جيھانكەز جازۋشى ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» اتتى كىتابىنىڭ تاريحى ايرىقشا. 1966 جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتاپتا حالىق جىرلارىندا جاقسى اتى شىققان باراق سۇلتان سىندى باتىرلار مەن ورىنباي سياقتى جىرشى-اقىن بەينەلەرى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى نانىمدى سۋرەتتەلگەنى سونشالىق, وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى قازاق دالاسىنىڭ كەڭ پانوراماسى كينوفيلمدەي كوز الدىڭنان تىزبەكتەلە ءوتىپ جاتادى.
يانۋشكەۆيچتىڭ كىتابىندا تۋعان-تۋىستارى مەن دوستارىنا جازعان حاتتارى مەن كۇندەلىگى الما-كەزەك الماسىپ وتىرادى. شىنايى كوڭىلدەن تۋعان جولساپار ەستەلىكتەرى وقىرمانىن سول كۇنگە, سول ساتكە ەرتىپ اپارىپ, تاۋ-تاس, ورمان-توعايدىڭ سىز تارتقان دىمقىل اۋاسىمەن تىنىستاتقانداي. ومبىدان باستالعان مارشرۋت سەمەيدى باسىپ ءوتىپ, اياگوزگە بەتتەگەن ساپاردىڭ جاي-جاپسارىن ناقتى بايانداي وتىرىپ, كوڭىلى اۋعان جايتتاردى ەگجەي-تەگجەي سۋرەتتەۋگە تىرىسادى. جيھانكەز اياگوزگە ايالداعان ونشاقتى كۇندە دالا توسىندە ەمىن-ەركىن كوشىپ-قونعان قازاق تۇرمىسىنا قاتىستى ويعا تۇيگەنىن, تۇنەگەن, تۇستەنگەن جەرلەرىن مايىن تامىزا اڭگىمەلەي وتىرىپ, مول دەرەككە قانىقتىرادى.
ء«بىز ءالى دە اياگوزدەمىز. اياگوز قازىر گۇل-گۇل جايناپ قۇلپىرىپ, كوڭىل اۋلاۋعا جاراپ قالدى. ەڭ اتاقتى رۋلاردىڭ بىرنەشە سۇلتاندارى (سولاردىڭ ىشىندە ابىلاي حاننىڭ دا جۇراعاتى بار) تەرەكتەن جاسالعان ءبىزدىڭ ۇيشىگىمىزدىڭ قاسىنا وزدەرىنىڭ اقشاڭقان كيىز ۇيلەرىن جانە ءتۇرلى-ءتۇستى جولاقتارى بار شاتىرلارىن تىكتى. الا شاپان مەن بەشپەنت كيىپ, ولار بىزگە سىپايىگەرشىلىكپەن كىرىپ شىعادى; بيازىلىق كورسەتۋگە تىرىساتىن قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ ادەتىن ساقتاپ, ساراڭ سويلەيدى», دەپ جازادى 5 ماۋسىم كۇنگى اناسىنا جولداعان حاتىندا. ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي جايىندا تارتىمدى سۋرەتتەي وتىرىپ, تابيعاتتىڭ وعان كەسەك اقىل, عاجايىپ ەس, جۇيرىك ءتىل بەرگەن اۋليە داڭقىنا بولەنگەن جان دەپ سۋرەتتەيدى. بۇدان باسقا قازاقتاردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن عۇرىپتارىنىڭ توپتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋداعى ماڭىزى, قۇرمەت كورسەتۋ, قوناقجايلىق, اعا سۇلتان سايلاۋ ءراسىمى, جىرتىس الۋ, دالا باردتارىنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى جايىندا شەشىلە اڭگىمەلەيدى. ا.يانۋشكەۆيچ گ.زەلينسكيگە 12 ماۋسىمداعى حاتىندا ورىنباي مەن جاناق اقىننىڭ ايتىسى جايىندا:
«…ورىنباي دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, دۇنيەنىڭ باسىنان اداماتا مەن حاۋانادان ءتۇسىپ, مىنا وتىرعان سۇلتاندارعا تاعزىم ەتكەندەي, اتى شىققان ارعى اتالاردىڭ ارقايسىسىن ءبىر-ءبىر كوتەرىپ تاستادى; سودان نۇح كەمەسىنە ءمىنىپ توپان سۋدان ءوتتى دە, اراراتتىڭ بيىگىنەن بۇكىل ءىنجىل تاريحىن شولىپ ءوتتى. جولشىباي بارلىق وقيعانى, ءتىپتى ۆاۆيلون ناۆۋحودونوسسورىن دا, ەگيپەتتىڭ پەرعاۋىندارىن دا قالدىرماي ءسۇزىپ شىقتى. ساعات بويى تولاسسىز جىرلاپ, نياگار سارقىراماسىنداي ارىنداپ كەلىپ, اقىرى ول امان-ساۋ مۇحاممەدتىڭ وزىنە دە جەتتى-اۋ. سوڭعى ون عاسىردى قۇشاعىنا الىپ داۋىلداتقان بۇل جىر يسلاميزم قاھارماندارىنىڭ باسىنا قۇيىلىپ, بۇكىل قازاق دالاسىنا تولىقسي جايىلار ما ەدى, قايتەر ەدى… جوق! مەككەدەن جاڭا شىعا بەرگەن كەزدە ءبىزدىڭ جەزتاڭداي ءانشىمىزدىڭ دومبىراسىنىڭ شەگى ءۇزىلدى». قازاق ءتىلىن ءوزى دە ءتاۋىر بىلگەن ول ءتىلماشتاردىڭ ءتارجىماسىنا سۇيەنە وتىرىپ, اتالعان ايتىستى جازىپ العان. حالىق اراسىنداعى اڭىزدار مەن جىرلارعا, تولعاۋلارعا دەن قويا وتىرىپ, جەكەلەگەن ۇلگىلەرىن كۇندەلىگىنە ءتۇسىرىپ وتىرعان. شەشەندىك ونەردىڭ تەك جاقسى مەن جايساڭنىڭ عانا ەنشىسى ەمەس, حالىق بولمىسىنا ءتان قاسيەت ەكەندىگىن اڭعارعان پولياك ساياحاتشىسى «...مەن تەرەڭ ويعا قالدىم. وسىنىڭ ءبارىن الەم جابايى سانايتىن حالىقتىڭ ورتاسىندا ءوز قۇلاعىممەن تىڭدادىم عوي! بۇدان بىرنەشە كۇن بۇرىن جاۋلاسقان ەكى پارتيانىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ كۋاسى بولعان ەدىم. سوندا دەموسفەن, تسيتسەروننان اسقان شەشەندەرگە تاڭعالىپ قول سوققانمىن. ال بۇگىن وقي دا, جازا دا بىلمەيتىن اقىندار ءوز ونەرلەرىن جايىپ سالدى. سوندا بۇلار جابايى بولعانى ما؟ جو-جوق! يمانداي سىرىم! ءتاڭىرىم بويىنا وسىنشا قابىلەت دارىتقان ۇرپاقتىڭ رۋحى بۇكىل قازاق دالاسىنا جارقىراپ ساۋلە شاشاتىن بولادى. وزىنە جوعارىدان قارايتىن حالىقتار اراسىنان بۇل كوشپەندىلەردىڭ دە قۇرمەتتى ورىن الاتىن كەزى كەلەدى…», دەپ جازادى. ونىڭ سول كەزدەگى قازاق ءتىلى تۋرالى جازبالارىنان بىلەتىنىمىز, كەڭەستىك جۇيەگە دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جوعارى بولعاندىعى. «جوڭعار قالالارىن قيراتقان ەجەلگى قونىستاردىڭ ورنىنا سالىنعان سەمەيدە حالىقتىڭ سانى 7 مىڭعا جۋىق, ولاردىڭ كوپشىلىگى تاتارلار, تاشكەنتتىكتەر, بۇحارالىقتار. بارلىق جەردە قازاق ءتىلى كەڭىنەن قولدانىلادى. وسى جەرلەردەگى تىم مادەني جانە زيالى ورىس حالقىنىڭ جارتىسى دا, ءبىزدىڭ سۇيىكتى حانىمدارىمىز فرانتسۋزشا سويلەيتىنى سياقتى, بۇل تىلدە دە ەركىن سويلەيدى», دەگەن جازبالار وسىنى ايعاقتايدى.
پوزنانداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى دانا سۇلەيمەن اتالعان ەڭبەكتىڭ تۇركىتانۋشىلار ءۇشىن عانا ەمەس, ورتالىق ازيا تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن كوپشىلىك ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى ەڭبەك ەكەنىن ايتادى. «پوزنان قالاسىنداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىنداعى تۇركولوگيا كافەدراسىندا پولياكتارعا قازاق ءتىلىن العاش ۇيرەتكەن كۇلايحان اقتايقىزى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى, قوعامى جايىندا اتالعان ەڭبەكپەن تانىستىرىپ, تالدايدى. يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىگى پولياكتار اراسىندا ەرەكشە تانىمال, تانىس ەڭبەك», دەيدى ول. كىتاپتا ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا تالداۋ, قولدانبالى ونەرگە سيپاتتاما بەرە وتىرىپ, XIX عاسىرداعى قازاق تاريحىنداعى ماڭىزى زور كەزەڭدەرگە توقتالادى. ورتا جۇزدەگى ازاتتىق كۇرەسىن باستاعان كەنەسارى قاسىم ۇلى مەن اعاسى سارجان, الاشا حان مەن جوشى حان مازارىنا جاقىن جاتقان دامباۋىل مەرگەن جايىندا ەستىگەن-كورگەندەرىن قاعازعا قالدىرماي تۇسىرگەن جازبالارى – فيلم تۇسىرۋگە دايىن تۇرعان ستسەناري. وسى رەتتە كەزىندە از تيراجبەن تارالعان اتالعان ەڭبەكپەن كەڭىرەك تانىسۋ ءۇشىن قايتا باسىپ شىعارۋ, ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى جايىندا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىندەي. ويتكەنى كۇندەلىكتەر مەن حاتتاردا باياندالعان دەرەكتەر ەل تاريحىن جاڭاشا ءتۇسىنۋدى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى قوسىمشا.