بالالى بولۋ, ۇرپاق جالعاستىرۋ – ءار وتباسىنىڭباقىتى عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ دە بايلىعى. حالىق سانى كوبەيسە, دەربەس ەل رەتىندەگى تۇعىرىمىز دا بەكي تۇسەدى.
بۇگىندە قازاقستاندا ەكونوميكالىقسالانى عانا ەمەس, دەموگرافيالىق احۋالدى شەشۋباعىتىندا دا ءبىرتالاي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ, كوپ بالالىوتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ, جورگەكپۇل مەن جاردەماقىنى كوتەرۋ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىدارىپتەۋ, كوشى-قون جاعدايىن رەتتەۋ سەكىلدىماسەلەلەر دە ەرەكشە نازاردا. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارى مەن ۇندەۋلەرىندە ۇنەمىايتىلادى جانە وسىعان بايلانىستى كوپتەگەنباعدارلاما دا قولعا الىنعان.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارداعى ەسەبى بويىنشا, قازىرگى تاڭدا ەل حالقىنىڭسانى – 18 ملن 877,1 مىڭ. ونىڭ 59%-ى قالالىق جەردەتۇرسا, 41%-ى اۋىلدى مەكەن ەتەدى.
ال 0-17 جاس ارالىعىنداعى بالالار سانى جالپىحالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. ايتالىق, 2011 جىلى وسى جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەر قاتارى 4 ملن 851 مىڭ538 بولسا, بىلتىر 6 ملن 11 مىڭ 156-عا جەتكەن. ەڭبەكجانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنەجۇگىنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن 400 مىڭنان استام سابيدۇنيەگە كەلەدى. ال 2020 جىلى 425 625 بالا ومىرگەكەلگەن. وسىلايشا, بىلتىر دۇنيە ەسىگىن اشقان سابيلەروسىدان 33 جىل بۇرىنعى رەكوردتى جاڭارتتى. دەموگراف-عالىم اياۋلىم ساعىنباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ءار وتىز جىلدابەبي-بۋم كورسەتكىشىنىڭ جاڭارىپ وتىرۋى – قالىپتىكورسەتكىش. «دەموگرافيالىق اۋىسۋدىڭ يندۋسترياعادەيىنگى ءبىرىنشى كەزەڭىندە تۋ كورسەتكىشى دە, ولىمكورسەتكىشى دە جوعارى بولدى. سوندىقتان حالىق ءسانىنىڭوسۋى باياۋ جىلجىدى. ال ەكىنشى كەزەڭدە مەديتسينا دامىپ, انتيبيوتيكتەر جاسالىپ, ۆاكتسينالار شىعارىلا باستاعانكەزدە ءولىم-ءجىتىم كۇرت ازايىپ, تۋ كورسەتكىشى سول جوعارىدەڭگەيدە قالدى. دەموگرافيالىق ستاتيستيكاعا سىرتتانكوشىپ كەلۋشىلەر مەن ەلدەن كەتكەندەردىڭ سانى دا اسەرەتەدى. مىسالى, 1991 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندىقتارسانى 16,4 ملن بولدى, ال 2000 جىلدىڭ باسىندا 14,9 ملن ادامعا دەيىن كەمىدى. بۇل – كەيبىر ەتنوستاردىڭ تاريحيوتانىنا ورالۋىمەن بايلانىستى بولعان قۇبىلىس. الايدا 2003 جىلدان باستاپ, ەلىمىزدە حالىق سانى تۇراقتى كوبەيە باستادى جانە بۇل تابيعي ءوسىم ەسەبىنەنبولدى» دەيدى ول.
ال بىلتىر نارەستەنىڭ كوپتەپ دۇنيەگە كەلۋ سەبەبىنقوعام مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقانقامقورلىقتان دەپ بىلەدى. ۇكىمەتتىڭ انا مەن بالانى, كوپبالالى وتباسىن قولداۋعا ارنالعان الەۋمەتتىككومەكتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, بۇل ماقساتقا 2020 جىلدىڭقاڭتار مەن جەلتوقسان ايلارى ارالىعىندارەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىكساقتاندىرۋ قورىنان جالپى سوماسى 635,3 ملرد تەڭگەگەمەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە 430,7 مىڭادام بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىرجولعى جاردەماقىنىالدى. ونىڭ جالپى سوماسى 52,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە اي سايىنبەرىلەتىن جاردەماقىنى بىلتىر ورتا ەسەپپەن 120,9 مىڭادام العان. جالپى سوماسى – 31,7 ملرد تەڭگە.
قازاقستاندا «التىن القا» مەن «كۇمىس القانى» يەلەنگەن نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتانعان جانە I,IIدارەجەلى «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان كوپبالالى انالارعا دا تاعايىندالعان ارنايى جاردەماقىبار. بىلتىر مۇنداي كومەك اقشانى 232,3 مىڭ ايەل العان. مۇنداي قولداۋ تۇرىنە 49,1 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.
بۇعان قوسا, ءتورت جانە ودان دا كوپ كامەلەتكە تولماعانبالاسى بار كوپ بالالى وتباسىلار دا نازاردان تىس قالعانجوق: اي سايىنعى بۇل جاردەماقى رەسپۋبليكا بويىنشا428 290 مىڭ وتباسىعا بەرىلدى, جالپى سوماسى – 236,2 ملرد تەڭگە.
مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان 89,5 مىڭ ادامعاجالپى سوماسى 49,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن الەۋمەتتىككومەك كورسەتىلدى. ال 18 جاستان اسقان مۇگەدەك بالانىڭكۇتىمىنە بەرىلەتىن اي سايىنعى جاردەماقىنى 14,5 مىڭادام الدى, ولارعا جالپى كولەمى 8 ملرد تەڭگە تولەندى.
جۇمىس ىستەيتىن انالاردى قورعاۋ ماقساتىندا 2008 جىلدان بەرى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىقاراجاتى ەسەبىنەن جۇكتىلىككە جانە بالا تۋعا بايلانىستى بىرجولعى تولەم جۇيەسى ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلى بۇلاقشالاي كومەكتى 203,1 مىڭ ادام العان. جاڭادان بوسانعان ايەلدەر دە بالاسى ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن اي سايىنجاردەماقى الادى. بىلتىر وسى باعىتتا بولىنگەن قارجىنىڭ جالپى كولەمى 106,4 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, الەۋمەتتىكتولەم 501,6 مىڭ ادامعا بەرىلگەن.
ەل ۇكىمەتى بالالى وتباسىلاردى قولداۋ شارالارىن ءودانارى جالعاستىرىپ, بيىل الەۋمەتتىك تولەمدەرگە بولىنگەنقاراجات كولەمىن بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 120 ملرد تەڭگەگە ءوسىرىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەڭبەك جانە حالىقتىالەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ 2020 جىلى اتقارىلعانجۇمىستار مەن الداعى جوسپارلارى جونىندە وتكەنكەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا ايتىلدى.
بيىل ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش 2 917 تەڭگەنى قۇراعانىبەلگىلى. وسىعان بايلانىستى جورگەكپۇل كولەمى, كوپبالالى وتباسىلار مەن انالارعا بەرىلەتىن اي سايىنعىجاردەماقى دا كوبەيدى. ايتالىق, ايەلدەرگە ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بالانى دۇنيەگە اكەلگەنى ءۇشىن بەرىلەتىنبىرجولعى جاردەماقى – 38 اەك نەمەسە 110 846 تەڭگەبولدى. ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا – 63 اەك نەمەسە 183 771 تەڭگە. ەگەر ەگىز, ۇشەم, تورتەمدەر دۇنيەگەكەلسە, بىرجولعى مەملەكەتتىك جاردەماقى ءار سابيگە جەكەتولەنەدى.
ۇلت ساۋلىعى ەڭ ءبىرىنشى انا مەن بالا دەنساۋلىعىناتىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان قايمەملەكەت تە وسى ماسەلەنى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قاراستىرادى. ەلىمىزدە انامەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, بالا تۋدىىنتالاندىرۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ – ەڭماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. دەنساۋلىق ساقتاۋمينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قولعا الىنعانشارالار انا مەن بالا ءولىمى كورسەتكىشىن تومەندەتۋگەسەپتىگىن تيگىزگەن. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشارەسپۋبليكادا نارەستە ءولىم-ءجىتىمىنىڭ كورسەتكىشى وتكەنجىلمەن سالىستىرعاندا 7,2%-عا تومەندەگەن جانە 2019 جىلى 1000 ءتىرى تۋعان نارەستەگە شاققاندا 8,40 بولسا, 2020 جىلى – 7,79. ال دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس بالالار ءولىم-ءجىتىمى كورسەتكىشىنىڭنىسانالى ينديكاتورى 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسىبويىنشا 10,6 بولۋى ءتيىس. «بۇل سالادا وڭ ديناميكانىڭبايقالۋى كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى. اتاپ ايتقاندا, انالاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ باعىتىنداعىجۇمىستار, پەريناتالدىق جانە نەوناتالدىق كومەكتىجەتىلدىرۋ, پاتروناجدىق قىزمەتتىڭ امبەباپ-پروگرەسسيۆتىمودەلىن قالىپتاستىرۋ – جاقسى كورسەتكىشتەرگە اكەلدى», دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ا.عينيات.
ەندى مينيسترلىك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن كاسىبي ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستىجالعاستىرۋ, بالالار ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋ, ونىڭ ىشىندە پەدياتر, بالا رەانيماتولوگى مەن انەستەزيولوگ, پۋلمونولوگ ماماندىقتارى بويىنشاكادرمەن قامتۋدى 100%-عا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن بوساندىرۋۇيىمدارى مەن بالالار ستاتسيونارلارىن زاماناۋيجابدىقتارمەن تولىق جاراقتاندىرۋدى قاراستىرماق.
البەتتە, ەگەر ادام ءوزى دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەنقاراماسا, مەملەكەت قانداي شارانى قولعا السا دا ودانپايدا بولمايدى. ءبىزدىڭ حالىق وزىنە-ءوزى سالعىرت قارايدى. جىل سايىن تەگىن وتكىزىلەتىن, اۋرۋدى ەرتە ساتىداانىقتاۋعا بولاتىن سكرينينگتىك تەكسەرۋلەرگە دە بارا بەرمەيدى. كوبى ابدەن اۋرۋ مەڭدەگەندە عانا ەمحانانىىزدەپ تابادى. اسىلىندە دەنساۋلىقتىڭ 55%-ى – ادامنىڭوزىنە, 25%-ى اتا-انادان الىنعان گەنەتيكالىق كودقا, تەك 20%-ى عانا مەديتسيناعا بايلانىستى ەكەنى دالەلدەنگەنقاعيدات. بىراق دەنساۋلىققا نەمقۇرايلى قاراعاننان, دارىگەرگە ۋاقتىلى بارماعاننان اۋرۋدى اسقىندىرىپ الىپجاتامىز. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جوعارىساناتتى اكۋشەر-گينەكولوگ جۇپار ناحانوۆا بالا تۋجاسىنداعى ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىنجاقسارتۋ, اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋ, ديسپانسەرلىك باقىلاۋجانە ولاردى ساۋىقتىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالار قولعاالىنعانىمەن ايەلدەردىڭ وزدەرى دەنساۋلىعىنا نەمكەتتىقارايتىنىن ايتادى. جوعارى ساناتتى دارىگەردىڭايتۋىنشا, دەنى ساۋ انادان عانا دەنى ساۋ بالا تۋادى. «ايەلدەردىڭ ءولىمى جۇكتىلىك پەن جۇكتىلىكتەن كەيىنگى جانەبوسانۋ كەزىندەگى اۋرۋدىڭ اسقىنۋلارىنان بولىپ جاتادى. جۇكتىلىككە دەيىن بولعان سىرقاتتار اعزاعا تۇسكەنجۇكتەمەگە بايلانىستى سىر بەرىپ, اسقىنۋى مۇمكىن. ونى بولدىرماۋعا بولادى. ول ءۇشىن ايەل جۇكتىلىكتىجوسپارلاماس بۇرىن دارىگەرگە قارالىپ, ارنايىتاعايىندالعان ساراپتامالاردى تاپسىرىپ, تەكسەرۋدەنوتۋى كەرەك. دەر كەزىندە ەمدەلگەن سىرقات جۇكتىلىكتىڭاسقىنۋسىز وتۋىنە, ومىرگە دەنى ساۋ بالا اكەلۋگە ىقپالەتەدى» دەيدى دارىگەر. ج.ناحانوۆانىڭ سوزىنشە, بۇگىندەايەلدەر اراسىندا قانازدىق, بۇيرەك اۋرۋلارى جيىكەزدەسەدى. سوڭعى كەزدە تۋا ءبىتتى دامۋ اقاۋىمەن تۋاتىنبالالاردىڭ جيىلەۋى دە الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان ەرلى-زايىپتىلار دەنى ساۋ ۇرپاق سۇيگىسى كەلسە, ۋاقتىلىدارىگەرگە قارالىپ, الدىن الا تەكسەرۋدەن وتكەنى ءجون. ال انا قۇرساعىنا بالا بىتىسىمەن, نەعۇرلىم تەز ارادا ايەلدەركەڭەسىنە تىركەۋگە تۇرعانى ابزال, دەيدى ول.
انا مەن بالانىڭ ءولىمىن ازايتۋ جونىندەگى ويىمەنبولىسكەن اكۋشەر-گينەكولوگ پەرزەنتحانالار مەن بالالاراۋرۋحانالارىن بىلىكتى كادرلارمەن, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ – كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەەكەنىن العا تارتتى. اسىرەسە, العاشقى مەديتسينالىق كومەكبەرەتىن ەمحانالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ, ونداعىمەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋعا دەن قويۋ كەرەك. ويتكەنى انامەن بالانىڭ ەڭ ءبىرىنشى قارالاتىن مەكەمەسى – جەرگىلىكتىەمحانالار. ولار ءاۋ باستان دۇرىس ەمدەپ, جوعارى بىلىكتىمەديتسينالىق قىزمەت كورسەتسە, كوپتەگەن اسقىنۋلاردىڭالدىن الۋعا بولادى.
ۇلتتى قۇراۋشى حالىقتىڭ سانى دا, ساپاسى دا ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەت قانا ەمەس, جەكە ادام دا ۇلت پەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ, دەنساۋلىقتىنىعايتۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەنى ءجون.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس