ۇزاق جىلدان بەرى داۋ-داماي بولىپ كەلە جاتقان اتىشۋلى «استانا LRT» جوباسى تۋرالى ەستىمەگەن ادام ەلىمىزدە جوق شىعار, ءسىرا. ءتىپتى بالاباقشا بالدىرعاندارىنىڭ ءوزى ەلوردانى سۋرەتتەگەندە وسى قۇرىلىستىڭ قاڭىراپ تۇرعان بەتون قاڭقاسىن سالاتىن بولىپتى. بالاقايلار قايدان ءبىلسىن, نەگىزى بۇل عاجايىپ جوبا بولۋعا ءتيىس ەكەنىن, بىراق بيلىكتەگى «اعالارى» وعان بولىنگەن قارجىنى جەپ قويىپ, «ەرتەگى» ەرتە اياقتالعانىن...
شىتىرمان «وقيعالى» جوبا
ەلوردالىق اكىمدىكتە جەڭىل رەلستى جۇردەك كولىكتەر ماسەلەسى العاش كوتەرىلگەندە سول كولىكتى بۇگىن-ەرتەڭ ءمىنىپ كەتەتىندەي قاتتى قۋانعانىمىز ەسىمىزدە. ول كەزدە قالالىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمىز. ۇمىتپاساق, بۇل جوبانىڭ دۇنيەگە كەلۋ تاريحى 2005-2006 جىلداردان باستاۋ الادى. قالانىڭ كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قارقىندى دامىپ جاتقان كەزى. توتىدايىن تارانعان باس شاھاردىڭ بەت-الپەتىن ودان ءارى ارلەي ءتۇسۋ ءۇشىن ەرتەگىدەي ەرەكشە جوبالار قاجەت بولدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سول كەزدەگى ەلوردا اكىمى بولعان ومىرزاق شوكەەۆ جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ۇسىندى. بىراق سول جىلى ول باسقا وڭىرگە اكىم بولىپ اۋىسىپ كەتتى دە, جوبانىڭ نوبايى اياقسىز قالدى.
ال 2008 جىلى باس شاھارعا اكىم بولعان اسقار مامين LRT-دەن باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا BRT (Busrapidtransit) جوباسىن دۇرىس دەپ تاپتى. ەگەر وسى جۇردەك اۆتوبۋستار جەلىسى جۇزەگە اسىپ كەتكەندە بالكىم, قازىرگىدەي LRT داۋى بولماس تا ەدى. بىراق اسقار ءماميننىڭ قالا اكىمى لاۋازىمىنان كەتۋىنە بايلانىستى بۇل جۇيرىك اۆتوبۋستار دا استانا ەنشىسىنە بۇيىرمادى.
باعامداساق, بۇل ءاۋ باستان «باعى اشىلماعان» جوبا بولىپتى: ءبىر اكىمنەن ەكىنشى اكىمنىڭ قولىنا وتكەن, باستالماي جاتىپ, «باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن»... قوش, سونىمەن 2008 جىلى ەلوردا اكىمى بولعان يمانعالي تاسماعامبەتوۆ LRT يدەياسىن قايتا جاڭعىرتتى. ناقتى شارالاردى قولعا الا باستادى. جوباعا جاۋاپتى «Astana LRT» جشس مەكەمەسى قۇرىلدى. فرانتسيا ۇكىمەتى جوبانى ماقۇلداپ, 570 مىڭ ەۋرو كولەمىندە گرانت ءبولدى. وسىلايشا, جوبانىڭ قازىعى قاعىلىپ, 2011 جىلى قالا كۇنى قارساڭىندا قۇرىلىس باستالاتىن جەرگە كاپسۋلا سالىندى.
سول كەزدە جوبانىڭ قۇنى 2,3 ملرد اقش دوللارىنا باعالانعانى ايتىلىپ ءجۇردى. سويتسەك بۇل قارجىنىڭ بەر جاعى عانا ەكەن. كەيىن جوبا تىم قىمباتقا شىعىپ كەتكەن سوڭ, ونىڭ بالامالى ءتۇرىن ىزدەستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. سول كەزدە BRT جوباسى قايتا قارالدى. بىراق 2014 جىلى اكىم بولعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ جەڭىل رەلستى ترامۆاي قۇرىلىسىن اياقتاۋدى ءجون دەپ تاۋىپ, جوبانى ماقۇلداتىپ الدى. كەيىن ونىڭ ورىنباسارى بولىپ قالا اكىمدىگىنە ءنۇرالي اليەۆ كەلدى. ول 2016 جىلى قالانىڭ كولىك قۇرىلىمىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى «استانانىڭ جاڭا كولىك جۇيەسى» اتتى جوبانى تانىستىردى. ونىڭ ىشىندە وسى LRT دە بار. ن.اليەۆ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەپ, جەڭىل رەلستى ترامۆاي ەلوردانىڭ جاڭا كەسكىن-كەلبەتىنە سۇرانىپ تۇرعان جوبا ەكەنىن ايتقاندا ءبارىمىز تاڭداي قاعىپ, تامسانىپ قايتقانبىز. ەكولوگيالىق تازا كولىك ەكەنى, شىعىنى از بولاتىنى, جولاۋشىلاردى دىتتەگەن جەرىنە كەپتەلىسسىز, كەدەرگىسىز جىلدام جەتكىزەتىنى قيال-عاجايىپتاي ەلەستەپ كەتكەنى راس. بيلىكتەگىلەر جاڭا ۆوكزال مەن ەسكى ۆوكزالدى, شەت اۋماق پەن ورتالىقتى, حالىقارالىق اۋەجاي مەن ەكسپو كورمەسىن جالعايتىن رەلستىڭ العاشقى كەزەڭى حالىقارالىق كورمە قارساڭىندا پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن سۇيىنشىلەي جەتكىزدى. تۇرعىندار ەلدە جوق ەرەكشە جوبانى تاعاتسىزدانا كۇتتى. بىراق ۋادە ەتىلگەن جوبا سالىنىپ بولمادى. قادا قاققانداردى دا كورمەدىك. كەيىن جەڭىل رەلستى كولىك قۇرىلىسىن ۇكىمەت باقىلاۋىنا الدى. سونىڭ وزىندە باسىنان قيۋى قاشقان ءىس العا جىلجي قويمادى.
ال 2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە ەلوردانىڭ سول كەزدەگى اكىمى باقىت سۇلتانوۆ جەڭىل رەلستى كولىك (LRT) 2020 جىلى اياقتالادى دەپ ايتىپ قالدى. بىراق سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جوبا قۇرىلىسى مۇلدە توقتاپ قالعانى ەلگە جاريا بولدى.
شىعىنعا باتقان ەل, شەتەلگە قاشقان شەنەۋنىك
جولى اۋىر جوبا نەگە العا باسپاي قويعانىن, قۇرىلىسى نەگە اياقاستىنان توقتاپ قالعانىن جۇرت كەيىن ءبىلدى. سويتسەك, «استانا LRT» – جەمقور شەنەۋنىكتەرگە ناعىز «مايلى جىلىك» بولىپتى...
2019 جىلدىڭ جازىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا LRT قۇرىلىسىن سىنعا الىپ, «حالىق ءۇشىن ىڭعايلى ءارى ۇنەمدى كولىك جۇيەسىن سالۋدىڭ ورنىنا اسا قىمبات جوبا ۇسىنىلعانىن» ايتتى. «بىلۋىمشە, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ساۋلەتشىلەر مەن ارنايى مامانداردىڭ پىكىرى ەسكەرىلگەن جوق. اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنە سايكەس, جەڭىل رەلستى كولىكپەن ءبىر تاۋلىكتە شامامەن 146 000 ادام جۇرەدى دەپ جوبالانعان. بىراق بۇل − اقيقاتتان الىس جاتقان بولجام. سەبەبى ءدال وسى مارشرۋتپەن قازىرگى كۇنى اۋەجاي مەن تەمىر جول ۆوكزالىنا دەيىن بار-جوعى 2-اق مىڭ ادام قاتىنايدى. سوندا جولاۋشىلار سانىن 70 ەسەگە قالاي كوبەيتكەلى وتىرسىزدار؟» دەگەن پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدىككە وسىعان قاتىستى ناقتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
وسى جەردە «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىنە بايلاماي», جوبانى توقتاتۋ كەرەك قوي» دەگەندەر دە تابىلدى. مىسالى, بىلتىر جوبانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى وسىعان قاتىستى تەكسەرىس ناتيجەسىن سايتتارىنا جاريالادى. اۋديتورلار ۇكىمەتكە «استانا LRT» قۇرىلىسىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ ءتيىمسىز دەپ بىردەن كەسىپ ايتتى. ولاردىڭ دەرەگىنشە, ۇزاق جىلدان بەرى شۋ بولعان جوباعا 2015-2019 جىلدار ارالىعىندا بيۋدجەتتەن 150 ملرد تەڭگە شىعىندالعان. ونىڭ 40,7 ملرد − جەردى الۋعا, 124 ملرد − قۇرىلىس كەلىسىمشارتىن جاساۋعا, 31,4 ملرد نەسيەنى جابۋعا جۇمسالعان. سونىڭ وزىندە جۇمىستىڭ بار-جوعى 17%-ى ورىندالعان. «استانا LRT» 2016 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قۇرىلىس كەلىسىمشارتىنان بولەك, سىرتتان نەگىزسىز قارىز الۋعا ءوتىنىش بەرگەن. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قارجى «استانا بانكىنىڭ» شوتىنا تۇسكەن. وسىلايشا, قىتاي دامۋ بانكىنەن الىنعان 415,5 ملن دوللاردىڭ تەك 86 ملن عانا قۇرىلىسقا جۇمسالعان. 257,6 ملن «استانا بانكىنىڭ» سالىمىنا سالىنىپ, ونى الۋ مۇمكىندىگى تومەندەگەن» دەلىنگەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبىندە. اۋديتورلاردىڭ «اقشانى الۋ مۇمكىندىگى تومەندەگەن» دەپ وتىرعانى, 2018 جىلى «استانا بانكى» جابىلىپ قالدى دا اقشا بانكتە «كۇيىپ» كەتكەن. كەيىن «پروبلەمالى كرەديتتەر قورى» قاراجاتتىڭ تەك 3,4 ملرد تەڭگەسىن ازەر قايتارىپ العانىن جاريالادى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ وتىرىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ جوباعا قاتىستى قارجىنى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى 2020-2021 جىلدار بويى جۇرگىزىلەتىنىن, دەپوزيتتەرگە سالىنعان قىرۋار قاراجاتتىڭ قايتارىلۋى 30-40 پايىزدان اسپايتىنىن, قالعان ميللياردتاعان قارجىنى مەملەكەتتىڭ شىعىنىنا جاتقىزۋعا تۋرا كەلەتىنىن مالىمدەدى.
ءبىر جوباعا بولا ميللياردتاعان شىعىنعا باتسا دا ەلىمىز ءبارىبىر قۇرىلىستى جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. قازاقستاننىڭ شەگىنەرگە جولى دا جوق ەدى. ويتكەنى ورتالىق ازيادا جوق بىرەگەي جوبا سالاتىنىمىز تۋرالى حابار ەلىمىزدەن تىس, وزگە مەملەكەتتەرگە دە جاريالانىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە جوباعا تىم كوپ اقشا جۇمسالىپ قويعان, شەتەلدەن استا-توك كرەديت العانىمىز تاعى بار. الدا-جالدا قۇرىلىستى توقتاتسا, قازاقستان كەلىسىمشارتقا سايكەس بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەگەن بارلىق مەردىگەر كومپانيانىڭ كەتكەن شىعىنىن جابۋى ءتيىس. ءارى بۇل ءىستى اناۋ-مىناۋ ەمەس, حالىقارالىق اربيتراجدىق سوت قارايدى. وسىنداي مىندەتتەمەلەردى ەسكەرە كەلە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنەن كەيىن ۇكىمەت «استانا LRT» جوباسى ماسەلەسىن شەشۋگە شىنداپ كىرىستى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن نۇر-سۇلتانداعى LRT جوباسىنا قارجى قانشالىقتى نەگىزدى جۇمسالعانىن تەكسەردى. بەلگىلى بولعانداي, بيۋدجەتكە كەلتىرىلگەن شىعىن 5 ملرد تەڭگەدەن اسقان. تەرگەۋشىلەردىڭ مالىمەتىنشە, شەنەۋنىكتەر كاسىپكەرلەرمەن بىرگە جوبا قۇنىن جاساندى تۇردە قىمباتتاتىپ, جالعان كاسىپورىنداردىڭ كومەگىمەن ميللياردتاعان قاراجاتتى قاعاز اقشاعا اينالدىرعان. اتىشۋلى ىسكە قاتىسى بار بۇرىنعى استانا (قازىرگى نۇر-سۇلتان) قالاسى اكىمدىگىنىڭ, «استانا LRT» جشس لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن مەردىگەرلىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى انىقتالدى. الايدا ىسكە قاتىستى كۇدىككە ىلىنگەندەردىڭ بىرنەشەۋى شەت مەملەكەتتەرگە بوي تاسالاپ ۇلگەرىپتى.
ال «استانا LRT» جشس بۇرىنعى باسقارما توراعاسى تالعات اردانعا 2019 جىلدىڭ جازىندا حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان ەدى. سودان بەرى ودان حابار-وشار جوق. بىراق بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ەكىنشى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سەرگەي پەروۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا كۇدىككە ىلىنگەندەردىڭ قاي ەلدە جاسىرىنىپ جۇرگەنىن بىلەتىندەرىن, بىراق تەرگەۋ مۇددەسىنە ساي كەلمەگەندىكتەن, جاريالاۋعا بولمايتىنىن ايتقان بولاتىن.
جۇردەك كولىككە مىنۋگە ءالى دە ءۇمىت بار
سوڭعى ون بەس جىلدا الەم ەلدەرى 80-نەن استام جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسىن سالىپ تاستاعاندا ءبىزدىڭ ەل وسىنشا ۋاقىتتا ءالى ءبىر جوبانىڭ اياعىنا جەتە العان جوق. ونىڭ قۇرىلىسى باستالۋى بىلاي تۇرسىن, قوماقتى قارجىنى جىمقىرعان جەمقورلاردى دا ءالى تۇگەندەپ, ۇستاي الماي ءجۇرمىز. ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان ناعىز اتىشۋلى جەمقورلىق وقيعاسى بولدى بۇل.
LRT جوباسىنا بايلانىستى «اقشا جىمقىرۋ ءىسى» بويىنشا سوت تىڭداۋى بىلتىر 29 قازاندا باستالعانى بەلگىلى. ەلوردالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر جەتى ايىپتالۋشىنىڭ ءىسى قارالىپ جاتىر: نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ التىنشى شاقىرىلىمىنداعى ءماسليحاتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى جانات نۇرپەيىسوۆ, قالالىق كولىك جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى راشيد امانجولوۆ, «استانا Innovations» كومپانياسى باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى تالعات ءاشىم جانە داۋرەن ءابدىحاميتوۆ, ۇلىقبەك اچيلوۆ, تيمۋر كاساباەۆ, دۋلات مۇسەنوۆ دەگەن ءتورت كاسىپكەر بار. ولارعا «ۇيىمداسقان توپ قۇرۋ جانە وعان جەتەكشىلىك ەتۋ» جانە «وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان م ۇلىكتى يەمدەنۋ جانە جۇمساۋ» باپتارى بويىنشا ايىپ تاعىلىپ وتىر.
سوت تىڭداۋى ءالى جالعاسىپ جاتىر, كەزەكتى سوت وتىرىسى 15 اقپاندا ءوتتى. اشىق تىڭداۋ ءارى قاراي دا بولادى.
سونىمەن, پرەزيدەنت ايتقانداي, جەڭىل رەلستى كولىك جوباسى جالعاساتىن بولدى. بىراق جوبا ناقتى قاشان جۇزەگە اسادى؟ بۇل تۋرالى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ جاقىندا, 10 اقپان كۇنى ەلوردالىقتارمەن وتكەن ەسەپتىك كەزدەسۋىندە ايتتى. «LRT – تۇرعىنداردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. پاندەمياعا بايلانىستى بۇل جوبانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەگەن. ويتكەنى قازاقستاننىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرىنەن عانا ەمەس, حالىقارالىق بانكتەردەن دە سىرتقى زايم الۋ قاجەت بولدى. قازىر بۇل جۇمىس قايتا جانداندى», دەدى اكىم. ول سونداي-اق LRT باعاندارى قالا كوركىنە نۇقسان كەلتىرىپ تۇرعانىن, لاج بولسا, جۇمىستى نەعۇرلىم تەزىرەك باستاپ ءارى قاراي جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى. سوعان قاراعاندا جۇردەك كولىككە مىنەمىز دەگەن قالالىقتاردىڭ ءۇمىتى ءالى دە اقتالاتىن سياقتى.
بيلىكتە جۇرگەن تۇلعالاردىڭ جۇرەگىندە ەلىنە دەگەن كىشكەنە بولسىن, جاناشىرلىق سەزىمى بولسا دەيسىڭ. ەگەر ولار ورتا جولدان اقشانى تالان-تاراجعا سالماعاندا قازىر كەرەمەت كولىك جۇيەسى بوي كوتەرىپ, ونىڭ يگىلىگىن جۇرت كورىپ وتىرار ەدى. ال قازىر ونىڭ ورنىنا قالا كوركىن بۇزىپ, كەڭ كوشەنى تارىلتىپ, بەتون باعاندار تۇر سۇرلانىپ. ەل اراسىندا بۇل باعانداردى «جەمقورلىققا ارنالعان ەسكەرتكىش» دەپ تە اتاپ كەتكەن. مۇنىڭ ءوزى ەل الدىندا جۇرگەن تۇلعالارعا ۇلكەن سىن.