڭعار جاۋگەرشىلىگى كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ, بىرگە قيمىلداعاندارىن بىلەمىز.
توعاناستىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى – قيلى-زارلى زاماندا جاۋعا شابار جىگىتتەردى تاربيەلەۋى. ولاردىڭ ات قۇلاعىندا ويناپ, بەس-التى جاسىنان جاسىنداي جاي تارتىپ, ىستىق-سۋىققا ءتوزىمدى, بارشىلىق پەن جوقشىلىققا مويىمايتىن ءتوزىمدى دە قايراتتى بولىپ وسۋلەرىنە جول اشتى. اتاقتى تولە بي سىندى بۇل دا «توعاناس اسكەري مەكتەبىن» قالىپتاستىرۋعا دەن قويدى.
ءتول تاريحىمىزدىڭ جادىمىزدان ەشقاشان وشپەيتىن زۇلمات ءبىر كەزەڭى – جوڭعار شاپقىنشىلارى تۋدىرعان, حالقىمىزعا الاپات قىرعىن اكەلگەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» قاسىرەتتى جىلدارى.
توعاناس باتىر سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ «ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ», ەل قورعاۋ ىسىنە بەلسەندى ارالاسادى. ءوز قولىن ءوزى جاساقتاپ, شۇبىرعان ەلگە قورعان بولادى. سوعىس ىسىنە جارامسىز قارتتار مەن بالا-شاعانى ىڭعايلى, قاۋىپسىز جەرگە كوشىرگەن. وزدەرى شاپقىنشى جاۋدى قارسى الىپ بورالداي مەن ارىستىڭ اراسىن قان مايدان سوعىس الاڭىنا اينالدىرادى. توعاناس قاراتاۋ الابىن قورعايدى. ءبىرتۇتاس سوعىس قولى رەتىندە باستارى بىرىگىپ بولماعان, ءار ايماقتا اسىعىس قۇرالعان جاساقتار اۋەلدە ءوزارا بايلانىسسىز, ارقايسىسى ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتىپ جاتتى. وسىنداي جاعدايدا توعاناس باتىر اسكەرىن قورعانىسقا كوشىردى.
قاراتاۋدىڭ كەڭ قۇشاعىنان, مالعا جايلى قويناۋلارىنان پانا تاۋىپ, شارۋاسىن تۇزەپ وتىرعان جۇرت تۇتقيىلدان مۇنداي الاپات سوعىس بولاتىنىن بىلمەگەن ەدى. ەندى ولاردىڭ بىرقاتارى تاۋ ساعالاپ, جان ساقتاۋعا دەن قويسا, دەنى تاشكەنت, سىر بويىنا جوڭكىلدى, كوش-كەرۋەنىن شۇباتتى. سىرگەلى, ىستى ەلىنىڭ قاراتاۋ بويىندا, جاۋ وتىندە وتىرعان اۋىل-ايماعى, مىنە, سول جويقىنعا ماڭدايىن سوعىپ, اجەپتاۋىر كۇيزەلدى. ال ەرجۇرەك باتىرلارى قول باستاپ, جاۋمەن جاعالاسۋعا اتتاندى. قاراتاۋ وڭىرىندەگى ايقاسقا دۋلات قولىن ەسەپتەمەگەندە, سىرگەلى, ىستى, قوڭىرات قازاقتارىنان ءتورت مىڭداي قول قاتىسادى. وسى ۇلكەن توپقا باسشىلىق ەتكەندەردىڭ ءبىرى – سىرگەلى داڭقىن اسپانعا كوتەرگەن توعاناس باتىر. قازاق جاساقتارى قانجىعالى بوگەنباي, نايمان الديار, ىستى تولەك, سىرگەلى توعاناس باتىرلار قالماق قوسىندارىنىڭ قابىرعاسىن قاقىراتا سوكتى. بۇل باعىتقا 30 مىڭعا جۋىق قالماق قوسىنى قارۋ اسىنىپ جەتكەن بولاتىن. مۇنداعى قالماق قوسىنىنىڭ قاققان قازىعى – بوقتيشار تالايدى جاسقاپ, جەر جاستاندىرعان قايسار قولباسشىلاردىڭ ءبىرى ەدى. توعاناس ساربازدارى بوقتيشاردىڭ شەرىكتەرىمەن تەگەۋرىندى ايقاستار جۇرگىزدى. توعاناس اتا قونىسى بولعان قاراتاۋ قويناۋىندا قورعانىس شەبىن ۇيىمداستىرىپ, ۇستالار شەبەرحاناسىن اشتىرادى. بۇل اشىلعان شەبەرحاناعا ءوزىنىڭ باۋىرى بودىردى باسشىلىققا قويادى. دەمەك بودىر اتانىڭ دا وسى جەردە جەڭىس ءۇشىن قوسقان ۇلەسى از ەمەس. تاۋ قويناۋلارىنىڭ ساي-سالالارى مەن شىعار جولدارىن جاقسى بىلەتىن قازاقتار قالماقتارعا تۇتقيىلدان ءتيىپ ەستەرىن شىعارادى. جاۋ شەرىكتەرى جان ساۋعالاپ باس اماندىقتارىن ويلاپ كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل قازاق جەرىن قورعاپ, تولارساقتان ساز كەشكەن ساربازداردىڭ مەرەيىن كوتەرىپ تاستادى. قاراتاۋدىڭ بيىك شاتقال, قۇز-جارتاستارى دا ساربازدارعا ۇلكەن قورعان بولدى. سونداي شاتقالداردىڭ ءبىرىن ساربازدار توعاناس شاتقالى اتاندىرعان. ول بۇگىنگە دەيىن سول اتاۋىن ساقتاپ كەلەدى. بايدىبەك اۋدانىنا قاراستى مايبۇلاق اۋىلىنىڭ باس جاعىندا «قىزىل سان» تاۋ جوتاسى بار. وندا بيىك جارتاستى شاتقال – قورعانتاس بار. ونىڭ الدىڭعى جاعىندا ۇلكەن ۇڭگىر بار. بۇل جەر توعاناس شاتقالى اتانادى. بۇل شاتقال جونىندە عىلىمي سوزدىكتە: «توعاناس – ۋر. نازۆانو پو يمەني رودوناچالنيكا پلەمەني سيرگەلينتسەۆ بولشوگو كازاحسكوگو جۋزا» دەگەن مالىمەت بەرىلگەن.
قاراتاۋ وڭىرىندە بولعان شايقاستاردىڭ بارلىعىندا توعاناس باتىردىڭ ساربازدارىمەن اتا-قونىستان الىسقا ۇزاي قويماعانىن اڭعارامىز.
جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ بىرقاتار قاتەرلى تۇستارى شۋ – تالاس, اڭىراقاي, تۇركىستان وڭىرلەرىندەگى شابۋىل وقيعالارىمەن وزەكتەس ءوربيدى. مۇنداعى ۇرىستاردىڭ ۇرىمتال تۇستارى كوبىنەسە ابىلاي حان, قانجىعالى بوگەنباي, جانىس وتەگەن, البان قانگەلدى, سىرگەلى تىلەۋكە, بايجىگىت توعاناس, وشاقتى ساڭىراق, شىمىر قويگەلدى, قوناي ءتارىزدى باس باتىرلاردىڭ ەرلىك قيمىلدارىن ەسكە سالادى. ولار جالاڭ قىلىش جالاڭداتىپ, جاۋعا جالعىز شاپقان جوق. ءۇش جاساقتالعان قولدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, نەگىزگى كۇشتى ۇرىمتال تۇستارعا باعىتتاي ءبىلدى. از قولمەن جوڭعاردىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن كوپ جاساعى مەن قوسىندارىن جويىپ جىبەرۋ تاسىلدەرىن ءساتتى ۇيىمداستىردى. بۇل تۇستا دا توعاناس باتىر اسقان ەرلىك كورسەتەدى.
جاۋعا بىرىگىپ تويتارىس بەرۋ جولدارىن كەڭەسكە سالعان 1726 جىلعى ۇلى جيىنعا قازاقتىڭ بارلىق حان-سۇلتاندارى, بيلەرى مەن قولباسشى باتىرلارى شاقىرىلدى. ۇلى جيىنعا توعاناس, تىلەۋكە, ارالباي سىندى سىرگەلىنىڭ ساربازدارى دا شاقىرۋ الادى. اق بوز ات قۇرباندىققا شالىندى. باس قولباسشىلىققا ابىلقايىر تاعايىندالدى. قاتارداعى ساربازدان قولباسشى ساردارعا دەيىن بارشا جان وتان ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە قۇلشىندى 1727 جىلى بۇلانتى وزەنىنىڭ ماڭىندا قازاقتار العاشقى رەت ۇلكەن جەڭىسكە جەتتى. بۇل جىلى وڭتۇستىكتە ساربازدار ارۋاققا سيىنىپ كيەلى قازىعۇرتتى تەڭسەلتتى, اتامەكەندى تەبىرەنتتى. ارىس, بورالداي, بادام وزەندەرىنىڭ بويىندا جوڭعار جاساقتارىنىڭ تۋ-تالاقايى شىقتى. ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراعان قالماقتار اڭىراقايدا باس جيىپ, جويقىن سوعىسقا دايىندالعان. بىراق بۇل جەردە دە جاۋ قىرعىنعا ۇشىرادى. جەكپە-جەككە شىققان قازاق باتىرلارىنا جاۋ جاعىنان شاق كەلەر جان بولماعان دەيدى. بۇل سۇراپىل شايقاستا توعاناستىڭ ورنىن باسقان تىلەۋكە باتىر بولاتىن.
ەل اڭگىمەلەرىندە توعاناس باتىردىڭ اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىنى, قامبار اتانى باسقا ەشبىر جانۋارعا تەڭەمەيتىنى دە دارىپتەلەدى. «توعاناستىڭ يەسى اتتا بىلەم» دەگەن ءسوز دە وسى ورايدان ايتىلعان اۋ, ءسىرا.
توعاناس باتىردىڭ تۋعان حالقىنىڭ بوستاندىعىن قورعاپ, ەلدىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ جولىنداعى جورىقتارى مەن اقىلماندىق ىستەرى ءالى تولىق زەرتتەلمەي كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان توعاناس باتىردىڭ جوڭعارلارمەن شايقاستارى, سەرتتە تۇرىپ, ايبىن اسىرعان ساتتەرى قايسىبىردە شاتاستىرىپ, باسقا بىرەۋلەرگە تەلىنىپ ءجۇر. توعاناستىڭ ءبىتىمى مەن تۇلعاسى قانداي بولعان؟ تاريح تەرەڭىنەن سىر تارتاتىندار ونىڭ ۇزىن بويلى, ات جاقتى, قايراتتى دا بالۋان دەنەلى بولعانىن ايتادى.
توعاناستىڭ اتى ءوزىنىڭ ءتىرى كەزىندە سىرگەلىگە ۇران بولعان. العاش رەت بابا اتىن ۇران ەتىپ كوتەرگەن ارالباي, ەلشىبەك باتىرلار ەدى. ولار: «ارۋاق, ارۋاق. توعاناس, توعاناس دەپ سىرگەلى قولىن باستاپ جاۋعا شاپقان. سودان توعاناس باتىر اتى XIX عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنا دەيىن ۇرانعا اينالعان.
توعاناس باتىردىڭ سىرگەلىگە ۇران بولعاندىعىن قازاق, ورىس زەرتتەۋشىلەرى انىقتاپ جازىپ كەتكەن. «جالايىر مەن دۋلاتتىڭ ۇرانى – باقتيار. سىرگەلىنىڭ ۇرانى – توعاناس», دەپ كورسەتەدى ن.اريستوۆ.
شىمكەنت ۋەزىنەن 1921 – 1922 جىلدارى كوپتەگەن شەجىرەلىك ماتەريالدار جيناقتاعان ورىس زەرتتەۋشى عالىمى ە.ا.شميدت تە سىرگەلىنىڭ ۇرانى توعاناس بولعاندىعىن, شالدار رۋى بايگەدە «توعاناس» اتىن ۇرانداتقانىن جازادى.
م.تىنىشباەۆتىڭ 1925 جىلى تاشكەنت قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ماتەريالدار» اتتى ەڭبەگى عىلىمي دايەكتىلىگى مەن ادىسنامالىق تياناقتىلىعى جاعىنان ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق. ول كىسى دە سىرگەلىنىڭ ۇرانى توعاناس بولعاندىعىن ءوز ەڭبەگىندە ناقتىلايدى.
جوعارىداعى دايەكتەمەلەردى ەتنوگراف عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە قازاق شەجىرەسىن جۇيەلەي وتىرىپ دايەكتەي تۇسەدى. سىرگەلىنىڭ ۇرانى – توعاناس, تۋتاڭبالىنىڭ ۇرانى – اقشابدار (بايگەدە) بولعان دەيدى.
توعاناستىڭ ەل قورعانى بوعانىن اقىندار دا ارىنداپ جىرعا قوسقان.
اقكوڭىردەك ەلشىبەك سىرىمبەتتەن,
كىم اسقان مالاي, ماتاي,
ق ۇلىمبەتتەن,
بايجىگىتتە توعاناس پەن
سيقىمباي تۇر,
قوزىكەمدى ايتايىن كەلىمبەتپەن, –
دەپ تولەش بايمىرزا ۇلى 1922 جىلى جانىس دوسالى بولىستىڭ الدىندا اعىتىلا توگىلتكەن ەكەن. ال جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي قاتاعانمەن ايتىسقاندا :
«...ودان دا ءارى سىرگەلى,
ول دا ءبىر جۇرتىم ىرگەلى.
باتىرلارى شەتىنەن
تەكەجاۋمىت مىنگەنى, –
دەپ سىرگەلىنىڭ ەرلەرىن ماداقتاعان.
اتاقتى حالىق اقىنى اينابەكتىڭ (رۋى باتىر) :
رۋىمىز – سىرگەلى,
ۇرانىمىز – توعاناس.
اۋىلىمىز ىرگەلى,
تۇلەگىمىز قورالاس – دەپ سىرگەلىنىڭ بارلىق اتاسىنىڭ قونىستاس, ۇرانىنىڭ توعاناس ەكەنىن ۇلاعات ەتىپ قالدىرعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
دەمەك توعاناس سياقتى باتىر بابالارىمىز قاسىق قانى قالعانشا جان اياماي كۇرەسىپ, سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ, ساقتاپ, امانات ەتىپ قالدىرعان قويناۋى قازىنا-بايلىققا تولى اتامەكەندى جانە مادەني-رۋحاني مۇرالاردى قاستەرلەي باعالاپ, بارىنشا بايىتىپ, دامىتىپ ءىزباسار ۇرپاققا تابىستاۋ ءبىزدىڭ پارىز بەن قارىزىمىز.
بىرىنشىدەن, اتا-بابا ارۋاعى قاسيەتتى نارسە. ۇلىلار ءبىر اۋىلدىڭ, ءبىر رۋدىڭ ەنشىسى ەمەس. ولاردى جەكە يەلەنسەك – ول ۇلتتىڭ وسكەنى ەمەس,وشكەنى.
ەكىنشىدەن, ۇلىلار, ولاردىڭ مۇراسى, ەرلىك, قاھارماندىق ىستەرى تاربيە ىسىندە ۇزدىكسىز ءجۇرۋى ءۇشىن, ولارعا دەگەن ىقىلاس تا, ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز بولۋى كەرەك. ۇلتتىق ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءبىزدىڭ كۇشىمىز, تۇراقتىلىعىمىز, ءبىزدى ماڭگىلىك ساقتايدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى, ياعني – 2021 جىل توعاناس باتىردىڭ تۋعانىنا 350 جىل, قايتىس بولعانىنا 257 جىل تولعالى وتىر. باتىر مەرەيتويىن وتكىزۋدى ويلاستىرعان دا ابزال بولار.
مۇحيتحان ميرازوۆ,
«قازاقتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
قالىبەك قاجى ەلەباي ۇلى,
ولكەتانۋشى, زەينەتكەر