قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتى» قورىق–مۋزەيدىڭ قورىندا

ۇلى ۇستازدىڭ رۋحاني ءىلىمى مەن مۇرالارىن زەرتتەگەن ونداعان ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ, عىلىم الەمىنە جول تارتتى. «ديۋاني حيكمەت» الەمنىڭ وننان استام ەلدەرىندە اۋدارىلىپ, جارىق كوردى. سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسقان ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە تاعى دا بىرقاتار «ديۋاني حيكمەت» قولجازبالارى تابىلدى. قازاقستاننىڭ قولجازبا قورلارى مەن مۇراجاي قورلارىندا «ديۋاني حيكمەتتىڭ» قازىرگى كۇنى 30-دان اسا قولجازباسى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە: «...ەگەر قازاقتاردىڭ رۋحاني تاريحى جازىلا قالسا, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرى («دانالىق سوزدەرى») ءسوزسىز ونىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كىرۋگە ءتيىس», دەپ جازعان بولاتىن.

مۋزەيدىڭ قۇرىلۋ تاريحىندا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءو.جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى يگى ىستەر اتقارىپ, حالىقتىڭ قولىندا ساقتالعان قۇندى دۇنيەلەردى مۋزەيگە وتكىزۋىنە ىقپال جاساعان. كەسەنەدە ساقتالعان قۇندىلىقتاردى 1958 جىلدارى جيناپ, ءتىزىمىن جاساعان سول كەزدەگى العاشقى قور ساقتاۋشى, كەيىننەن 1980-84 جج. مۋزەي ديرەكتورى بولعان, مادەنيەت قايراتكەرى ورىنباي داستانوۆتىڭ  دا ەلەۋلى ەڭبەگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا بابا مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ سەبەبىن ەمەس, قورىق-مۋزەي قورىنداعى «ديۋاني حيكمەت» كىتاپتارى جانە قولجازبالارىمەن تانىستىرۋدى ماقسات قويىپ وتىرمىز.

1978 جىلى «رەسپۋبليكالىق قوجا احمەت ياساۋي ساۋلەت عيماراتى مۋزەيى» بولىپ اشىلعان كەزدە مۋزەي قورى 300-گە جۋىق جادىگەرمەن قۇرىلعان بولسا, قازىرگى تاڭدا مۋزەي قورىنداعى 24 481 دانا كونە جادىگەر تاريحتان سىر شەرتەدى. مەملەكەتتىك تىركەۋگە الىنعان جادىگەرلەردىڭ 13 633 داناسى نەگىزگى قور, 10 848 داناسى عىلىمي كومەكشى قور ەسەبىندە. جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى تاريحي قۇندى تۇپنۇسقا دۇنيەلەر. حالىقتىڭ قولىنان جيناقتالعان  اراب, پارسى, كونە تۇركى تىلدەرىندە جازىلعان قولجازبالار مەن باسپا كىتاپتارى بۇگىنگى تاقىرىبىمىزعا ارقاۋ بولماق. جازبا ەسكەرتكىشتەر توبى جادىگەرلەرىنىڭ نەگىزگى قورىندا 630 دانا, عىلىمي كومەكشى قور ەسەبىندە 2323 دانا, بارلىعى  2953 دانا جادىگەر ساقتاۋلى. ارينە بۇل جادىگەرلەر مۋزەيدىڭ قىرىق جىلدىق جۇمىسى جىلدارىندا جيناقتالعانى ايتپاسا دا بەلگىلى. دەگەنمەنەن, تاريحي دەرەكتەردە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ «كىتاپحانا»  بولمەسىنىڭ بولعانى, كىتاپحانادا ءدىني سيپاتتاعى كىتاپتاردىڭ جيناقتالعانى تۋرالى مالىمەت كوپتەپ كەزدەسەدى. 1929 جىلى جارىق كورگەن ماقالاسىندا الاش ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ: «... ودان ءارى اينالساڭىز, تاعى ءبىر كىشىرەك ۇيگە كىرەسىز. قابىرعالارى ويدىم-ويدىم (ىشقاپشا). بۇل جاي ءبىر زاماندا كىتاپحانا بولىپ, 30 مىڭداي كىتاپ ساقتالعان ەكەن. بۇل كۇندە ءبىرى قالماپتى», – دەپ جازادى. كىتاپتار جايلى 1951 جىلدان 1985 جىلعا دەيىن كەسەنەنىڭ قور ساقتاۋشىسى, مۋزەي ديرەكتورى بولىپ ىستەگەن ورىنباي داستانوۆ بىلاي دەپ جازادى: «مۇنان ءارى كوريدوردىڭ ىشىمەن جۇرگەندە سول جاقتاعى «كىتاپحانا» دەپ اتالاتىن بولمەگە تاپ بولاسىز. بۇرىنعى كەزدەردە ونىڭ ەكى ەتاجى دا ءتۇرلى ءدىني كىتاپتارعا ءيىن تىرەسىپ تۇرعانى بارشاعا ءمالىم. ولاردىڭ ءبىرازى 1950 جىلدارعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن». اۆتور بۇل دەرەكتى 1967 جىلى شىققان كىتابىندا جازىپ قالدىرعان.

ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى وتكەن جىلى 16 جەلتوقسان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ «كىتاپحانا بولمەسىن» ءوزىنىڭ تاريحي قىزمەتتىك ماقساتىندا مۋزەيلەندىرىپ اشقان بولاتىن. العاشقى كۇننەن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان بۇل بولمەگە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءار جىلداردا باسپادان شىققان «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگى جانە «پاقىرناما», «ريسالا دار ادابي تاريقات» ەڭبەكتەرىنىڭ كوشىرمەلەرى قويىلدى. سولاي بولۋى دا زاڭدىلىق, داستانوۆتىڭ جازباسىندا «... ارالاپ جۇرگەن زياراتشىلار مۇندا كەلگەن سوڭ شىراقشىنىڭ نۇسقاۋىمەن ابدەن سارعايىپ, توزىعى جەتكەن ۇلكەن قۇران مەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتىنە تاۋەپ قىلادى دا, كىدىرمەستەن قارسىسىنداعى «مەشىت» اتتى بولمەگە وتە بەرگەن», – دەپ جازادى. بۇدان كورەتىنىمىز قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ىشىندە ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگى دە ايرىقشا قۇرمەت تۇتىلعان. 

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بىزگە جەتكەن مۇرالارىنىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جۇرەگىنە جاقىنى دا, قۇندىسى دا – ديۋاني حيكمەت. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ باستى شىعارماسى «ديۋاني حيكمەتتىڭ» ءبىرىنشى شۋماعىندا: «ەكىنشى داپتەر ءسوزىن اشتىم, مىنە», - دەپ باستالادى. «ەكىنشى داپتەردىڭ» نەگىزگى ماعىناسى – رۋح, رۋحاني الەم. ونداعى باستى تاقىرىپ – ۇلىق اللاعا عاشىقتىق. اللانى ماداقتاۋ, تاكبىر ايتۋ, ءتاسبيح تارتۋ, پايعامبارعا سالاۋات جولداۋ ارقىلى عانا قۇدايعا جەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. حيكمەتتەر ادامدى جامان قىلىقتاردان تيىلىپ, كوركەم مىنەزدى بولۋعا, رۋحاني تاربيەنى تۇزەتۋگە ۇندەيدى. سوندىقتان دا, حيكمەتتەر حالىق اراسىندا اۋىزشا ايتىلۋمەن قاتار, كوركەم جازۋمەن جازىلىپ, جازباشا تۇردە دە ساقتالعان. ديۋاني حيكمەتتىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالماعان. قازىرگى تاڭداعى بەلگىلى ەڭ كونە قولجازبا احماد ماحمۋد ءحازينيدىڭ 1593/94 جازىلعان «جاۆاحيرۋ-ل ابرار مين امۋاجي بيحار» اتتى شىعارماسىندا كەلتىرىلگەن «ديۋاني حيكمەت» بولىپ تابىلادى. بەرتىن كەلە «ديۋاني حيكمەت» قازان (1887–1901),  ىستامبۇل (1901), تاشكەنت (1902–1911) باسپالارىنان جارىق كورگەن.

ء«تورت مىڭ ءتورت ءيۇز حيكمات حاقدىن ءفارمان» دەپ جىرلاعان ءياساۋيدىڭ دانالىق سوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق جيناقتالىپ, جارىق كورگەن جوق. بۇگىندە عىلىمي اينالىمدا جۇرگەن حيكمەتتەرىنىڭ سانى ەكى ءجۇزدىڭ شاماسى عانا. حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قازاندا تاسباسپا كۇيىندە جارىق كورگەن «ديۋاني حيكمەتتەردىڭ» جالپى كولەمى, شامامەن, 150–160 دانالىق سوزدەن تۇرادى. كەيىنگى تابىلعان قولجازبالاردىڭ ناتيجەسىندە عانا بابا مۇراسى ەكى ءجۇزدىڭ ۇستىنە شىقتى. دەسەك تە, بۇل سوڭعى ناتيجە بولماۋى كەرەك. سەبەبى قوجا احمەت ياساۋي تاحاللۋسىمەن جازىلعان حيكمەتتەردىڭ ءبارى دەرلىك تولىق زەردەلەنىپ بولعان جوق. ءالى دە الەم كىتاپحانالارىنىڭ قولجازبا قورلارىندا مامانداردىڭ زەرتحاناسىنا تۇسپەي, شاڭ باسىپ جاتقان دانالىق سوزدەر قانشاما. كەيىنگى شاكىرتتەرى تاراپىنان «ديۋاني حيكمەتتىڭ» كوشىرمەلەرى جان-جاققا تاراعانى بەلگىلى. ءارى ورتاعاسىرلىق جيھانكەزدەر مەن كەيىنگى ميسسيونەرلەردىڭ دە قۇندى مۇرالاردى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەنى تاعى بار. سول تاراعان جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە جەكەلەگەن كوللەكتسيونەرلەردىڭ جەكە قورى مەن جەرگىلىكتى كىتاپحانالاردىڭ سيرەك قولجازبالار بولىمىنە ءوتىپ كەتكەن. سولاردىڭ ىشىنەن «قۇل قوجا احمەت», «احمەت», «احمەت ياساۋي» جانە ت.ب. تاحاللۋستارمەن جازىلعان حيكمەتتەردى سارالاپ, جارىققا شىعارۋ ماسەلەسى, ءالى كۇنگە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسىنا, اسىرەسە, دانالىق سوزدەرىنە قاتىستى قولجازبالاردى زەرتتەپ-زەردەلەۋدە, اۋەلى, «ازىرەت سۇلتان» قورىق–مۋزەيىندەگى جادىگەرلەردەن باستاعانىمىز دۇرىس. سوندىقتان دا وسى مۋزەيدە ساقتالعان «ديۋاني حيكمەتتىڭ» بىرقاتار نۇسقالارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ, تانىستىرعىمىز كەلەدى.

ەندەشە, نەگىزگى تاقىرىبىمىز قورىق–مۋزەي قورىندا ورىن الىپ, ساقتالىپ كەلە جاتقان قوجا احمەت ياساۋي ەڭبەكتەرى تۋرالى ماسەلەگە كەلەيىك. قورىق–مۋزەيدىڭ قورىنداعى جازبا ەسكەرتكىشتەر توبىنىڭ نەگىزگى قور ەسەبىندەگى جادىگەرلەر عىلىمي تۇرعىدان ءوزىنىڭ جازىلۋ ءتۇرى مەن اتقارعان قىزمەتىنە قاراي ءتورت توپقا (كونە باسپا كىتاپتار, قولجازبالار, جاڭا قۇندى كىتاپتار, تاريحي قۇجاتتار) بولىنەدى. كونە باسپا كىتاپتاردىڭ نەگىزگى بولىگى ءحىح-حح عع. باسىندا تاشكەنتتە, قازاندا, ۋفادا, ىستامبۇلدا, بۇحارادا جانە سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان. قولجازبالاردىڭ  (كىتاپتار, داپتەر نەمەسە قالىڭ داپتەر بولۋى مۇمكىن) كوبى ءحىح-حح عع. باسىندا ناستاعليك, ناسح جازۋلارىمەن جازىلعان. سوندىقتان ءبىز دە, مۋزەي قورىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتتەرىن» شارتتى تۇردە باسپا جانە جازبا (قولجازبا) دەپ ءبولىپ قاراستىرامىز.

مۋزەي قورىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 23 دانا «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگى ساقتالعان. ولاردىڭ ىشىندە, 1978 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن الماتى قالاسىنداعى كىتاپحانادان قورىق-مۋزەي قورىنا وتكەن, 1984 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نوۆاي وبلىسى, ۇشقۇدىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى لاتيپ مۋراشيموۆتان قابىلدانعان قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ 1904 جىلى قازان باسپاسىنان جارىق كورگەن بىرنەشە نۇسقاسى بار. «حيكمەت. قوجا احمەت ياساۋي. –قازان باسپاسى, 1904 جىل» كىتاپتارى 21ح15 فورماتىندا, 260 بەتتى قۇرايدى. مۇندا حيكمەتتەر تولىق جيناقتالعان. حيكمەتتەردىڭ الدىندا العىسوزدەن كەيىن احمەت ياساۋي ءمورى بەرىلگەن. 2001 جىلى تۇركىستان اۋدانىنا قاراستى قاراشىق اۋلىنىڭ تۇرعىنى ا.ماحمۇدوۆتان قابىلداپ الىنعان «حيكمەت. قوجا احمەت ياساۋي. –قازان باسپاسى, 1904 جىل» كىتابىندا 149 حيكمەت جيناقتالىپ, ناسح ۇلگىسىمەن جازىلعان. سونداي–اق, جازبا ەسكەرتكىشتەر توبىنىڭ نەگىزگى قورىنا 2002 جىلى تۇركىستان اۋدانى قارناق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ا.تاليپوۆ وتكىزگەن «حيكمەت. قوجا احمەت ياساۋي. –قازان باسپاسى» كىتابىنىڭ جىلى بەلگىسىز. كىتاپ بەتتەرى تولىق ەمەس. ال, 2010 جىلى سارىاعاش قالاسىنىڭ تۇرعىنى ن.نۇرماحاشوۆتان قابىلدانعان «قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» قازان 1904» كىتابى دا ورتاشا دارەجەدە ساقتالعان. بۇل باسىلىمداردىڭ ساقتالۋ دەڭگەيىنە قاراي مۇقابا بەتتەرى كەيىنگى جىلدارى قايتا جاسالىپ, وزگەرتىلگەن. كىتاپ ء17–شى بەتتەن باستالىپ, ءبىرىنشى بەتىنە ياساۋي ءمورى باسىلعان. قازان باسپاسىنداعى حيكمەتتەر سانمەن بەلگىلەنىپ بەرىلگەن. مۋزەي قورىنداعى حيكمەتتەردىڭ ءبىر جىلدا قازان باسپاسىنان جارىق كورۋىنە قاراماستان, ءياساۋيدىڭ پاقىرناما ەڭبەگىمەن باستالۋى, كىتاپتاعى ياساۋي ءمورى بەدەرىنىڭ سۋرەتتەرىندەگى ايىرماشىلىق سياقتى بەلگىلى ءبىر ەرەكشەلىكتەرى بار ەكى ءتۇرى بار ەكەندىگىنە نازار سالعىمىز كەلەدى.

حيكمەتتەردىڭ كەلەسى توپتاماسىن تاشكەنت قالاسىندا باسىلعان دەپ توپتاۋعا بولادى. موللا قۇدايبەردى تاشكەندي باسپاعا دايىنداعان «ديۋاني حيكمەت. قوجا احمەت ياساۋي» كىتابىن مۋزەي قورىنا تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ابدراحمەن ءابدىمۇتالىپ 2008 جىلى وتكىزگەن. شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى ف.تايەموۆتان الىنعان «حيكمەتتەر. قوجا احمەت ياساۋي مەن ازيم يشان» كىتابى دا تاشكەنت باسپاسىنان جارىق كورگەن. 1984 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ح.يماجانوۆ تاپسىرعان «قوجا احمەت ياساۋي ءومىربايانى» اتتى كىتاپ تا تاشكەنت قالاسىندا باسىلعان. كونە كىتاپ ءوز اتاۋىنا قاراماستان ياساۋي ءومىربايانى قىسقاشا جازىلىپ, حيكمەتتەردەن ۇزىندىلەر بەرىلگەن. پاراقتارى جيناقتالىپ, قايتا تۇپتەلگەن. 2008 جىلى قابىلدانعان «قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» كىتابى دا تاشكەنتتە جارىق كورگەن. كىتاپتىڭ مۇقاباسى ساقتالماعان.

قورعا تاپسىرىلعان حيكمەتتەردىڭ ساقتالۋى دا ءاردايىم كوڭىل تولارلىق بولا بەرمەيدى. سوندىقتان دا, قورعا تىركەۋ قۇجاتتارىندا جادىگەردىڭ ساقتالۋى تۋرالى مىندەتتى تۇردە مالىمەت جازىلادى. مۇقابا بەتى ساقتالماعان, باسپاسى مەن جىلى بەلگىسىز كونە كىتاپتاردىڭ دا ماڭىزى تومەن دەپ ايتۋعا استە بولمايدى. 1904 جىلعى «حيكمەتتەر. قوجا احمەت ياساۋي جانە قۇل ازيم ماتباعا بۇحارا» كىتابى وسىنداي ماڭىزدى ەڭبەكتەردىڭ قاتارىندا سانالادى. سايد اكبار قوجا يبن سايد ومار قوجا دايىنداعان 126 بەتتەن تۇراتىن «قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى» كىتابىندا احمەت ءياساۋيدىڭ 76 حيكمەتى جانە قۇل ازيم حيكمەتتەرى ەنگەن. 2008 جىلى كەنتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ابدۋلليەۆا انارحان تاپسىرحان كىتاپتىڭ ءتۇپ جاعى قولدان تىگىلگەن. مۇقاباسى جاڭا, بىرىكتىرىلمەگەن. 2008 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ماحمۋدوۆ مارات وتكىزگەن كىتاپتىڭ ءوز مۇقابا بەتى ساقتالعان.

2018 جىلى تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءا.ابدراحمانوۆتىڭ تاپسىرعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتتەر» جيناعى قورعا ەسەپكە الىنعان. 270 بەتتەن تۇراتىن كىتاپتىڭ پاراقتارى ءمۇجىلىپ, سارعايعانىمەنەن ساقتالۋى جاقسى جاعدايدا. كىتاپتىڭ قاي جىلى, قاي باسپادان شىققاندىعى بەلگىسىز. كىتاپتا بىرنەشە تاقىرىپتار قامتىلعان. العاشقى ءۇشىنشى بەتتە پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە (س.ا.ۋ) سالاۋات ايتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى ايتىلسا, كەيىنگى ون ءۇش بەتتە  اقىرزاماندا قانداي ۋاقيعالار بولاتىندىعى باياندالادى. قالعان 252 بەتى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 148 حيكمەتىنە ارنالعان.

          جازبا ەسكەرتكىشتەر توبىنىڭ نەگىزگى قور ەسەبىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتتەرىنىڭ» قولجازبا نۇسقالارىنىڭ دا بىرنەشە داناسى بار. تۇركىستان اۋدانىنا قاراستى ىنتىماق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شەشحوۆ ماراتتان 2001 جىلى قابىلدانعان قولجازبا تۇركى تىلىندە قالىڭ داپتەرگە كوك سيامەن تولتىرىلعان. «حيكمەتتەر» جازىلعان قولجازبانىڭ ساقتالۋى ورتاشا بولعاندىقتان باسقا كىتاپتىڭ مۇقاباسىمەن تۇپتەلگەن. ال, تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ابدراحمەن ءابدىمۇتالىپ وتكىزگەن قولجازبانىڭ دا ساقتالۋى ورتاشا دارەجەدە. قولجازبا تولىق ەمەس, باس-اياعى, مۇقاباسى جوق. قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى مەن تۇمار كىتاپ تۇركى تىلىندە قارا سيامەن جازىلىپ, قىزىل سيامەن استى سىزىلعان.  قولجازبانىڭ كەلەسى نۇسقاسى 2009 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ي.باحاۋتدينوۆتان قابىلدانعان. پارسى, تۇركى تىلدەرىندە جازىلعان «قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەتتەر. يمام ماترۋدي قيسساسى. ءتادجۋيد» كىتابىنىڭ اۆتورى دا, كەيىنگى كوشىرىپ جازعان ادامنىڭ دا ءاتى–جونى بەلگىسىز. 2004 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى گ.مۇحانوۆادان الىنعان «قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» قولجازبا كىتابىنىڭ دا مۇقابا بەتى ساقتالماعان.

         قورىق–مۋزەي قورىنداعى ساقتالعان قولجازبالاردىڭ ىشىندە ەرەكشەسى سانالاتىن 2010 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ع.جورابەكوۆتىڭ تاپسىرعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» قولجازباسى. سوندىقتان بۇل ەڭبەك جونىندە تولىعىراق ايتا كەتكىمىز كەلەدى. مۇندا حيكمەتتەر تولىق قامتىلعان, وتە ادەمى, تياناقتى كوشىرىلگەن, پاراقتارى ساپالى, شىعىس پاراعىنا جازىلعان. ازداپ كىرلەگەنىنە قاراپ حيكمەتتەردىڭ قولدانىستا بولعاندىعى, كوپ وقىلعان دەگەن قورىتىندى شىعارامىز. قولجازبا كىتاپ ءوز مۇقاباسىمەن  ساقتالعاندىقتان سالىستىرمالى تۇردە ساقتالۋ دەڭگەيى جاقسى دەۋگە بولادى. كىمنىڭ جازعانى بەلىسىز بولۋىنا قاراماستان, شامامەن 1865 (ح 1281 ج. شۋاال) جىلدارى كوشىرىلگەن, 326 بەتتىك قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابىنىڭ قولجازباسىنىڭ تۇپنۇسقاسى مۋزەيدىڭ قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. وعان ياساۋي بابامىزدىڭ حۋايدا, ماشراب سىندى ءىزباسارلارىنىڭ دا حيكمەتتەرى ەنگەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي,  «ديۋاني حيكمەت» قولجازبا كىتابىن قاشان, كىم جازعانى جايلى دەرەكتەر جازىلماعان. جازۋ ۇلگىسىنە قاراپ, حيكمەتتى جاتقا بىلگەن كىسى جازعان دەپ بولجاۋعا بولادى. سەبەبى, حيكمەتتەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى تىزبەكتەلىپ جازىلىپ, سانمەن بەلگىلەنبەگەن. كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىنە دەيىن حيكمەتتەر نومىرلەنبەگەن. وكىنىشكە وراي قولجازبا نۇسقاسىندا پاراقتارى تولىق ەمەس, نەمەسە اۋىسىپ كەتكەن. قولجازبانىڭ العاشقى بەتتەرى حيكمەتتەرمەن ەمەس, نەكە دۇعاسى مەن سالاۋاتتارمەن باستالىپ جازىلعان. وسىنداي وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە تولى قولجازبانى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ قورىق–مۋزەيدىڭ جوسپارىندا.

تۇركى الەمىنىڭ ءدىني ۇستازى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارى اياسىندا جانە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي باسپاعا ۇسىنىلىپ وتىر. اتالعان قۇندى قولجازبانىڭ اۋدارما جۇمىستارىنا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قاتىسىپ, قورىق–مۋزەيدىڭ عىلىمي كەڭەسىندە تالقىلاندى. قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» كىتابىن كۇنسۇلۋ اسەتوۆا,  تورەعالي قىدىر  شاعاتاي تىلىنەن اۋدارسا, كەنجەعالي كوشىم-نوعاي كوركەم اۋدارماسىن جاسادى. جاقىن كۇندەرى قالىڭ وقىرمان, زيالى قاۋىم ياساۋي مۇراسىنىڭ قولجازبا كوشىرمەلەرىمەن جانە اۋدارما نۇسقاسىمەن تانىساتىن بولادى. ارينە, قورداعى قولجازبا اۆتوردىڭ شىنايى قولتاڭباسىن تانىتاتىن تۇپنۇسقا بولماعانىمەن, وسى سالادا وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن قۇندىلىعى بولاتىنى انىق. ۇزىن سانى قىرىق سەگىز دانالىق ءسوز بەرىلگەن بۇل جيناقتىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. كەيبىر حيكمەتتەردىڭ بەرىلۋى مەن بايىتتەردىڭ ورنالاسۋ تارتىبىنە قاتىستى ەرەكشەلىكتەرگە قاراپ, نە كاتىپ (كوشىرۋشى) تاراپىنان كەتكەن قاتەلىكتەر مە, الدە ءاۋ باستاعى نۇسقاسى وسىنداي بولدى ما, دەگەن ساۋالدار تۋىندايدى. مىسالى: عاريب, فاقير, ءياتيملارنى قىلعىل شادمان, حالقا قىلىپ, ء`ازيز جانىڭ ايلا قۋربان, تا`ام تاپساڭ, جانىڭ ءبىلا قىلعىل مەھمان, حاقدين ەشتىب بۇل ءسوزلارنى ايدىم ءمانا, – دەپ كەلەتىن بايىتتەر مۋزەي قورىنداعى قولجازبادا: حالقالار قىلىب, ء`ازيز جانگا ايلا قۋربان, عاريب, فاقير, ءياتيملارنى قىلعىل شادمان, تا`ام تاپساڭ, جانىڭ ءبىلا قىلعىل مەھمان, حاقدىن ەشتىب بۇل ءسوزلارنى ايدىم ءمانا,- دەپ, العاشقى جولدارىنىڭ ورنى اۋىستىرىلىپ بەرىلگەن. سونداي-اق: ءتىل ءبىرلا ء«ۇمماتمىن» دەب يالعان ءسوزلار, كىشى مالىن الماق ءۇچۇن ءھازيان ءسوزلار, حالالىنى مۇندا تاشلاب ءحارام كوزلار, نادانلارعا بۇ ءسوزلارنى ايعۇم كەلۋر, – دەپ كەلەتىن جولدار قولجازبادا: قۇرۇق ءتىلدا ء«ۋمماتمىن» دەب يالعان ءسوزلار, كىشى مالىن الماق ءۇچۇن ءھازيان ءسوزلار, حالال يولنى مۇندا تاشلاب ءحارام ءىزلار, نادانلارعا بۇ ءسوزلارنى ايتعۇم كەلۋر, – دەپ, بەرىلگەن. سوڭعى ەكى شۋماقتى سالىستىرا قاراعاندا پايدا بولعان ء«تىل ءبىرلا – قۇرۇق ءتىلدا», «حالالىنى – حالال يولنى», «كوزلار-ءىزلار», «ايعۇمايتعۇم» دەگەن ايىرماشىلىقتار حيكمەتتىڭ ىشكى مازمۇنىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە قويماعىنىمەن دە, تىلدىك تۇرعىدان ارنايى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەرى انىق.

بۇگىندە ءار قايسىسى جەكە ۇلت بولىپ ۇيىسقان تۇركى حالىقتارى بابا مۇراسىن وزدەرىنە قاراي تارتا تۇسەتىنى انىق. ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءياساۋيدىڭ ءتىلى تۋرالى, ەڭ ءارىسى ءحVى عاسىرعا بارىپ تىرەلەتىن قولجازبالار ارقىلى بەلگىلى ءبىر تۇجىرىم جاساۋدىڭ ءوزى دە ارتىق بولار. كەيىنگى كاتىپتەر مەن قۇيماقۇلاقتاردىڭ «يلەۋىنەن» ءوتىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن نۇسقالار شىعارمانىڭ ادەبي ءتىلىن تولىق اشىپ بەرە الماعانىمەن دە, جەر-جەردەن تابىلعان نۇسقالار وسى سالادا ءبىراز قوزعاۋ سالاتىنىن جوققا شىعارۋعا دا بولمايدى. سونداي-اق, قولجازباداعى كەيبىر دانالىق سوزدەردىڭ كولەمى دە تۇرلىشە بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە مۇنداعى ءياساۋيدىڭ ءمىناجاتى بۇرىنعى جيناقتارعا قاراعاندا وزىنشە تاراتىلعان: مەنى حيكماتلارىم سانى يوق-دۇر, ءھامما تاليب وقۇر بولسا, يمكانى يوق-دۇر. مەنى حيكماتلارىم `اشيقنىڭ جانى, كوزىدان ياشى اقىزعاي قانى. مەنى حيكماتلارىم `الامگا تولعان, كىشى بوي ەلتماسا, ول يولدا قالعان. مەنى حيكماتلارىم بۋرھان سۋبحان, ەشىتكانلار بولۇرلار ءحايران. مەنى حيكماتلارىم ء`الامدا داستان, رۋحىم كەلسا قىلۇر ءسۋحباتنى بۋستان. ءسۋحبات ءىچىندا وتۇرۇرمىن, ءمۋحاببات شاۋقى ءبىرلا كۇيدۇرۇرمىن, – دەگەن بايىتتەردىڭ كەيبىر جولدارى بۇرىنعى نۇسقالاردا كەزدەسپەيتىندىگىن, ءارى اقىننىڭ ايتار ويى باسقاشا ورىلگەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ءاۋ باستاعى اسىلنۇسقاسى جوق جادىگەردىڭ قولجازبالارى نەشە ءتۇرلى بولاتىنان ەسكەرسەك, سول نۇسقالارعا كاديكولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ دە ماڭىزى ارتا تۇسپەك. تاريح قويناۋىنان سىر شەرتەتىن ءاربىر قولجازبانىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋالاردىڭ ءبىرى بولماق. ءار جيناقتىڭ ءوز وقىرمانى بار. سوندىقتان دا, «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان حيكمەتتەردى دە عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ, ءارى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ماقساتىمەن ءماتىننىڭ ترانسكريپتسياسى مەن كوركەم اۋدارماسى قاتار بەرىلىپ وتىر. ياساۋي مۇراسى بۇگىنگى وقىرمانمەن قايتا قاۋىشىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتسا, جيناقتى باسپاعا دايىنداۋشىلاردىڭ ەڭبەگى اقتالعانى دەپ بىلەمىز.

قورىق–مۋزەيدىڭ جازبا قورىنداعى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتتەر» اتىمەن تىركەلگەن بىرەگەي جادىگەرلەرى تۋرالى دا ايتا كەتكىمىز كەلەدى. 1985 جىلى تۇركىستان قالاسىندا سول ۋاقىتتاعى مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يماجانوۆ حاميت زەينەل ۇلىنىڭ تۇركى تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان, ماشينكامەن تەرىلگەن «قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» كىتاپشاسىنىڭ قولجازباسى عىلىمي كومەكشى قورعا قابىلدانعان. 1991 جىلى ح.يماجانوۆتىڭ قولجازباسى «ازىرەت سۇلتان» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىندە «قوجا احمەت ياساۋي «قىرىق حيكمەت» اتىمەن باسپادان شىعارىلعان. بۇگىندە وتىز جىل بۇرىن مۋزەيدىڭ العاشقى باسپا ونىمدەرىنىڭ ءبىرى بولعان «قوجا احمەت ياساۋي «قىرىق حيكمەت» كىتابى دا جادىگەرگە اينالعان.

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي–مادەني قورىق–مۋزەيى 2007 جىلدان «قوجا احمەت ياساۋي مۇراسى مەن ءىلىمىنىڭ زەرتتەلۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىپ كەلەدى. 2016 جىلى قورىق-مۋزەيدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇركىستان قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسياعا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابىن اعىلشىن تىلىنە العاش رەت ءتارجىمالاۋشى عالىم رەتىندە بەلگىلى دجوناتان تراپمان ارنايى شاقىرىلدى. ۇلىبريتانيا ەلىنىڭ ازاماتى دجوناتان تراپمان اعىلشىن تىلىنە تارجىمالانعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابىن مۋزەيدىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەر قورىنا تاپسىردى. حيكمەتتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى 2013 جىلى جارىق كورىپ, ءياساۋيدىڭ 149 حيكمەتى ەنگەن. كىتاپشادا تۇركى تىلىندەگى حيكمەت نۇسقاسىنىڭ ەكى پاراعى جانە كىتاپ سوڭىندا ءدىني سوزدەردىڭ تۇسىندىرمەسى بەرىلگەن.  كىتاپ جالپى كولەمى 228 بەتتى قۇرايدى. كىتاپ «ديۋاني حيكمەتتىڭ» اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان العاشقى نۇسقاسى ەكەندىگىمەن دە قۇندى.

سونداي–اق, مۋزەي قورىندا الماتىداعى رەسپۋبليكالىق كىتاپحاناسىنان  الدىرىلعان 1834 جىلعى 412 بەتتىك, حح عاسىر باسىنداعى 236 بەتتىك «ديۋاني حيكمەتتىڭ» قولجازباسىنىڭ كوشىرمەلەرى, ءياساۋيدىڭ باسقا دا ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي كومەكشى قور ەسەبىنەن الىنعان بىرنەشە كوشىرمەلەرى بار. «ميراتۋل قۋلۋب» (جۇرەك ايناسى), «پاقىرناما», «ريسالا دار ادابي تاريقات» (تاريقات ادەبى) اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ تۇپنۇسقاسى بولماعاندىقتان, ولاردىڭ قولجازبالارىنىڭ سكانەرلەنگەن كوشىرمەلەرى جيناقتالعان.

ياساۋي بابامىزدىڭ قاسيەتتى زيارات ورنىندا قىزمەت اتقارىپ, ونىڭ اتىن يەمدەنىپ وتىرعان قورىق–مۋزەي بابا مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدا بار كۇشىن سالا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى قورىق–مۋزەي باستاماسىمەن «قىرىق حيكمەت», «جەتپىس حيكمەت», «سبورنيك حيكمەتوۆ»  اتتى جيناقتار جارىق كوردى. حيكمەت ءداستۇرىن اۋىزشا ناسيحاتتاۋدا وقۋشىلار اراسىندا جىلما-جىل ءوتىپ تۇراتىن «ياساۋيتانۋ» بايقاۋى, ال حيكمەتتىڭ تەرەڭ سىرلى تۇڭعيىعى مەن بابامىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋدا عالىمدارىمىزدىڭ اراسىندا وتكىزىلىپ تۇراتىن عىلىمي كونفەرەنتسيالار, مۋزەيدە ساقتالعان قۇندى جادىگەرلەر مەن ولار تۋرالى تەرەڭ ماعلۇمات بەرەتىن كورمەلەر جانە بابانىڭ ماڭگى ولمەس مۇرالارىنىڭ عاجاپ سىرلارىن ناسيحاتتايتىن فيلمدەر بۇل ءىلىمنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن, ونى جاڭعىرتۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ تەكتىلىگىن قايتا تاباتىنىن ۇعىندىرادى. 

 «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى جانىنان «ياساۋي مۇراسى» اتتى رەسپۋبليكالىق مادەني-تانىمدىق گازەت 2016 جىلدىڭ قازان ايىنان ءوز وقىرماندارىنا جول تارتتى. گازەت ايىنا مىڭ دانامەن تۇراقتى تۇردە جارىق كورىپ كەلەدى. 2018-2020 جىلدارى قورىق-مۋزەي «ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىزدار», «100 اڭىز», «100 لەگەند» اتتى كوپشىلىككە ارنالعان تانىمدىق باسىلىمداردى جارىققا شىعاردى.

ەلىمىزدە ورىن العان كارانتين جاعدايىندا قورىق-مۋزەي ياساۋي ەسىمىن ۇلىقتاۋ شارالارىن ونلاين رەجيمدە جۇرگىزۋدى باستاپ, جالعاستىرىپ وتىر.  قورىق-مۋزەي قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇلعاسىن تانىتۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ رەسمي سايتى مەن فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلى پاراقشاسى ارقىلى اقپاراتار جاريالاۋمەن قاتار, د.كەنجەتاي, ز.جانداربەك, ت.قىدىر ت.ب. ياساۋيتانۋشى عالىمداردىڭ ونلاين دارىستەرىن ۇيىمداستىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ  «ۇلاعاتتى ۇرپاق» اتتى مادەني-ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىنىڭ اياسىندا قورىق-مۋزەي «بالالارعا ارنالعان اڭىزدار» ايدارىمەن ياساۋي تۇلعاسىمەن بايلانىستى اڭىزداردىڭ بەينەروليگىن دايىنداۋدى قولعا الىپ, ۇسىنىپ كەلەدى.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان جەرى سايرامنان 2020 جىلى باستاۋ العان «ياساۋي ىزىمەن» عىلىمي ەكسپەديتسياسى ءوز جۇمىسىن ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى.  تۇركىستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانى جانە جامبىل وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىسۋ-ناسيحاتتاۋ جانە كونەكوز قاريالاردان دەرەكتەر جيناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2021 جىلى اقپان ايىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى نامانگان وبلىسىندا قوجا احمەت ياساۋي ۇرپاعى يبراحيمجان اقساقالدىڭ قولىنداعى ياساۋي اۋليەتىنىڭ شەجىرەسى-ناسابنامانىڭ ءبىر نۇسقاسى مەن يسلام الەمىنە ايگىلى ون ءبىر شايىقتىڭ ەسىمى جازىلعان «ياساۋي ءمورى» انىقتالدى. الداعى ۋاقىتتا  «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى تاراپىنان ناسابنامادا جازىلعان دەرەكتەرگە قاتىستى تولىققاندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.

ءدۇر مەن گاۋھار شاشقان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسى جان-جاقتى زەردەلەنىپ كەلەدى. دانالىق سوزدەرىنىڭ كوركەمدىك, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنەن باستاپ, فيلوسوفيالىق, ءدىني-سوپىلىق تۇستارى دا قاراستىرىلىپ جاتىر. دەسەك تە, ياساۋي مۇراسىنا دەندەپ ەنگەن سايىن بۇل الەمنىڭ قىر-سىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا ياساۋيتانۋ سالاسىندا بۇگىندە اتقارىلعان دۇنيەلەرگە قاراعاندا, الدا قولعا الاتىن ماسەلەلەردىڭ سالماعى باسىم جاتىر دەۋگە بولادى. ياساۋيتانۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اقىن قالامىنان تۋىنداعان دانالىق سوزدەرىن جيناقتاپ, ساراپتاپ, بەرىسى قازاق, ءارىسى كۇللى تۇركى مۇسىلمان رۋحانياتىنىڭ كادەسىنە جاراتۋ ەكەنى ءشۇباسىز. 

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي–مادەني قورىق–مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات احمەتجانوۆ