دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ىزدەگەن ماڭگى ءومىردىڭ ءمانىن قوبىز سارىنىنان تاپقان قورقىت ۇلى دالادا ۇزاندار كوشىنىڭ ءىزىن سالىپتى. سودان بەرگى مىڭجىلدىقتاردا ارقاۋى ۇزىلمەگەن, ورنەگى ب ۇلىنبەگەن باعزى ونەر وكىلدەرى اراسىنان ەسىمى ەل قۇلاعىنا جەتكەندەر شوراياقتىڭ ومارى, بالقى بازار, قاراساقال ەرىمبەت, كەتە ءجۇسىپ, ءدۇر وڭعار, تۇرماعامبەت, نارتاي مەن نۇرتۋعانداي دۇلدۇلدەر.
بۇرىنعى مەن بۇگىنگى
قازىردە ۇلى دالانىڭ كونە سارىنىن بۇگىنگە جالعاعان شوعىر توپ ءداستۇرلى ونەردىڭ ءدارپىن اسىرىپ كەلەدى. ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بابادان قالعان قۇندىلىقتى تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ, ءباسىن بيىكتەتە ءتۇستى. ەلدىڭ شەجىرە-تاريحىن جىرلاپ وتكەن سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىنا كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تيگىزگەن كەسىرى از ەمەس. جۇزدەگەن جىلداردان بەرى كەلە جاتقان وسيەت, تەرمەلەر قىراعى باقىلانىپ, قايشىعا ءتۇستى. دىنگە قاتىستى تۇستاردىڭ ءبارى الىنىپ تاستالدى. «قوجا مەن مولدانى قويداي قۋعان» كەڭەستىك ساياساتتىڭ دويىر قامشىسى ەندى جىراۋ-جىرشىلاردىڭ جونارقاسىندا وينادى.
بىراق بابادان جەتكەن باعزى ونەردىڭ شىراعى وشپەدى. كونە ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەتىن ەل جىراۋ-جىرشىنى توبەسىنە تۇتىپ, تورەدەي قارسى الار ەدى.
كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنى ءداستۇرلى ونەردىڭ ۇلكەن ءبىر سالالى تارماعى سانالاتىن ايتىستى دا شارپىعانى بەلگىلى. وسىنداي حالدە تۇرعان جىراۋلىق ونەردىڭ كوشىن قايتا جالعاپ, جاڭا زامانعا بەيىمدەپ ساحناعا الىپ شىققان جىر جامپوزى جيەنباي جىراۋدىڭ نەمەرەسى كوشەنەي رۇستەمبەكوۆ ەدى. وسىلايشا, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى باعزى ونەر كونە جۇلگەسىن تاۋىپ, كوپ الدىنا قايتا شىقتى.
وسى سالانىڭ بۇرىنعىسى مەن بۇگىنگىسىن زەرتتەپ جۇرگەن, تالاي جىلدان بەرى شاكىرت تاربيەلەپ كەلە جاتقان جىراۋدىڭ ءبىرى, مادەنيەت قايراتكەرى جۇمابەك اققۇلوۆ. قازىر «جۇرتىمنان ءجۇرمىن جىر جيناپ» اتتى كىتاپتى باسپاعا ازىرلەپ وتىرعان ونەر يەسى كونە مۇرالاردى جۇيەلەۋ ءالى دە ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى.
– جالپى, بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. وسى جولداعى ازاماتتارىمىز ىزدەنىستەرىن كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالدىردى. مىسالى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماس الماتوۆتىڭ يدەياسىمەن «شاحناما» مۋزىكالىق انتولوگياسى جارىق كوردى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارعان تۇستا بەلگىلى عالىم بەرىك ءجۇسىپوۆ بالقى بازار مەن تۇرماعامبەت مۇرالارىن كىتاپ قىلىپ شىعاردى. «قايتالانباس داۋىستار» مۋزىكالىق انتولوگياسى جارىق كوردى. جاقىندا عانا الماس الماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ەر ەدىگە» مۋزىكالىق البومى شىعىپ, ۇلتتىق قازىنامىزدىڭ قاتارىن مولايتتى. وسى باعىتتا ىزدەنىپ جۇرگەن تاعى ءبىر تىڭعىلىقتى زەرتتەۋشى, جىرشى, مادەنيەت قايراتكەرى بەرىك سايماعامبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. مەن 1 جىلداي وبلىستىق تەلەارنادان «تولعاۋ, تەرمە سويلەيىن» اتتى حابار جۇرگىزىپ, 36 جىراۋ ەفيرگە شىقتى. كەيىن وسى ءىستى جالعاعان جاس جىراۋ مارات سۇگىرباي تاعى 80-نەن استام ونەر يەسىن كورەرمەنگە تانىستىردى, – دەيدى جۇمابەك اققۇلوۆ.
زەرتتەۋشى قارماقشى اۋدانىنداعى ءبىر عانا اۋىلدان بەلگىلى ءبىر كەزەڭ ارالىعىندا 117 جىراۋ شىققانىن ايتادى. ونىڭ وزىندە دە جاۋھار ءسوزدى تەرمەلەگەندەردىڭ سوڭى ءشامشات تولەپوۆامەن تۇيىقتالىپ تۇر. ودان كەيىن ونەر كوشىنە جۇزدەگەن جۇيرىك قوسىلىپ ۇلگەردى. وسىنشا قيساپسىز قازىنانى زەرتتەپ, ۇرپاقتار كەرەگىنە جاراتۋ ءىسى تالاي جىلعا جۇك بولارى انىق.
جاستارعا جول اشقان «جىر مۇرا»
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ حالىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ جانە مادەني-پروديۋسەرلىك ورتالىعى «جىر مۇرا» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. حالىق اراسىندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان جىر-تەرمەلەردى, ماقام-سازداردى, كۇيلەردى قايتا جاڭعىرتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا تابىستاۋ, قورقىت مۇرالارىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, جىر الەمىنە جاڭا ەسىمدەردى شىعارۋدى كوزدەگەن جوباعا ساي « ۇلى دالا توسىندەگى سىر ەلىنىڭ فولكلورى» اتتى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ونەر يەلەرى ەل ءىشىن ارالادى.
– «جىر مۇرا» شەڭبەرىندە قىزىلوردا قالاسى مەن 7 اۋداننان قوبىزشىلار ۇيىرمەسى اشىلدى. وسىعان دەيىن ارال, قارماقشى, شيەلى اۋداندارىندا جىر ۇيىرمەلەرى قۇرىلعان ەدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا قازالى, جالاعاش, سىرداريا مەن جاڭاقورعان قوسىلدى. بۇل جوبا الدا دا جالعاسا بەرەدى. ءبىزدىڭ ماقسات – ءداستۇرلى ونەردەن ءورىس ىزدەگەندەر قاتارىن ارتتىرۋ, – دەيدى حالىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ جانە مادەني-پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانات قۇرامىسوۆا.
ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى ۇيىرمەلەردىڭ رەپەرتۋارىن بايىتۋعا ءمان بەرىلمەك. الداعى ۋاقىتتا ەل اراسىنان جيناقتالعان ماقام-سازدار ستۋديادا وڭدەلىپ, تەرمە-تولعاۋ, داستانداردىڭ ماتىندەرى جۇيەلەنىپ, جىر ساندىعىن اشۋعا تالاپ قىلعان بالالارعا ۇسىنىلادى.
وبلىس اكىمدىگى مەن تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» حالىقارالىق فولكلورلىق مۋزىكالىق ونەر فەستيۆالىنىڭ بار جۇگىن ارقالاپ كەلە جاتقان ورتالىق.
تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلتتىق-مۋزىكالىق ونەرىن دارىپتەي وتىرىپ, ءوزارا مادەني قارىم-قاتىناستى كوزدەيتىن جوبا ەكى مىڭىنشى جىلداردان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. الدا فەستيۆال اۋقىمىن كەڭەيتىپ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
جىر مايەگى – ءسوز
جالپى, زەرتتەۋشىلەر جىراۋ دەگەنىمىز حاندىق داۋىردە ەل باسقارۋعا ەركىن ارالاسقان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي تۇلعا بولعانىن ايتادى. مىسالى, توعىز حاندى تۇزەتكەن سىپىرا, ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن دوسپامبەت, ەرلىكتى جىرلاعان شالكيىز, ابىلاي حانعا اقىل قوسقان بۇقار جىراۋ. ءوز ميسسياسىن ادال ورىنداپ كەتكەن جىراۋلاردىڭ ءبىرى – كەنەسارىنىڭ سەرىگى, كەلەر جىلى تۋعانىنا 200 جىل تولاتىن نىسانباي جامانقۇل ۇلى. وسىنداي ساياسي تۇلعالاردى ونەرگە اكەپ تەلىپ جۇرگەن ءوزىمىز.
ال جىرشىلاردىڭ ءتۇبىرىن ىزدەسەك, جىراۋلار داۋىرىنەن دە اسىپ كەتىپ, باعزى زاماندا بالبال تاسقا جىر شەكىگەن اتاقتى يولىق تەگىنگە بارىپ تىرەلەمىز. بىراق جىراۋ بولسىن, جىرشى بولسىن نەگىزگى مايەك ءسوز ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارعان.
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» ءداستۇرلى ونەردىڭ دىڭگەگىن بەكىتە تۇسۋگە جاقسى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر عوي. سونىڭ اياسىندا وتكىزىلگەن «جىر مۇرا» جوباسى بويىنشا تالاي دارىندى بالالار ىرىكتەلدى, – دەيدى بەلگىلى جىرشى, ورتالىقتاعى حالىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى, مادەنيەت قايراتكەرى بەرىك سايماعامبەتوۆ. – ەندىگى جۇمىس, وسى بالالار نازارىن جىردىڭ ماتىنىنە اۋدارۋ. جاتتاعان ءسوزدىڭ ماعىناسىن ۇقپاعان بالادان جىرشى شىقپايدى. بۇل جولدى تاڭداعان ادام تاريح پەن ادەبيەتتى جەتىك ءبىلۋى كەرەك. قازىر مامان دايارلاۋداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە وسى بولىپ وتىر.
مامان دەمەكشى, توقسانىنشى جىلدار باسىندا جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى ونەر وكىلدەرىن دايارلايتىن توپتار اشىلدى. قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىنداعى جىراۋ ۇلجان بايبوسىنوۆا مەن نۇر-سۇلتان قالاسىندعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرت دايارلايتىن الماس الماتوۆ, ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆالاردىڭ ماماندار دايارلاۋ ىسىندەگى ۇلەسى ۇلكەن. العاشقى لەكتە جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ شىققان ارنۇر كوشەنەي, شولپان بيىمبەتوۆا, رۋسلان احمەتوۆ, مايرا سارسەنباەۆا, ايدوس راحمەتوۆ, سەرىك جاقسىعۇلوۆ, كەيىنگىلەردەن كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن قازىر ولمەس ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ۇلتتىڭ وتكەنى وسى جىردا جاتىر. سوندىقتان بالانى اۋەلى قىزىقتىرىپ, سوسىن بارىپ ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. قارماقشى, قازالى جانە ارال اۋداندارى ەجەلگى وعىزداردىڭ ورنىنداعى بايىرعى جۇرت سانالادى. وسى وڭىرلەردەن جىراۋلار كوپ شىعادى. زەرتتەۋشى بەرىك سايماعامبەتوۆ جاستاردى تاربيەلەۋ باعىتىندا ارال اۋدانىندا تولىمدى جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىن ايتادى. بەلگىلى جىراۋ ايبەك تاڭىربەرگەنوۆ جاستاردىڭ بويىنا كونە ساز بەن سىرلى ءسوز سىڭىرۋدە ەرەكشە ءتاسىل تاپقان. قارماقشىدا شاكىرت تاربيەلەپ جاتقان بالتاباي بەدەباەۆ, ءدىنىسلام توقسانباەۆ, ايگەرىم ەشپاەۆالار دا ەل رۋحانياتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
– جىرشى-جىراۋلار مۇراسى –شەت-شەگى جوق قيساپسىز قازىنا. جۇزدەگەن جىلدار بويى جىرلانىپ كەلگەننىڭ وزىندە ءبىز وسى ەن بايلىقتىڭ ەرنەۋىندە عانا ءجۇرمىز. ءبىر عانا مىسال ايتايىق, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, سۇلەيمەن ەسقاراەۆتاي ۇلت قايراتكەرلەرىن تاربيەلەگەن ايگىلى تۇرماعامبەتتىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى الياكپار جۇماتاەۆتىڭ ارتىندا 45 مىڭ جول مۇرا قالعان. ەندىگى مۇرات – وسىنداي بايلىقتى شاشاۋ شىعارماي يگەرۋ. بۇل باعىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان ءىس از ەمەس. ەندى ۇزاق جىلدار زەرتتەلىپ, باسپا بەتىن كورگەن قازىنالارىمىزدى ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ماڭىزىنا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. كونە مۇرانى بۇگىنگى جاستىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋ جولىن كوپ بولىپ ويلاسۋ دا – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل ءۇشىن مادەنيەت سالاسىمەن قاتار, ءبىلىم, ىشكى ساياسات باسقارمالارى جۇمىلدىرىلعانى ءجون. سوندا عانا ۇلكەن ءىستىڭ ۇدەسىنەن شىعار ەدىك, – دەيدى بەرىك سايماعامبەتوۆ.
قىزىلوردا