كوكتەم جاقىنداعاننان-اق سىرداعى ەگىنشى قاۋىمنىڭ قاربالاسى كوبەيەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ۋاقىتتا وزەن ارناسىنىڭ تومەندەپ كەلە جاتقانى ديقاننىڭ كوڭىلىنە ءدۇدامال ءتۇسىرىپ تۇر. اسىرەسە, جەر بەتىنە قىلتيىپ شىققاننان سۋدا تۇراتىن كۇرىش ەگىستىگىنىڭ ەرتەڭى ب ۇلىڭعىرلاۋ.
جالپى, سۋدىڭ تاپشىلىعى 2018 جىلدان بىلىنە باستاعان. ودان كەيىنگى جىلى دا جاعداي جاقسارىپ كەتە قويعان جوق. ەگىنشىلەر بىلتىرعى ماۋسىمنان دا اۋپىرىمدەپ شىقتى. ماماندار بولجامىنشا, بيىلعى ماۋسىم دا وڭاي بولايىن دەپ تۇرعان جوق.
شاردارادان جوعارى تۇرعان توقتوعۇل, ءاندىجان, باحري توچيك جانە شارباق سۋ قويمالارىنداعى جينالعان كولەم بىلتىرعىدان كوپ تومەن. وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا شارداراعا جوعارىدان سەكۋندىنا 780 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ تۇرسا, قازىرگى دەڭگەي ودان ەكى ەسەگە جۋىق از – 400 تەكشە مەتر. بىلتىر قاراشادا وتكەن مەملەكەتارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا جەلتوقسان مەن وسى جىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن وزگە مەملەكەتتەردەگى سۋ قويمالارى ارقىلى بىزگە 7,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلەتىنى بولجانعان ەدى. بۇل قازىر 77 پايىز عانا ورىندالىپ تۇر. مۇنداي كەزدە كوكتەن تۇسكەن ىلعالدىڭ دا كومەگى كوپ بولاتىن. بىراق وزبەكستان مەن قىرعىزستانداعى گيدرومەت قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل جاۋىن-شاشىن بىلتىرعىدان 30-40 پايىزعا از بولادى.
جەرگىلىكتى اكىمدىك تە تاپشىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ قامىن جاساپ-اق جاتىر. بيىل كۇرىش ەگىستىگىنىڭ كولەمى ەداۋىر ازايعان. سىرداعى باستى داقىل 84,4 مىڭ گەكتارعا عانا ەگىلەدى. ەسەسىنە ءداندi, مايلى, مال ازىقتى, كارتوپ, كوكونiس, باقشا داقىلدارىنىڭ كولەمى ۇلعايادى.
جۋىردا قىزىلورداعا وسى ماسەلەگە وراي ارنايى كەلگەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك قوجانيازوۆ وبلىستىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ارنالعان دايىندىق جۇمىستارىن تالقىلاعان ماجىلىسكە قاتىستى. جيىندا اگرارلىق سالا, ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى, «قازسۋشار» رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ باسشىلىعى حابارلاما جاساپ, اۋداندارداعى جاعداي سەلەكتورلىق بايلانىس ارقىلى باياندالدى. ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءىرى قۇرىلىمدار وكىلدەرى ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتتى.
«قازسۋشار» رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ ديرەكتورى حاميت بەيىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋ بەرۋ ناۋقانىنا دەيىن 21,9 شاقىرىم كانالعا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ودان بولەك, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مەن اۋدان اكىمدىكتەرىنە ەگىلەتىن ەگىس كولەمىن ينديكاتيۆتىك جوسپاردان اسىرماۋ قاجەتتىگى جونىندە ەسكەرتۋ حاتتار جىبەرىلدى. فيليال باسشىسى بيىل ارتىق ەگىلگەن ەگىستىك ءۇشىن سۋ جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىنە شارت جاسالمايتىنىن كەسىپ ايتتى.
اۋدانداردا دا ماسەلەلەر ءالى كوپ. مىسالى, بىلتىرعى ەگىس ماۋسىمىنان امالداپ شىققان جاڭاقورعاندا توسپا جوق. داريا ارناسى تومەندەگەن جىلدارى ايماقتى سۋلاندىرىپ وتىرعان كەلىنتوبە كانالىنا سۋ كوتەرىلمەي قالادى. اۋدان اكىمى رۋسلان رۇستەموۆ كەلىنتوبەمەن قاتار 3-4 ارنانىڭ تازالانۋى قاجەتتىگىن ايتتى. جاڭاقورعاندىق ەگىنشىلەردە ء«تيىستى ورىندار توسپا سالۋدى نازاردان تىس قالدىرماسا» دەگەن تىلەك بار.
«ايتەك» سۋ تورابىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقاندىقتان بىلتىر قازالى اۋدانىنا داريانىڭ ەسكى ارناسى ارقىلى سۋ جەتكىزىلدى. ۇزاق جىلداردان بەرى تولىپ اقپاعان قاراوزەك بويىنداعى كولدەر جۇيەسىنە سۋ باردى. بىراق اۋدانداعى كۇرىشتىك القاپقا سۋ 15-20 كۇن كەش جەتتى. كوكتەمدە كەشىككەن ءار كۇننىڭ كۇزگى نەسىبەنى ورتايتىپ تاستايتىنى بەلگىلى عوي.
ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى سۋ كودەكسىنىڭ 82 بابىنا سايكەس ليميت بەلگىلەيدى. ليميت دەمەكشى, ەگەر شارداراعا جوعارىدان تۇسەتىن سۋ كولەمى ارتپاسا سۋ قويماسىنان الاتىن ۇلەسىمىز كەمىپ كەتۋى مۇمكىن. ينسپەكتسيا جەتەكشىسى سەيىلبەك نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 138 بابى بويىنشا بۇلارعا باقىلاۋ فۋنكتسياسى جۇكتەلگەن. ينسپەكتسيا ماماندارى باقىلاۋمەن قاتار قاداعالاۋ دا قاتار ءجۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سوندا تاپشى سۋدى تالان-تاراجعا سالىپ وتىرعاندار قاتارى ازايار ەدى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان شامەنوۆ سوڭعى 3 جىلدا سۋ تاپشىلىعىنان تابيعي كولدەر جۇيەسىنە قاجەتتى مولشەردى تولىق الۋ مۇمكىن بولماي وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ارالدان كەيىنگى ءىرى سۋ ايدىنى قامباش كولى تارتىلىپ, جاعالاۋىنان 250 مەترگە دەيىن شەگىنىپ كەتكەن. جىل سايىن مىڭداعان تۋريستەن بوسامايتىن كول جاعالاۋى قازىر قۇلازىپ جاتسا, جاقىن اۋىلدار كەپكەن كولدىڭ ۇلتانىنان ۇشقان قۇمعا كومىلىپ وتىر. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە دالانىڭ كۇمىس القاسىنداي اۋقىمدى ايدىننىڭ از جىلدا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشۋى دا عاجاپ ەمەس.
سارقىلىپ تۇرعان سىرداريانىڭ احۋالى تالقىلانعان جيىندا بار ماسەلە اشىق ايتىلدى. ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ ءبارى جيناقتالىپ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ۇسىنىلادى. سوعان وراي جۇمىس جوسپارى جاسالادى.
بۇل ناپاقاسىن جەردەن تەرگەن ەگىنشى جۇرت ەرتەڭ سۋ تاپشىلىعىنان قينالىپ قالماۋى ءۇشىن قولعا الىنعان امال. ال ترانسشەكارالىق وزەنگە قاتىستى تۇيتكىل جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۋ ءبولىنىسى قاتاڭ ساقتالعاندا عانا تارقاماق.
قىزىلوردا وبلىسى