تامىر تۋرالى تاعىلىم

كەشەگى كەڭەس وكىمەتى الاش رۋحىن اياققا تاپتاپ, كۇلتەگىننەن بەرگى كونە تاريحىمىزدى كۇرەسىنگە لاقتىرعانىن بىلەمىز. سول ولقىلىقتىڭ ورىنىن تەك التىن تامىرىمىز عانا تولتىراتىنىن قويشىعارا قالامى ەرتە سەزىنىپتى. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, ادەبيەتى, مادەنيەتى, جالپى ايتقاندا كەشەگىسى مەن كەلەشەگى تەك تامىرعا بايلانادى. قۇداي ءوزى ساقتاسىن, وسىناۋ تاريحي جەلىدەن بىرتە-بىرتە قول ۇزەر بولساق, وندا ۇلت رەتىندە ءوزىمىزدىڭ دامۋ ۇدەرىسىمىزدى كىلت توقتاتىپ, سول جەردەن قۇردىمعا قاراي قۇلاي بەرەتىنىمىز انىق.

سانانى جەتىلدىرۋ ارقىلى ساپاعا كىرەمىز, تامىرىمىزعا ءۇڭىلۋىمىز ارقىلى تاريحىمىزدى تۇگەندەيمىز. ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ دە­گەنىمىز سول, تامىرىمىزعا ورالۋ. وتكەنگە مويىن بۇرماي وركەندەۋىمىز ەكىتالاي. كەشە­گى­دەن ساباق الماي كەلەشەك كەمەل ۇلتقا اينالا قويۋى قيىن.

جالپى تابيعاتتىڭ ءوزى تامىرعا بايلانىپ تىرشىلىك كەشەدى.

جاپونيادا 400 جىلدان استام ۋاقىت جاساعان اعاشتار تۋرالى دەرەك بار. الايدا الگى ەرەكشە اعاشتاردىڭ بيىكتىگى بار-جوعى 15 سانتيمەتردەن اسار-اسپاس قانا. بۇل ەرەكشە قۇبىلىستى جاپوندىقتار ونەر ءتۇرى رەتىندە قىزىقتايتىن بولسا كەرەك. شىن مانىندە اعاشتىڭ ول ءتۇرى قالىپتى جاعدايدا 30 مەترگە دەيىن بويلايتىنى ايتىلادى. ەرەكشە تاسىلمەن وسكەن الگى كونە ءارى قورتىق اعاشتاردىڭ ەشقاشان وسپەيتىن سەبەبى, ارنايى سەبەتتەردە كۇتىلىپ, ءتۇبى جوق ىدىستان ءوسىپ كەلە جاتقان تامىرلارى قىرقىلىپ وتىرادى. بارى وسى. ال ەندى تامىرىن تەرەڭگە جايماعان اعاشتىڭ بيىكتەي المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەڭ قورقىنىشتىسى, بۇل ءتاسىلدى ادام بالاسى تەك اعاشتارعا عانا قولدانبايدى. ادامداردان دا قورتىق ءتۇر جاساپ شىعارۋ ءۇشىن نەبىر قاتىگەز ارەكەتتەرگە بارعان زۇ­لىم­دىقتاردى تاريح بەتتەرىنەن تاۋىپ الۋ قيىن ەمەس.

سونداي-اق تامىر دەگەندە جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «قۇم مىنەزى» پوۆەسى ويعا ورالماي قويمايدى. سەكسەۋىلدىڭ بۇتاعىنا بەكىپ, تامىرىنا تۇراقتاعان قۇم توبەلەر سەكسەۋىل سيرەگەن زاماندا ادامزاتقا قاۋىپ توندىرە كوشە باستاۋشى ەدى عوي... نە نارسەنى تامىرىمەن قوپارۋعا بولمايتىنى ايتۋداي-اق ايتىلىپ, جازۋداي-اق جازىلىپ جاتىر. بىراق تامىرعا بالتا شابىلۋدان تارتار ازاپتان ادام بالاسى ەشقاشان ساباق الماي كەلە جاتقانى قيىن.

تاعى ءبىر جازبا جادىمىزدا جاقسى ساقتا­لىپتى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين وقۋشى كۇنىندە تاريح ءپانى مۇعالىمىنە «نەگە امە­ري­كا­داعى باسقىنشىلار جەرگىلىكتى ۇن­دىستەردى تۇگەل قىرىپ, ونىڭ ورنىنا افريكادان قارا قۇلداردى الىپ كەلگەن؟» دەگەن ساۋال قويادى.

جاۋاپ بەلگىلى. الىستان باسقا جەرگە اۋىپ كەلگەن قۇل قوجايىنىنا ەشقاشان باس كوتەرىپ قارسى كەلمەيدى, سەبەبى ول باسقا جەردىڭ ادامى, ول جەر وعان بوتەن, ول جەر وعان كۇش-قۋات بەرمەيدى, ونىڭ ول جەرمەن ەشقانداي رۋحاني بايلانىسى جوق, تامىرى جوق. جەرگىلىكتى ۇندىستەر ءوز جەرىندە كەلىمسەكتەرگە ەشقاشان قۇل بولۋعا كونبەيتىن ەدى.

ارينە, ءومىر بولعان سوڭ, تامىرى جوق تا تىرشىلىك يەلەرى بار ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. الايدا ونىڭ تراگەدياسى ءتىپتى قورقىنىشتى...

جاس جازۋشى الماز مىرزاحمەت ءبىر اڭگى­مە­سىندە اۋزىنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىعىپ اينالاسىن كۇنى-ءتۇنى قارعاي بەرەتىن اۋىش ايەل تۋرالى جازادى. الگى كەيىپكەر ءبىر قارعىسىندا بىلاي دەيدى: «تەكسىزدەر-اي! بۇلار امازونكا ورمانىندا وسەتىن ناتلۋس وسىمدىگى سياقتى! تامىرسىز, توپىراعىنان اجىراعان سورلىلار! اعاش باستارىندا, نۋ ورماننىڭ ۇستىندە, جاۋعان جاڭبىردان, جارماسقان بۇتاقتاردان قورەك تاۋىپ, ءومىر سۇرەتىن شىرماۋىقتار! قارىنىن ويلاعان جاعىمپازدار! توپىراقتان اجىراۋ – تاريحتان, ءدىن مەن دىلدەن, سالت-داستۇردەن ادا بولۋ ەمەس پە؟! بەيشارالار-اي, ناتلۋس وسىمدىگىنە اينالدىڭدار ما؟ ەندى سەندەردىڭ كوزدەرىڭدى اشۋ, كوكىرەكتەرىڭدى وياتۋ مۇمكىن ەمەس, كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ تىرباڭىمەن بيىككە ۇمتىلامىن دەپ تامىرسىز قالدىڭدار, ءوز وبالدارىڭ وزدەرىڭە...».

«رۋحاني جاڭعىرۋ» نە ءۇشىن كەرەك دەيتىندەرگە ايتار جالعىز جاۋابىمىز وسى دەر ەدىك: تامىرى تەرەڭگە بويلاماعان, بۇتاعى بيىككە ۇمتىلماعان ۇرپاقتان ورمان كۇتۋگە بولمايدى.

تامىرسىز ۇلت – تاريحسىز ۇلت.