پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا بارشا قازاق ءۇشىن كيەلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن قاتار كەلگەن 90 جانە 100 جىل بۇرىن قازاقتى باۋداي تۇسىرگەن قوس سۇراپىل اشارشىلىقتىڭ باستالۋىنا, 35 جىل بۇرىن كەڭەس وداعىن ءدۇر سىلكىندىرگەن قازاق جاستارىنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە, قازاق دالاسىنىڭ ۇڭىرەيگەن جاراسىنا اينالعان سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ولاردىڭ قازاق ەلىنىڭ تاريحىنداعى الاتىن ايرىقشا ورنىنا باسا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل تاريحي وقيعالار بۇگىنگى تاريح عىلىمىنىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق جەتىستىكتەرى تۇرعىسىنان العاندا ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ءارى جۇيەلى تۇردە زەرتتەلمەي, رۋحاني جاڭعىرۋ جاعدايىندا جانە وزگەرگەن ساياسي احۋالدا ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىستى دارەجەدە قىزمەت ەتە الماي جاتىر. سول سەبەپتى بۇگىنگى ۋاقىت تالابى مەن قوعام سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اكادەميالىق كوپتومدىق تاريحىن جاڭادان جازىپ شىعۋدى جانە شەتەل وقىرمانىن قازاق تاريحىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا ونىڭ قىسقاشا نۇسقاداعى باسىلىمىن دايىنداۋدى تاپسىردى.
پرەزيدەنتتىڭ كوتەرگەن وسى يگى باستامالارى جانە 2020 جىلى 24 قاراشادا «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويۋى تەك تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جاتقان ماماندارعا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلكەن جۇگىن ارتتى. وتكەن عاسىرداعى قازاقستان تاريحىنىڭ بۇل كۇردەلى ءارى قايشىلىقتارعا تولى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردىڭ تاريحىن وبەكتيۆتى تۇردە زەردەلەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە كاسىبي ماماندار اراسىندا ورىن العان قىزۋ تالقىلار قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جازبا مۇراسىن ساقتاپ وتىرعان ارحيۆتەردىڭ جانە بۇگىنگى ارحيۆتانۋ سالاسىنىڭ جاي-كۇيىن دە كوتەرۋگە يتەرمەلەدى. ويتكەنى وتاندىق تاريحشىلار ءالى كۇنگە دەيىن ستالينيزم داۋىرىندەگى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاريحىن قۇرايتىن كۇردەلى دە شىرماۋى كوپ, اۋىر دا سوزىلمالى زارداپتارعا تولى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن بايلاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ ناۋقانىنىڭ, كەڭەس بيلىگىنە قارسى قازاق كوشپەلىلەردىڭ كوتەرىلىستەرى مەن ولاردىڭ اياۋسىز باسىپ-جانشىلۋىنىڭ, الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق قاقتىعىستاردىڭ, قوس اشارشىلىق ناۋبەتى مەن قازاق بوسقىندارى قاسىرەتىنىڭ, «ۇلكەن تەررورعا» ۇلاسقان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ, سوعىس پەن جەر اۋدارۋ تاريحىنىڭ, قازاقستانداعى پارتيالىق باقىلاۋ مەن كەڭەستىك جازالاۋشى ورگاندارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى اۋقىمدى تاريحي دەرەكتەر كەشەنىنىڭ وتاندىق ارحيۆتەردە قۇپيا تۇردە ساقتالۋى سالدارىنان قول جەتكىزە الماي كەلەدى.
تامىرىن قاتاڭ كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ يدەولوگياسىنان الاتىن ارحيۆ سالاسىنداعى بۇل جابىق ساياساتتى كوپتەن بەرى كۇتكەن ەگەمەندىك تە وزگەرتە المادى. وسىدان 100 جىل بۇرىن كەڭەستىك نەگىزدەگى تۇڭعىش قازاق رەسپۋبليكاسى بوي كوتەرگەن سوڭ قۇرىلا باستاعان وتاندىق ارحيۆ قىزمەتى مەن ارحيۆ مەكەمەلەرى 1991 جىلعا دەيىن كەڭەس بيلىگى قىلمىستارىنىڭ قۇپياسىن ساقتاۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. «قۇپيا» گريفتەرى بار قۇجاتتارعا عانا ەمەس, الەۋەتتى ۆەدومستۆولاردىڭ (چك-گپۋ-وگپۋ-نكۆد-كگب, پروكۋراتۋرا, سوت, اسكەري ورگاندار) ارحيۆتەرىنە, ورتالىق جانە وڭىرلىك ارحيۆتەردەگى ارنايى قىزمەت ورگاندارىنىڭ تۇتاس قورلارىنا, جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورىندارىنىڭ جانە جەكەلەگەن سالالىق ورگانداردىڭ, ءتۇرلى مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك كوميسسيالاردىڭ جۇزدەگەن تىزبەلەرى مەن مىڭداعان ارحيۆ ىستەرىنە ق ۇلىپ سالىندى.
كەڭەس داۋىرىندەگى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان ساناۋلى ءارى تاڭداۋلى تاريحشى ماماندارعا عانا وسى ارحيۆتەردىڭ ارنايى ىرىكتەلگەن قۇپيا قۇجاتتىق توپتامالارىمەن تانىسۋعا رۇقسات بەرىلىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە جارىق كورگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قاتاڭ تسەنزۋرادان ءوتتى. كوپ جاعدايدا مۇنداي ماتەريالداردى باقىلاۋ قۇقىعى تەك قاتاڭ تەكسەرىستەن وتكەن ءارحيۆتىڭ ءوز ىشىندەگى قۇپيالىلىققا جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ ارنايى قىزمەتكەرىنە جانە الەۋەتتى ۆەدومستۆولاردا قىزمەت ەتكەن ماماندارعا عانا بەرىلدى.
جوعارىدا اتالعان ساياسي-يدەولوگيالىق شەكتەۋلەر زەرتتەۋشىلەرگە كەڭەس بيلىگى تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ تاريحىن جۇيەلى ءارى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە, كوپتەگەن اقتاڭداقتىڭ بەتىن اشۋعا, كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ قۇرباندارىنا اينالىپ, جازىقسىز جاپا شەككەن ميلليونداعان قازاقتىڭ, مىڭداعان ۇلت زيالىسىنىڭ ەسىمدەرىن جانە ولاردىڭ باي تاريحي-شىعارماشىلىق مۇرالارىن قايتا جاڭعىرتۋعا, بۇرمالانعان تاريحي اقيقاتتىڭ سالدارىنان سانادا ورنىققان كەڭەستىك ميفتەردى جانە پسيحولوگيالىق-تىلدىك كومپلەكستى جويۋعا, ۇلت مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ءتول تاريحتى قۇرۋعا وبەكتيۆتى مۇمكىندىك بەرمەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسى عانا ەمەس, بۇكىل وتاندىق عىلىم قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان وتكەردى. قازىر كوپ ايتىلماسا دا, 1990 جىلداردىڭ باسىندا ءتىپتى الماتىداعى ورتالىق ارحيۆتەردىڭ وزدەرى اۋىر كۇيدە قالىپ, باي تاريحي مۇرانى جوعالتىپ الۋ قاۋپى تۋدى. كاسىبي ارحيۆ ماماندارىنىڭ باستاما كوتەرۋىمەن ىسكە اسىرىلعان قايتا قۇرۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە عانا ارحيۆتەر باي قازىنانى ساقتاپ قالىپ, جاڭا اتاۋمەن قالىپتى جۇمىسقا كوشتى.
1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا ارحيۆ ءىسىن باسقارۋ مەن ونى مەملەكەتتىك رەتتەۋ باعىتىندا ماڭىزدى زاڭنامالىق قۇجاتتار جانە ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانىپ, سونىڭ نەگىزىندە ءارحيۆتى باسقارۋدىڭ وسى كۇنگى جۇيەسى قۇرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان حالقىنىڭ قۇجاتتىق-دەرەكتىك مۇراسىن ساقتاۋمەن جانە كوبەيتۋمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ ورتاق جەلىسىن 7 رەسپۋبليكالىق جانە 200-دەن اسا وڭىرلىك ارحيۆ مەكەمەسى قۇرايدى. ورتالىق ارحيۆتەر تىكەلەي قۇزىرلى مينيسترلىككە جانە ونىڭ قۇرامىنداعى ارنايى دەپارتامەنتكە قاراسا, وڭىرلىك ارحيۆتەر وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اتقارۋشى ورگاندارىنا باعىنىشتى.
وتاندىق ارحيۆتەر قازىرگى قىزمەتىندە 1998 جىلى 22 جەلتوقساندا قابىلدانعان «ۇلتتىق ارحيۆ قورى مەن ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭعا, ال قۇپيالىقتى ساقتاۋدا 1999 جىلى 15 ناۋرىزدا جارىق كورگەن «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» زاڭعا سۇيەنەدى. قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ اجىراماس بولىگىن قۇراپ, تاريحي, عىلىمي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني ماڭىزعا يە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ارحيۆ قورلارىنان, توپتامالاردان جانە ارحيۆ قۇجاتتارىنان قۇرالعان ۇلتتىق ارحيۆ قورى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءۇش ەسە ۇلعايىپ, جالپى سانى 24 ملن دانادان استى.
سوڭعى جىلدارى ارحيۆ سالاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستارعا قاراماستان, ءوز شەشىمىن ءالى تاپپاي كەلە جاتقان ىرگەلى, وزەكتى ماسەلەلەر بار. سونىڭ ىشىندە نەگىزگىلەرى مىنالار:
– ارحيۆ زاڭنامالىق-قۇجاتنامالىق بازاسىن تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان جانە زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ, ارحيۆ ءىسىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جاڭا تۇجىرىمداماسى مەن باعدارلاماسىن ازىرلەۋ;
– ارحيۆ سالاسىندا ورتاق باسقارۋدى, مەملەكەتتىك ساياسات پەن رەتتەۋدى ىسكە اسىراتىن قازاقستاننىڭ ارحيۆ اگەنتتىگىن – «قازارحيۆ» ارنايى ورگانىن قۇرۋ جانە ونى تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىندىرۋ;
– «قازارحيۆتىڭ» جانىنان قۇجاتتانۋ جانە ارحيۆتانۋ سالالارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن اينالىساتىن ارنايى عىلىمي مەكەمە (قازاق ارحيۆتانۋ جانە قۇجاتتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – قازاق) قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىنان تسيفرلاندىرۋ مەن رەستاۆراتسيالاۋ زەرتحاناسىن جانە قۇجات پەن قولجازبا ساراپتاماسى ورتالىعىن اشۋ;
– ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەگى 1917 جىلعا دەيىنگى ارحيۆ قورلارىن ءبولىپ الىپ, مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆ قۇرۋ;
– ارنايى جانە الەۋەتتى ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ قورلارىندا كاسىبي تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەرگە عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ جانە رۇقسات الۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ;
– «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» جانە «ۇلتتىق ارحيۆ قورى تۋرالى» زاڭداردىڭ ءتيىستى باپتارىنا سايكەس قازاقستاننىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە (ورتالىق, ۆەدومستۆولىق, الەۋەتتى جانە ت.ب.) قۇپيا-لىق مەرزىمى وتكەن ارحيۆ قۇجاتتارىن, ارحيۆ ىستەرىن, ارحيۆتىك تىزبەلەردى, ارحيۆ قورلارىن قۇپياسىزداندىرۋ;
– ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي جاڭا عيماراتتاردى سالۋ;
– ارحيۆتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە قۇرال-جابدىق بازاسىن جاڭارتۋ, ءار ءارحيۆتىڭ جانىنان زاماناۋي جابدىقتالعان تسيفرلاندىرۋ جانە رەستاۆراتسيالاۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ;
– قازاقستان ارحيۆتەرىندەگى عىلىمي جانە عىلىمي-انىقتامالىق جۇمىستاردى كۇشەيتۋ, ەسكىرگەن رەەسترلەردى, كاتالوگتەردى, جولسەرىكتەردى, قورلاردىڭ تىزبەلەرىن جاڭارتۋ جانە جوق بولعان جاعدايدا جاڭادان جاساۋ.
وسى جانە باسقا دا ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقاندا عانا ءبىز رۋحاني جانە جازبا بايلىعىمىزدى, قازاقستاننىڭ سان عاسىرلىق تاريحى تۋرالى مول ءارى جان-جاقتى مالىمەت بەرە الاتىن تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى ساقتاپ قانا قويماي, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزە الامىز.
الماس ءجۇنىسباي,
ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريحشى