قاسيەتتى رامازان ايىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەشىتىنە قۋاناي حازىرەتتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ جاتىر. زامانىندا باتىس قازاقستان عانا ەمەس, كۇللى قازاق جۇرتىنا بەلگىلى بولعان ءدىني قايراتكەر, كۇنباتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ رۋحاني كوسەمى اتانعان قۋاناي قوسداۋلەتوۆ كىم ەدى؟!
قۋاناي قوسداۋلەت ۇلىنىڭ تۋعان جىلى تۋرالى دەرەكتەردىڭ بىرىندە 1859, ءبىر مالىمەتتە 1863 جىل دەپ كورسەتىلگەن. ول قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانىنا قاراستى قوسوبا اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى قوسپا دەگەن مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. اكەسى قوسداۋلەت مالى ەڭ داۋلەتتى كەزىندە 20 باستان اسپاعان قاراپايىم شارۋا بولعان. تەرگەۋدەگى جاۋاپتارىندا العاشقى ءبىلىمدى اۋىل مولدالارىنان العانىن ايتادى. ال قۋانايدىڭ وسكەن جەرى – اتاقتى شۇيەكە حازىرەت – سۇيىنىشقالي شەيح وتەمىس ۇلىنىڭ اۋىلى بولاتىن. ودان كەيىن ورال قالاسىندا عابدىرافاق ۇلى, ءالي دەگەن قالپەلەرگە شاكىرت بولادى. بۇدان سوڭ قۋاناي بۇقارا شارىپتە وقىسا كەرەك. ەل اۋزىندا ونىڭ تۇركياداعى اتاقتى ايا-سوفيا مەشىتىندە يمامدىق قىلعانى ايتىلادى. بۇل ءسىرا 1914 جىلدارى حازىرەتتىڭ مەككە-ماديناعا جاساعان قاجىلىق ساپارىنداعى وقيعا بولۋى دا مۇمكىن.
قۋاناي حازىرەتتىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى قىزمەتى تۋرالى دەرەك كوپ ەمەس. دەگەنمەن, قازاقتىڭ تۇڭعىش باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىنىڭ 1912 جىلعى 4 اقپانداعى №6 سانىندا «جىمپيتى (قىزىل ءۇي)» دەگەن ماقالادا مير-عازيز زيننۋروۆ قوسپاداعى مۇسىلمان مەكتەبىنىڭ 20-30 جىلدان بەرى شاكىرت وقىتىپ تۇرعانىن جازادى. «بۇل مەكتەپتەردىڭ باسىندا بولعان (تۇرعان) ادامداردى جازباي قالدىرۋ قيانات بولار: قوسپادا قۋاناي ءنام يشان اممە قىزىل ۇيدەگى مەكتەپ باسىندا عابيدوللا ءنام قالپە. بۇل ادامدار ءھار ەكەۋى دە حالىق ءۇشىن پايدالى ادامدار ءھام وقىمىستى ادامدار. حاسۋسا قۋاناي حازىرەت عايراتلى ادام» دەيدى اۆتور.
1916 جىلى «ماۋسىم جارلىعى» شىعىپ, قازاق بالاسى مايدان جۇمىسىنا شاقىرىلىپ, ەل ءىشى ب ۇلىنگەن ساتتە بيلىك ورىندارى قۋاناي حازىرەتتىڭ ابىروي-بەدەلىن بارىنشا پايدالانعان. ويتكەنى كوزى اشىق حازىرەت ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «قازاق بالاسى مايدانعا بارسىن, سوعىس ءتارتىبى مەن ونەرىن ۇيرەنە بەرسىن, ۇكىمەتكە قارسى شىعىپ, بەكەر قىرىلماسىن» دەگەن كوزقاراسىن قولداعان ەكەن. وسىلايشا, قارۋلى كوتەرىلىسكە دايىندالعان جىمپيتى ۋەزىنىڭ جىگىتتەرىمەن قاراوي, سوتكەن, جاۋعاشتى مەكەندەرىندە بىرنەشە رەت جولىعىپ, ولاردى رايىنان قايتارۋعا ۇندەگەن.
1917 جىلدىڭ سوڭىندا جىمپيتىدا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كۇنباتىس قاناتى قالىپتاسقان كەزدە قۋاناي حازىرەت تە ۇلتشىل ەل ازاماتتارىمەن بىرگە بولعان ەدى. جىمپيتى, قاراتوبە سيەزدەرىنە قاتىسقان ءدىن كوسەمى الاش قايراتكەرلەرىمەن تىزە ءتۇيىستىرىپ قىزمەت ەتكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا سۋرەتتەلەتىن وقيعادان كوپشىلىك تانىس بولسا كەرەك:
«...قۋاناي حازىرەتتى بىلمەيتىن ورال وبلىسىندا بالا جوق. قۋاناي حازىرەتتى ۇپىدەگى, قازانداعى نوعاي-باشقۇرتتىڭ مۇپتيلەرى دە بىلەدى. ءمۇپتي دە قۋانايدى سىيلايدى. قۋاناي «اۋليە». ...حازىرەت بوسقا ءسوز سويلەمەيدى. حازىرەتتىڭ ءاربىر سويلەگەن ءسوزى ەم. حازىرەت ىزبارلانىپ, اينالا قاراپ قويادى. ۇكىمەت مۇشەلەرى مولدادان قورىققان بالالارعا ۇقساپ سىزىلىپ وتىر».
سول كەزدەگى ساياسات سالقىنىمەن ساركازم ارالاستىرا جازىلعانىمەن, قۋاناي حازىرەتتىڭ اتاق-ابىرويى سول كەزدە شىنىمەن دە وتە بيىك بولاتىن.
* * *
كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى بولشەۆيكتەر دىنگە ءبىراز ەرىك بەردى. ۋفادا مۇسىلمانداردىڭ ورتالىق ءدىني باسقارماسى (تسدۋم) قۇرىلىپ, مولدالار ارنايى قۇجاتپەن رەسمي جۇمىس ىستەي باستادى. ءدىني باسقارمانىڭ سيەزدەرى ءوتىپ, رەسمي باسىلىمى دا شىعىپ تۇردى. ارينە, بۇل جۇمىستان قۋاناي قوسداۋلەت ۇلى سەكىلدى ءبىلىمدى ءدىن قايراتكەرلەرى دە شەت قالمادى.
1926 جىلى 25 قازان مەن 4 قاراشا ارالىعىندا ۋفادا وتكەن بۇكىل مۇسىلمانداردىڭ 3-ءشى سيەزىندە رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان 427 دەلەگاتتىڭ, قازاقستاننان بارعان 130 وكىلدىڭ ءبىرى قۋاناي حازىرەت بولاتىن. ول ءارى بۇكىل رەسەي بويىنشا سايلانعان 106 ءمۇحتاسيبتىڭ ءبىرى ەدى. سول جيىندا قۋاناي حازىرەت ارنايى بايانداما جاساپ, ەل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىستارىنا ەسەپ بەرىپتى. ونىڭ مۇحتاسيبتىك قۇزىرەتىنە ەل ىشىندە شاريعات شارتتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ, كۇپىرلىكتىڭ الدىن الۋ, حالىق اعارتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى سان-سالالى مىندەتتەر كىرەتىن. كۇننەن-كۇنگە كۇش الىپ كەلە جاتقان قۇدايسىز كەڭەس وكىمەتىندە ءدىن تاراتۋ جالاڭ قىلىشتىڭ جۇزىمەن جالاڭاياق جۇرگەندەي ەدى. سوعان قاراماستان, حازىرەت ءوز مىندەتىن بارىنشا ادال اتقارعان. ەل اراسىندا حالىقتى دىنگە شاقىرعان پاراقتار تاراتقانى, 1925 جىلى ورتالىق ءدىني باسقارمانىڭ تاپسىرماسىمەن اداي ۋەزىنە ساپارلاپ, ءدىن پايداسىنا قارجى جيناعانى كەيىن وزىنە قارسى كوتەرىلگەن قىلمىستىق ءىستىڭ ايىپتاۋ جولدارى بولىپ جولىقتى...
بەلگىلى ولكەتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ اعامىز «حازىرەت قۇربانعالي قۋانىشقاليەۆ» دەگەن ەڭبەگىندە 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىننەن اۋپىرىمدەپ امان قالعان قۇربانعالي حازىرەتتىڭ ەستەلىگىن كەلتىرەدى. قۇربانعالي حازىرەت تە قۋاناي قوسداۋلەت ۇلى سەكىلدى مۇحتاسيب بولعان ادام.
«1927 جىلى ۋفاعا ءدىني سيەزگە شاقىردى. جىمپيتىدان تۇكىش قۋاناي حازىرەت ەكەۋمىز بارىپ, ون ەكى كۇن ءجۇرىپ كەلدىك. 1928 جىلى مەشىتتى جاپتى. قۋاناي ەكەۋمىزدى ۇستاپ, «قىرىق تۇرباعا» (ورالداعى تۇرمە – ق.ق.) اپارىپ قامادى. ەكى تاما حازىرەت, ءبىر بايسەۋ جانە ءبىز ەكەۋمىز بولىپ, بارلىعىمىز بەس ادام ەكى اي جارىم تۇرمەدە جاتتىق» دەگەن. قۇربانعالي حازىرەتتى وسىدان كەيىن پەرەمەتنىيدا ءبىر اي شوشقا باقتىرىپ, كەيىن رەسەيگە جەر اۋدارىپ جىبەرگەن. ال قۋاناي حازىرەت ەرەكشە نازاردا ەدى.
شىنىندا دا 1928 جىلى ەل ىشىندە ءىرى بايلار مەن كەڭەس وكىمەتىنە جات ەلەمەنتتەردى تاركىلەپ, ەل اۋماعىنان الاستاۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە قۋاناي حازىرەت قارا تىزىمگە الدىمەن ىلىككەندەردىڭ ءبىرى بولدى. 1928 جىلى 21 قىركۇيەكتە «كراسنىي ۋرال» گازەتىنىڭ ارناۋلى سانىنا ورال وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كامپەسكە تۋرالى قاۋلىسى جاريالاندى. وسى قاۋلىدا «باي-فەودالدار, حان-سۇلتان تۇقىمى, پاتشا وكىمەتىنىڭ ارقا سۇيەرى بولعان بۇرىنعى بولىس-بيلەر مەن اتقامىنەرلەر» ءتىزىمى ەكى توپقا ءبولىپ كورسەتىلگەن. ءبىرىنشى توپقا وڭىردەگى 56 ءىرى بايدىڭ اتى-ءجونى قوسىلسا, ەكىنشى توپقا باي بولماسا دا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاس جاۋى ساناتىنداعى اسا قاۋىپتى تۇلعالار ەنگىزىلگەن. قۋاناي حازىرەت وسى ەكىنشى توپقا جاتقىزىلعان ەكەن.
مىنە, وسى كۇننەن قۋاناي حازىرەتتىڭ 10 جىلعا سوزىلعان, ەڭ سوڭىندا «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلۋىمەن اياقتالاتىن توزاق تاعدىرى باستالادى.
الماتى قالاسىنداعى ورتالىق ارحيۆتە ساقتالعان ءبىر قۇجاتتا ورال وكرۋگىنەن جەتىسۋعا جەر اۋدارىلعان تۇلعالاردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. تىزىمدەگى 54 ادامنىڭ ىشىندە قۋاناي قوسداۋلەتوۆ №39 بولىپ تاڭبالانعان. وتباسىندا 6 ادام بار دەپ كورسەتىلگەن.
الايدا مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى جەر اۋدارىلعان بۇل وتباسىلار جاڭا جەردە دە تىنىشتىق تاپپايدى. قۋاناي حازىرەتكە قاتىستى العاشقى سوت شەشىمى 1929 جىلى 30 مامىردا شىعىپتى. سول كەزدىڭ وزىندە ونى ايگىلى 58-باپتىڭ 10-تارماعى – «انتيكەڭەستىك ۇگىت-ناسيحات تاراتتى» دەپ ايىپتاپ, ءۇش جىلعا كۋرسك گۋبەرنياسىنا جەر اۋدارۋعا ۇكىم كەسكەن.
قۋاناي حازىرەتتىڭ ءومىر جولى تۋرالى العاشقى تولىمدى ەڭبەك جازعان قۋانىش قيتاروۆ پەن قايىرجان حاسانوۆتىڭ «ساياسي قۋعىندار تاعدىرلارى» كىتابىندا قۋاناي حازىرەتتىڭ حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنا جازعان حاتى جاريالانعان:
«باۋىرىم حاليل دوسمۇحامەد ۇلى! سىزگە دەگەن قۇرمەتىمدى بىلدىرە وتىرىپ, ءبىز دە وسى جەرگە كەلگەنىمىزدى ماعلۇم ەتەيىن دەدىم. ءسىزدىڭ الماتىدا ەكەنىڭىزدى ەسىتىپ, بەك قۋاندىم. قىزىلوردادا جاھانشاھپەن كەزدەسە الماي قاپا بولىپ ەدىم. ءسىزدىڭ الماتىدا ەكەنىڭىز الاڭ كوڭىلىمىزگە ازداپ مەدەۋ بولدى. الاشوردا سيەزى كەزىندەگى دوستىعىمىز ۇمىتىلا قويماعان بولار دەگەن ءۇمىتىم زور. مەن قازىر قارتايدىم, مال-مۇلكىم ودان بۇرىن تاركىگە ءتۇستى. ءوزىم تۇرمەنىڭ دە ءدامىن تاتتىم, قازىر مۇڭىمدى كىمگە شاعارىمدى دا بىلمەيمىن. وزىڭىزبەن ءبىر كەزدەسۋ ءناسىپ بولار دەگەن ءۇمىتىم بار. ۇلىم مۇحامەد-زاكىردى وسى حاتپەن جىبەرىپ, سىزگە ءھام جاھانشاھقا سالەم ايتام...». بۇل حات قۋانايدى الماتى قالاسىندا تۇتقىنداعان كەزدە قالتاسىنان تابىلعان دەلىنەدى. ول كەزدە حازىرەتتىڭ وتباسى قازاق كوشەسى №7 ۇيدە بولعان.
* * *
جات جەردە جازىقسىز ءۇش جىل ساندالعان قۋاناي حازىرەتتىڭ وتباسى 1934 جىلى ەلگە قايتىپ, ورال قالاسىنىڭ قازىرگى ەت كومبيناتى اۋماعىندا جەكە ۇيدە تۇرا باستايدى. بۇل كەزدە حازىرەتتىڭ جاسى ەگدە تارتىپ, ايىقپاس اۋرۋعا شالدىققان بولاتىن.
الايدا 1937 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاس جاۋلارىن جاپپاي اشكەرەلەۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە بۇرىننان قارا تىزىمدە تۇرعان قۋاناي حازىرەت سىندى تۇلعالار الدىمەن نىساناعا ءىلىندى.
«ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ 1937 جىلعى 15 تامىزداعى №186 سانىندا «دىنگە قارسى پروپاگاندا جۇمىسى ناشار» دەگەن ماقالا شىعىپتى:
اڭگىمەسىن ءاۋ دەگەننەن «جىمپيتى اۋدانى كولەمىندەگى پارتيا, كەڭەس ورىندارى دىنگە قارسى ۇگىت جۇمىسىن ءالى كەمەلىنە كەلتىرە الماي وتىر» دەپ باستاعان اۆتور «قوسوبا اۋىلىندا قۋاناي يشان ورال مەن جىمپيتىنىڭ اراسىنا جۇرۋىنە راسحودقا دەپ جاردەم جيناعان» دەپ كورسەتەدى. بۇل بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ اسپانىندا قۋعىن-سۇرگىن بۇلتى قويۋلانىپ, «حالىق جاۋىن» ىزدەۋ ناۋقانى باستالعان شاق ەدى.
1937 جىلى مۇسىلمان ەليتاسىن, كورنەكتى ءدىن قايراتكەرلەرىن باۋداي تۇسىرگەن ايگىلى «ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى ءىسى» («دەلو تسدۋم») بويىنشا ۋفاداعى ءدىني باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى كاشافۋتدين ءتارجىمانوۆ پەن ماھدي ماقۇلوۆ باسقاردى دەلىنەتىن استىرتىن توپ الدىمەن سوتتالسا, وسى ۇيىمنىڭ باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى قاناتىنا جەتەكشىلىك ەتتى دەگەن جەلەۋمەن بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرى قۋاناي قوسداۋلەتوۆ پەن حاسان نۇرمۇحامەد ۇلى باستاعان ءبىر توپ ادام 1937 جىلى 29 قازاندا تۇتقىنعا الىندى. قاراجۇرەك تەرگەۋشىلەر جاسى 80-گە تاياعان, توسەكتەن تۇرا الماي جاتقان حازىرەتتى تۇرمەگە زەمبىلگە سالىپ الىپ كەتكەن.
«باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم اشكەرەلەندى. ۇيىمنىڭ ماقساتى – كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, قازاقستاندى كسرو-دان ءبولىپ الىپ, جاپونيا پروتەكتوراتىنداعى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل مەملەكەت قۇرۋ بولعان» – قۋاناي حازىرەتتى, ونىڭ ۇلى مۇحامەد-زاكيردى جانە بىرنەشە ادامدى ايىپتاعان قىلمىستىق ءىستىڭ ايىپتاۋ جولدارى وسىنداي ەدى.
* * *
كەيىن ستالين ولگەن سوڭ كەڭەس وداعىنداعى قۋعان-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءىسى قايتا تەكسەرىلە باستايدى. 1955 جىلى تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا وسى وقيعانىڭ كۋاگەرى, نكۆد قىزمەتكەرى احمەت ءابۋزاروۆ بىلاي دەگەن ەكەن:
«...شامامەن 1937 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا نەمەسە قىركۇيەك ايىندا ىىحك (نكۆد) باتىس قازاقستان وبلىستىق باسقارماسى جانىنان «ەرەكشە ۇشتىك» قۇرىلعان سوڭ ورال قالاسىنا قازكسر حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى ۆولودزكو كەلىپ, بايانداما جاساۋ ءۇشىن جەدەل ۋاكىلدەردى, ىشىندە مەن دە بارمىن, شاقىرىپ الدى. بايانداما بارىسىندا ۆولودزكو ءبىزدىڭ «وبلىستاعى كونتر-رەۆوليۋتسيالىق ۇيىمداردى ءالى كۇنگە دەيىن اشكەرەلەمەي وتىرعانىمىزدى» سىناپ, قولدا بار تىركەلگەن ماتەريالداردى جيناقتاۋدى تاپسىردى.
مەنىڭ ەسىمدە, ۆولودزكو وڭىردەگى مۇسىلمان ءدىنى قايراتكەرلەرى تۋرالى ماتەريالدارمەن تانىسقان سوڭ ءوزى ايتىپ وتىرىپ ءبىر بۇيرىقتى قاعازعا ءتۇسىرتتى. ول بۇيرىقتا باتىس قازاقستان وبلىسىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق, باي-مولدالاردان قۇرىلعان, ب ۇلىكشىل ۇيىمنىڭ اشكەرەلەنىپ جويىلعانى ايتىلعان, وسىعان بايلانىستى ءبىز وڭىردەگى بارلىق باي مەن مولدانى تۇتقىنداپ, الگى ۇيىمعا قاتىستى ەكەنىن انىقتاۋىمىز كەرەك بولدى.
جۇمىس بارىسىندا مەنى باسقارما باستىعى رومەيكونىڭ كابينەتىنە شاقىردى. وندا ۆولودزكو ماعان ءبىر تۇتقىننىڭ تەرگەۋ حاتتاماسىن كورسەتىپ, قالاي دۇرىس تولتىرۋدى ءتۇسىندىردى. ول ماعان: «جاقسى ءبىر حاتتاما جاساپ الۋ كەرەك, وسىنىڭ نەگىزىندە وزگە دە حاتتامالاردى تولتىرۋ قاجەت, تەك قاتىسۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, ءبارىن دە ۇيىمعا مۇشە رەتىندە قوسۋ قاجەت» دەدى. ىستەردى قالاي قاراۋ جونىندە دە اقىلىن ايتتى: «ۇيىمنىڭ باسشىسى رەتىندە 10-15 ادامدى ەرەكشە ىسكە تىركەپ, ايىپتاۋدى كوبىرەك قوسىپ, اسكەري القاعا جىبەرەمىز, ولار ءبىرىنشى دارەجە بويىنشا وتەدى. ال تومەنگى قاتارداعى مۇشەلەرىنىڭ بارلىعىن ءبىرىنشى دارەجەگە جاتقىزىپ, «ۇشتىك» ارقىلى وتكىزەمىز. بۇل جۇمىستىڭ ءبارىن وبلىستىق باسقارماداعى گولوۆانوۆ پەن يسپانسكي ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس...».
جوعارىداعى قۇجاتتى ۇقك سالاسىنىڭ ارداگەرى قۋانىش قيتاروۆ 2011 جىلى جارىق كورگەن «ساياسي قۋعىندار تاعدىرلارى» كىتابىندا جاريالاعان.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان قىلمىستىق ىستەرمەن تانىسا وتىرىپ, «باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم مۇشەلەرىن» اشكەرەلەگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ ءدال وسى تارتىپپەن جۇرگەنىن كورەمىز.
دەرەكتەرگە قاراعاندا «ۋفاداعى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماھدي ماقۇلوۆ باسقارعان استىرتىن ۇيىمنىڭ مۇشەسى» دەگەن ايىپپەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان – 119 ادام, اقتوبەدەن – 72, اتىراۋدان – 12, قازاقستانمەن شەكارالاس رەسەي وبلىستارىنان 25 ادام (نەگىزىنەن قازاقتار) سوتتالىپ, اتىلعان ەكەن. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ناقتى دەرەك بولماعانىمەن, جازىقسىز جازالانعان ءدىن قايراتكەرلەرى از بولماعانىن قازىردىڭ وزىندە اڭعارىپ وتىرمىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تۇبەگەيلى اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ الدىنداعى زور مىندەتتىڭ ءبىرى وسى.
* * *
...ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قۋاناي حازىرەت 1937 جىلى 5 جەلتوقساندا «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, 7 جەلتوقسان كۇنى 21 ساعات 30 مينۋتتا ۇكىم ورىندالعان.
وسىلايشا, سانالى عۇمىرىن حاق يسلامنىڭ جولىنا ارناپ, سول جولدا مىڭ سان مەحنات شەككەن حازىرەت 79 جاسقا قاراعاندا ورال قالاسىندا جالعىز ۇلىمەن بىرگە ءشايىت بولدى...
دەگەنمەن, قۋاناي حازىرەتتىڭ ەسىمى حالىق جادىنان وشكەن ەمەس. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە حازىرەتتىڭ ەسىمىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ», حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» كىتاپتارى ارقىلى حالىق جاقسى ءبىلدى. كەيىنگى جىلدارى ءدىن قايراتكەرىنىڭ ومىرىنە قاتىستى باسقا دا دەرەكتەر جاريا بولىپ جاتىر. ەل ىشىندە قۋاناي حازىرەتتىڭ اساتاياعى تابىلعانى تۋرالى ءسۇيىنشى حابار جەتتى. ەندى ورال قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ ماڭدايىنا قۋاناي حازىرەتتىڭ ەسىمى ىلىنسە, ارۋاق الدىنداعى ءبىر پارىزدىڭ اقتالعانى دەپ بىلەمىز.