قۇندى قازىنا ورتالىعى

«اقىلىنا اقى سۇرامايتىن التىن قازىنا»

قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى جۇمىسىن ءتورت باعىتتا جۇرگىزەدى. ءبىرىنشىسى – قازاق ەلىنە, تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى جيناقتاۋ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بولسا, ەكىنشىسى – قولداعى قۇندى جازبالاردى زەرتتەپ, جارىق كورگەن كەزەڭدەرى بويىنشا جىكتەۋ. ءۇشىنشىسى – ابدەن ەسكىرگەن, جازۋلارى وشە باستاعان كىتاپتاردى رەستاۆراتسيادان وتكىزىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. ءتورتىنشى باعىتى – قۇندى دەرەككوزدەردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ماقساتىندا عالىمدارعا, باسقا دا پايدالانۋشىلارعا ۇسىنۋ.

ۇلتتىق ورتالىقپەن تانىستىعىمىز كورمە زالىنان باستالدى. مۇندا قارا­حان ءداۋىرىنىڭ جازبا مۇرالارىنان باس­تاپ, التىن وردا جانە قازاق حان­دى­عى كەزەڭىندەگى جازبا دەرەكتەر شوعىر­لانىپتى. سونىڭ ىشىندە اراب تىلىندەگى ورتاعاسىرلىق ايگىلى شەيح ءساراحسيدىڭ ء«ال-مابسۋت» كىتابىن اتاپ وتۋگە بولادى.

قاراحانيدتەر داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن كىتاپتى ساراحسي تۇرمەدە وتىرىپ جازعان ەكەن. نەگىزى كىتاپ 30 تومنان تۇرادى. سونىڭ بىرنەشەۋى وسى ورتالىقتا بار. يسلامدىق قۇقىق تۋ­را­لى كوپتومدىق جازبا – جاس عالىم­دارعا تاپتىرماس ەڭبەك. سونداي-اق ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بى­لىك» داستانىن, ماحمۇد قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىن, احمەد يۇگىنەكيدىڭ «حيبات ءال-حاكايك» پوەتيكالىق اڭىزىن, ءالي حورەزميدىڭ «قيسسا يۋسۋف», قۇتبتىڭ «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىن, حورەزميدىڭ «ماحاباتناماسىن», شاعاتاي تىلىندە جارىق كورگەن «الىشەر ءناۋايدىڭ ولەڭدەرىن», تاعى باسقا دا قۇندى جازبالاردى كورمە زالىنان كورۋگە بولادى. بۇعان قوسا, 1757 جىلى ابىلاي حاننىڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنعا جازعان حاتى, قايىپ حاننىڭ تۇرىك سۇلتانى II احمەدكە جازعان حاتىنىڭ ءۇزىندىسى دە رۋحاني قازىنا رەتىندە ورتالىق كورمەسىندە ساقتالعان.

ۇلتتىق ورتالىق ديرەكتورى مالىك وتارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كورمە زالىندا قويىلعان كىتاپتاردىڭ 60 پايىزى اراب, پارسى جانە كونە تۇرىك تىلدەرىندە جازىلعان. ولاردىڭ ىشىندە اۆتورى كورسەتىلمەگەن كىتاپتار دا بار. «بۇل جازبا مۇرالاردىڭ دەنى – يس­لامدىق قۇقىقتار تۋرالى, ءدىني فيلو­سوفيا مەن شىعىس مادەنيەتىنە قاتىستى كىتاپتار. كەيبىر ءدىن وكىلدەرى جازباسىنىڭ استىنا «قۇداي ءۇشىن» دەپ قانا قولتاڭبا قالدىرعان. ەندى ءبىر اۆتورلار, مىسالى, فيردوۋسي, نيزا­مي سياقتى شايىرلار اتى-ءجونىن ءبىر شۋماق ولەڭگە جاسىرعان. عالىم-زەرت­تەۋشىلەر ولاردى زەردەلەپ, جازۋ ستي­لىنە, مازمۇنىنا, شىعارماشىلىق قول­تاڭباسىنا قاراپ, كىم جازعانىن انىق­تاعان», دەيدى م.وتارباەۆ.

كورمە زالىندا دەموگرافيا زەرتتەۋ­شىلەرىنە, باسقا دا سالا ماماندارىنا قۇندى قۇجات بولارلىق دەرەكتەر بارشىلىق. بۇل جيناقتار «1886-1915 جىل­دارداعى ستاتيستيكالىق شولۋلار» بولىمىندە توپتاستىرىلعان. مۇندا وسى جىلدار ارالىعىنداعى قازاق­ستان وبلىستارىنىڭ بارلىق سالا بويىن­شا كورسەتكىشتەرى, جەرگى­لىك­تى تۇرعىنداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, اينالىسقان شارۋاشىلىعى, حالقىنىڭ سانى, تۋ جانە ءولىم جاعدايى جونىن­دەگى مالىمەتتەر ناقتى ساندارمەن كورسە­تىلگەن. مىسالى, «وبزور اكمولينسكوي وبلاستي زا 1892 گ» اتتى جيناقتا ورىس­تاردىڭ پەتر مەن پاۆەل بەكىنىسىنىڭ سالىنۋى, وتارلاۋ ساياساتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىنا ورىس شارۋالارىنىڭ قونىس­تانۋى ناقتى دايەكتەرمەن باياندالا­دى. شامامەن وسىدان 130 جىلداي بۇرىن جازىلعان تاريحي قۇجاتقا ۇڭىل­­­سەك, 1889 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا شىق­قان زاڭ سامارا مەن ساراتوۆ گۋبەر­نيا­لارىنان اعىلعان ورىس شارۋالارى اقمولا وبلىسىنىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە كوپتەپ قونىستانعانىن, ولاردىڭ سانى جىلدىڭ باسىندا 8352 بولسا, جىلدىڭ اياعىندا 11 740-قا جەتكەنىن ايشىقتايدى.

ال 1904 جىلى شىققان تورعاي وبلىسىنا قاتىستى ستاتيستيكالىق جيناق­تا ءوڭىردىڭ 1865 جىلى قۇرىلعانى, تور­عاي, ىرعىز, قوستاناي جانە اقتوبە دەگەن ءتورت ۋەزگە بولىنگەنى ايتىلادى. كەزىن­دە ەڭ ءىرى وبلىستاردىڭ ءبىرى بولعان تورعايدا سول زاماندا 25 ەتنوستىڭ وكى­لى تۇرسا دا, حالقىنىڭ 90,63%-ى – قىر­عىز (قازاق) تىلىندە سويلەگەن ەكەن. تەك 6,71%ى­ – ورىس تىلىندە, ال 0,71%-ى­ – تاتارشا, 0,35%-ى باشقۇرت تىلىندە سوي­لەپتى.

مىنە, كورمەدە قويىلعان جيناقتاردا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە قاتىستى وسىنداي قىز­عىلىقتى ماعلۇماتتاردى وقۋعا بولادى. ايتپاقشى, ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ەلەك­تروندى وقۋ زالى بار. وسىندا كەز كەل­گەن ادام كەلىپ, ءوزىن قىزىقتىرعان كىتاپ­تارعا تاپسىرىس بەرىپ, ءبىلىمىن, وي-تانى­مىن ۇشتاي الادى.

كورمە زالىندا لاتىن گرافيكاسىن­دا جارىق كورگەن, توتە جازۋمەن شىق­قان ادەبيەتتەر, رەسەي يمپەرياسى تۇ­سىن­داعى زاڭدار جيناعى جانە قازاق ادە­بيەتىنىڭ جازبا مۇرالارى دا جادىگەر رەتىندە قويىلعان.

مۇندا شاعىن كىتاپتار توپتاماسى دا بار. الاقانعا سىيىپ كەتەتىن كىشكەنتاي كىتاپ­­تاردىڭ ىشىنەن جامبىل جاباەۆ, ىبى­راي جاقاەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, راسۋل عامزاتوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ەڭبەك­­تەرىن كورۋگە بولادى. باس-اياعى 100-دەن استام قويىن كىتاپتىڭ اراسىنان قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىل­دەرىندە 1983 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان مۋلت­فيلمدەرى», 1976 جىلى شىققان «قازاق­ستان فوتوالبومى» ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.

كىتاپ تا «اۋىرادى», ونى ارنايى ماماندار «ەمدەيدى»

قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلت­تىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ما­لىك وتارباەۆ ء«بىز كىتاپقا قىزمەت ەتەمىز!» دەيدى. شىنىمەن سولاي. تا­لاي سىردى سار­عايعان پاراقتارىنا بۇ­گىپ, قۋ­عىن-سۇرگىن جىلدارى ۇزاق جىل بويى سان­دىقتا جاتقان, ءتىپتى جەر­گە كومىل­گەن قۇن­دى كىتاپتار بۇل ورتا­لىق­تا ساق­تالىپ قانا قويماي, ارنايى رەس­تاۆراتسيا­دان دا وتەدى. كونە كىتاپ­تاردى «قايتا ءتىرىلتىپ», قالپىنا كەل­تىرۋ جۇ­مىسىمەن ورتالىقتىڭ قال­پىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا ءبولى­مى اي­­نا­لىسادى. ءبولىم باسشىسى سى­رىم بو­تابەكوۆ باستاعان, باس ساراپشى باحشا اشىربەكوۆا, رەستاۆراتور جان­سەرىك بەيسەنقۇلوۆ جانە سۋرەتشى-رەس­تاۆراتور داناگۇل تولەگەنوۆا سىندى مامانداردىڭ ءبىرى رەسەي مەن تۇركيادا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلسە, ەندى ءبىرى يران, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە تاعىلىمدامادان وتكەن.

جالپى ەلىمىزدە كىتاپتى قايتا قال­پى­نا كەلتىرۋمەن كاسىبي دەڭگەيدە اي­نالىساتىن ەكى ۇلكەن ورتالىق بار. ءبىرى – الماتىدا بولسا, ەكىنشىسى – وسى ەلور­دا­داعى ۇلتتىق ورتالىق. بىلە بىلگەن ادام­عا كىتاپتى رەستاۆراتسيادان وتكىزۋ وڭاي ءىس ەمەس. بۇل – ۇلكەن قاجىرلىقتى قاجەت ەتەتىن زەرگەرلىك جۇمىس. وسى ىسپەن شۇعىلداناتىن ادامداردىڭ ما­ماندىعى دا وسى سالامەن ۇندەس بولىپ كەلەدى. مىسالى, ءبولىم باسشىسى سى­رىم سايلاۋ ۇلىنىڭ ماماندىعى – سان­دىك ونەر سۋرەتشىسى. قوش, سونىمەن, ۇلتتىق ورتالىققا قالپىنا كەلتىرۋگە جىبەرىلگەن كىتاپتار بىردەن «كارانتينگە الىنىپ», زارارسىزداندىرىلادى ەكەن. «قاي جەردە, قالاي ساقتالعانى بەل­گىسىز ەسكى كىتاپتاردىڭ اراسىندا ءار­تۇر­لى كوز­گە كورىنبەيتىن ميكروبتار بو­لۋى مۇم­كىن. سونىڭ ىشىندە زەڭدەر ادام­عا تەز جۇققىش, ول ەڭ الدىمەن ادام­نىڭ تىنىس الۋ جۇيەلەرىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سوندىقتان كىتاپتارعا الدى­مەن دەزينفەكتسيا جاساپ, ميكروبتاردان تازارتىپ, «ەمدەپ الامىز», دەيدى س.بوتا­بەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كىتاپ تا «اۋىرادى». ونىڭ «اۋىرعانى» يىسى­نەن-اق ءبى­­لىنىپ تۇرادى. «بۇرىنعى زامان­دا كى­تاپتار بىلعارى, كارتون سە­كىلدى تابيعي ورگانيكالىق زاتتاردان جاسالعان. تۇ­بىنە جەلىم رەتىندە ۇن پاي­دالا­نىل­عاندىقتان وعان قۇرت-قۇمىرسقا اۋەس كەلەدى. ءارى كىتاپتى ساقتاۋدىڭ دا وزىن­دىك تەحنولوگياسى بار. ەگەر قالىپ­تى تەم­پەراتۋرا مەن ىلعالدىلىق ساقتال­ماسا, كىتاپ كەۋىپ-سەمىپ, كوگەرىپ, «اۋىرىپ قالادى», دەيدى مامان.

رەستاۆراتسيا ءبولىمى كونە كىتاپتاردى ارنايى جاستىقشاعا سالىپ, ۆاكۋمدىق گەنەراتورمەن سورعىزىپ, شاڭ-توزاڭ, قۇرت-قۇمىرسقادان تازالاپ الادى ەكەن. سو­دان كەيىن ءار بەتىن ءبىر-بىردەن اشىپ, ارنايى جۇمساق ششەتكامەن سىپىرىپ شىعادى. س.بوتابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇرىس ساقتالماعان كىتاپتاردىڭ ىشىندە كوزگە كورىنبەيتىن حيميالىق-فيزيكا­لىق پروتسەستەر جۇرەدى. ونىڭ الدىن ال­­ماسا, كىتاپ تەز قارتايادى, ءتىپتى قال­پىنا كەلمەيتىندەي جاعدايعا دۋشار بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ماماندار شاڭ-توزاڭنان تازارتىلعان كونە كىتاپ­تاردى اينالدىرا قاراپ شىعىپ, ەگەر قىش­قىل­دىق دەڭگەيى اسىپ كەتكەنىن بايقاسا, ونى قالىپتى دەڭگەيگە تۇسىرۋگە تىرى­سادى. ول ءۇشىن ارنايى اپپاراتقا كومىر­قىشقىل گازى جىبەرىلىپ, كالتسي گي­درو­كسيدى مەن ماگني گيدروكسيدى قو­سىل­عان ارنايى سۇيىقتىق دايىندالادى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن دايىن بول­عان سۇيىقتىقتى ۇلكەن ىدىسقا قۇ­يىپ, وعان قىشقىلدىعى كوبەيگەن كىتاپ­­تار­دىڭ ءار پاراعىن سالىپ, جۋادى. بۇل ءادىس «بۋفەر بارروۋ» دەپ اتالادى. جۋىلعان پاراقتار كيىزدەردىڭ ارا­سىنا سالىنىپ, كەپتىرىلەدى. «قاعازعا ءماتىندى ءتۇسىرۋ ءادىسى كوپ قوي. جازبا تۋىندىلار ليتوگرافيا, باسپا تاسىلىمەن باسى­لۋى مۇمكىن. ءتىپتى قولمەن جازىلاتىن­دارى دا بار. سوڭعىسىنا جۋ ءادىسى كەل­مەيدى, سياسى اعىپ كەتەدى. ونداي قول­جاز­بالاردى ارنايى سپرەي سەبە وتىرىپ, تامپونداۋ ادىسىمەن وڭدەيمىز», دەيدى س.بوتابەكوۆ.

وسىدان كەيىن ەڭ كۇردەلى كەزەڭ – كىتاپتى رەستاۆراتسيالاۋ باستالادى. «كونەرگەن كىتاپتاردى قالپىنا كەل­تىرۋ ءۇشىن جاپون قاعازى پايدالانىلادى. كىتاپتىڭ ءتۇسى قانداي, قا­عاز­دى دا سول تۇسكە بويايمىز. ەگەر قول­­جازبا پاراعىنىڭ جارتىسى جوق بول­­سا, سول قاعازبەن ء«وسىرىپ», تولىق بەت ەتىپ شىعارامىز, بىراق جازبانى تو­لىق­­تىرمايمىز, بۇل – عالىمداردىڭ جۇ­مىسى» دەيدى ماماندار. پاراعى بۇتىن­دەلىپ, تۇگەل بولعان كىتاپ تۇپتەلىپ, تىگى­لىپ, مۇقاباسى سالىنىپ جونەلتىلەدى.

ءبىر كىتاپتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كەيدە بىرنەشە ايداي ۋاقىت كەتەدى ەكەن. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا 80-گە جۋىق كىتاپ رەس­تاۆراتسيادان وتكەن. ال كەزەكتە ءالى 2 مىڭداي كىتاپ تۇر. ەلىمىزدە رەستاۆراتور-مامان از. ۇلتتىق ورتالىقتىڭ وسى بولىمىندە بار-جوعى ءتورت ادام جۇمىس ىستەيدى. ولار از بولعانىنا قاراماستان قى­رۋار ءىس اتقارعان. كەلەشەكتە وسى سالا ماماندارىن كاسىبي دايارلاۋ ءىسى قولعا الىنۋى كەرەك. سونىمەن قا­تار ەلىمىزدە شۇعىل رەستاۆراتسيانى قا­جەت ەتەتىن كىتاپتاردىڭ ستاتيستيكاسىن جاساۋ قاجەت. ەل اراسىندا سيرەك كىتاپ­تار بار ما, جوق پا, ول دا بەلگىسىز. «مىسالى, اقش-تا 20% كونە قۇجات جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 40% دەڭگەيىندە. ال قازاقستاندا مۇنداي ستاتيستيكا جۇر­­گىزىلمەيدى. سوندىقتان بۇل ءىستى قول­عا الىپ, قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى ساقتاپ قا­لۋ­دىڭ قامىن جاساۋىمىز كەرەك», دەيدى س.بوتابەكوۆ.

كونە جانە سيرەك كىتاپتار – قۇندى قازىنا. مۇنداي اسىل تۋىندىلار ەلدىڭ قولىندا, ساندىقتىڭ تۇبىندە ەمەس, وسىنداي ۇلتتىق ورتالىققا, مۋزەيگە, ارنايى مامانداردىڭ قولىنا تابىستالۋى قاجەت. ەگەر قولدارىڭىزدا اتادان قالعان ەسكى كىتاپتار, قولجازبالار بولسا, «اتامنىڭ كوزى ەدى» دەپ ۇيدە ساقتاپ قويماي, ەلورداداعى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ورتالىعىنا اكەلىپ بەر­گەندەرىڭىز ءجون. ويتكەنى تاريحتى تۇگەن­دەۋ, ونى ۇرپاققا اماناتتاۋ – ءار ازاماتتىڭ پارىزى. سوندىقتان ەل يگىلىگىنە, عىلىم مەن ءىلىمنىڭ دامۋىنا ار­قايسىسىمىز شامامىز كەلگەنشە ۇلەس قوسقانىمىز ابزال.

الدا اتقارىلار شارۋا اۋقىمدى

بابالارىمىزدان قالعان قۇندى جازبا مۇرالاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, بۇگىنگى ۇرپاق يگىلىگىنە جاراتۋ – قول­جازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باستى مىندەتى.

ورتالىق ماماندارى اۋستريادان, سانكت-پەتەربۋرگتەن, فرانتسيادان ەلى­مىز­دىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى كىتاپ­تاردى الدىرتىپ وتىرادى. نەگىزى­نەن قاي ەلدە, قانداي قولجازبالار بار ەكەنىن كوبىنە عالىم-زەرتتەۋشىلەر ايتىپ كەلەدى ەكەن. ءارى قاراي ورتالىق كىتاپتاردى الىپ كەلۋدىڭ قامىن جاساپ, جولدارىن ىزدەستىرەدى. ديرەكتور مالىك وتارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي سياقتى كورشى ەلدەردەن قولجازبالاردى الدىرتۋ ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى. ەسەسىنە, باتىس ەلدەرىنەن كىتاپتار ال­دىرتۋ قيىنعا سوعادى ەكەن. ولار كوشىر­مەسىنىڭ ءوزىن ساتادى. ال بۇعان ارنايى بيۋدجەت قاراستىرىلماعان. سوندىقتان ورتالىقتىڭ ەندىگى ءۇمىتى – جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كوميتەتتە. «قازىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە ارحيۆ جانە قۇجاتتاما كوميتەتى قۇرىلىپ جاتىر. بىراق ءبىز ار­حيۆكە ەمەس, مادەنيەت كوميتەتىنە قاراعانىمىز دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى بارلىق كىتاپحانا وسى كوميتەتكە قارايدى. ال ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ اۋقى­مى كەڭ. كىتاپ­حاناعا جاتپاساق تا سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپ­تاردى جيناق­تايمىز, ولاردى زەرتتەپ, وقىر­مان­دارعا ۇسىنامىز. ورتالىقتىڭ كىتاپ­تارىن, قولجازبالارىن عالىمدار ديس­سەرتاتسيالىق جۇمىستارىنا ءجيى پايدالانادى. دەمەك, ۇلتتىق ورتالىق وتان­دىق عىلىم دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتىر دەگەن ءسوز. كەلەشەكتە قورىمىزدى ودان ءارى بايىتىپ, قۇندى قولجازبالارمەن تولىقتىرساق دەيمىز. سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ ستاتيس­تيكاسىن جۇرگىزۋ دە – ماڭىزدى ءىس. رەستاۆراتسيامەن اينالىساتىن مامان­دار قاتارىن دا كوبەيتۋىمىز كەرەك. كوميتەت قۇرىلسا, وسى ماسەلەلەر شە­شىمىن تابار دەگەن ويدامىز», دەيدى م.وتارباەۆ.

قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماسا دا ۇلتتىڭ جوعىن تۇگەندەپ كەلە جاتقان ورتالىققا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى كەرەك-اق. رەستاۆراتسيامەن كاسىبي تۇردە اينالىساتىن مامانداردى دايارلاۋ, ولارعا ارنالعان قازاقشا وقۋلىقتاردى شىعارۋ, بار مامانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەۋ, جالاقىسىن كوتەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ۇكىمەتتىڭ نازارىنا الىنۋى ءتيىس