وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قاراعاندى وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كەنشىلەر استاناسى ميلليون تۇرعىنى بار قالاعا اينالۋى كەرەك دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسى ءسوزى قوزعاۋ سالدى ما ەكەن, ىلە وبلىس ورتالىعىندا قۇرىلىس قارقىن الدى. ءتىپتى بۇل ۇدەرىسكە بىلتىرعى ىندەتتىڭ ۇدەۋى دە, كارانتيندىك شەكتەۋلەر دە تەجەۋ بولا المادى.
تۇرعىنى ميلليون بولاتىن قالاعا الدىمەن باسپانا كەرەك ەكەنى ەكىباستان بەلگىلى. ياعني قۇرىلىس يندۋسترياسى سالتانات قۇرمايىنشا, يگى ماقساتتى كوزدەگەن اڭگىمەلەردىڭ سۋ اياعى قۇردىمعا كەتەرى ءسوزسىز. ال بۇل ماسەلە كەزىندە قازاقستاننىڭ ەكىنشى قالاسى بولعان قاراعاندىدا شەشىمىن تاپقان با؟ ءبىز وسى توڭىرەكتەگى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندى ءجون دەپ تاپتىق.
قازىرگى تاڭدا قاراعاندى قالاسىنىڭ اۋماعىندا 500 مىڭنان استام ادام تۇرادى. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 36%-دان استامىن قۇرايدى. بۇگىندە وبلىس ورتالىعى بويىنشا الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ سانى 17,5 مىڭ ادامعا جەتكەن. 2019 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى بويىنشا 162 قارىز ماقۇلدانىپ, 106 ليميت بەلگىلەنگەن. ونىڭ ىشىندە 50-ءى كوپ بالالى وتباسىلارعا تيەسىلى.
بىلتىر اتالعان باعدارلامانىڭ 128 قاتىسۋشىسىنا بيۋدجەتتەن باستاپقى جارنانى ەنگىزۋ ءۇشىن 1 ملن تەڭگەگە دەيىن تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارى بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 44 كوپ بالالى وتباسى, مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان 18 وتباسى جانە 66 تولىق ەمەس وتباسى بار. سونىمەن قاتار 2020 جىلدىڭ ءىىى توقسانىنان بەرى قازىرگە دەيىن «شاڭىراق» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي الۋعا قۇجاتتار قابىلداۋ جالعاسۋدا. بۇعان كەزەكتە تۇرعانداردىڭ بارلىق ساناتتارى قاتىسا الادى.
قاراعاندىدا قۇرىلىستىڭ قارقىنى الداعى ۋاقىتتا دا باسەڭدەمەك ەمەس. مىسالى, قالادا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا «تريليستنيك» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ № 4, 7, 8, 9 ۇيلەرىنىڭ جانە «پانەل-تسەنتر» شاعىن اۋدانىنداعى ءۇش كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن تولىق اياقتاپ, 1 056 وتباسىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپاردا بار. بۇدان بولەك, جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن قۇرىلىستى بەلسەندى جۇرگىزۋ نازاردا بولادى. 2021 جىلى وسى باعىتتا 325,9 شارشى مەتر كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. جاپپاي قۇرىلىس جۇرگىزىلەتىن اۋدانداردا جەكە تۇرعىن ۇيلەر سالۋ بويىنشا بيىل 40 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلمەك.
بۇل سالاداعى جۇمىستاردىڭ جەمىستى بولماعىنا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قوسارى دا مول بولۋى ءتيىس. قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى تارتۋ جانە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ اكىمدىكتەردىڭ الدىنداعى زور مىندەت. مىسالى, بۇگىندە قاراعاندىداعى كۇنگەي شاعىن اۋدانىنداعى 299 ۋچاسكەگە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم تارتۋدى اياقتاۋ ءۇشىن قاراجات قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ءوزى 300 وتباسىن ينجەنەرلىك جەلىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2030 جىلى ءبىر ادامعا شاققانداعى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ 30 شارشى مەترگە جەتۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويعان بولاتىن. ال قاراعاندىدا ازىرگە بۇل كورسەتكىش ءبىر ادامعا 25,1 شارشى مەتردى قۇراپ تۇر.
قۇرىلىسپەن بىرگە قاراعاندى قالاسى بويىنشا 299 اۋلا اۋماعىندا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ۇزىندىعى 20 شاقىرىمنان اساتىن 28 ورامىشىلىك جولدار, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان 78 جول جوندەلگەن. سونداي-اق 169 اۋلادا سپورتتىق جانە بالالار ويىن-ساۋىق ەلەمەنتتەرى ورناتىلدى. 900-دەن اسا كونتەينەر الاڭى جابدىقتالدى جانە دە 186 كوپ پاتەرلى ءۇيدىڭ شاتىرى مەن قاسبەتى جوندەلدى. اتالعان جۇمىستار بيىل دا جالعاسىن تابادى دەپ سەندىرەدى قالا اكىمى. بۇل ماقساتقا دەپ قاراستىرىلعان قارجى قورى دا جەتكىلىكتى ەكەن.
كەنشىلەر استاناسىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ باعىتىنداعى جوسپارى دا اۋقىمدى. مىسالى, الداعى ۋاقىتتا 300-دەن استام جوبا مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارىمەن قامتىلىپ, 90 جاڭا كاسىپكەرلىك نىسانىن اشۋ جوسپاردا بار. ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ باعىتىندا Global city كوتەرمە ساتۋ لوگيستيكالىق ورتالىعىن كەڭەيتۋ دە نازاردا بولادى. جاس كاسىپكەرلەردى قولداۋعا دا كوڭىل بولىنەدى. بۇل ماقساتتا بيزنەس باستاۋعا بولىنەتىن گرانتتار ءۇشىن بيۋدجەتتەن 12 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار بيىل «سارىارقا» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرگە مىڭعا جۋىق ىڭعايلى ساۋدا ورىندارىن قۇرا وتىرىپ, «كوشە ساۋداسىن دامىتۋ» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق بيزنەستى ورنالاستىرۋ ءۇشىن اۋكتسيوندار ارقىلى 60-تان استام جەر ۋچاسكەلەرى ساتىلىمعا شىعارىلماق. «بۇل شارۋالاردىڭ قالا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەيدى قاراعاندى قالاسىنىڭ اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ.
قارقىندى قۇرىلىستان كەيىن تۇرعىنداردىڭ ءتيىستى ساپاداعى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى, تىرشىلىككە قان جۇگىرتەتىن جۇيەلەردىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى شارۋا. بۇل باعىتتا بىلتىر از جۇمىس جۇرگىزىلگەن جوق. مىسالى, قالاداعى جەو-1, جەو-3 جىلۋ كوزدەرىندە ءتورت قازاندىق پەن ەكى تۋربينا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. سونىمەن قاتار جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ 17 شاقىرىمدىق جەلىسى, 20 شاقىرىم بولاتىن سۋ قۇبىرى جانە 3 شاقىرىمدىق كارىز, 131 شاقىرىم جانە 168 قوسالقى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ستانسالارىن قايتا جاڭارتۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ال بيىل «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەكى جوبا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 65 مىڭ تۇرعىندى سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا پريشاحتينسك ەلدى مەكەنىنەن بىلتىر باستالعان سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسادى. سونداي-اق جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىن قۋات كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «5-پاۆيلوننان» باستاپ «وڭتۇستىك-باتىس» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قوسقانعا دەيىن ماگيسترالدىق جىلۋ جەلىسى قايتا جاڭارتىلادى.
سونىمەن بىرگە بيىل قالاداعى 300 ءۇيدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سۇرىپتاۋ كەنتىندە جەلى تارتۋ جۇمىستارى باستالدى. «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋ بويىنشا بەس جانە سۋمەن جابدىقتاۋ بويىنشا ەكى جوبانى قولعا الۋ جوسپاردا بار.
قالا اكىمى ە.بولەكپاەۆ بۇل جوبالاردىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى مەن باسقا دا الەۋمەتتىك-مادەني تۇرمىستىق نىساندار قاباتتارىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى جاڭا ورتالىقتىڭ جىلۋمەن جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى.
سونداي-اق بيىل «وڭىرلەردى دامىتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جەو-3-تەن باستاپ 4,2 شاقىرىمدىق جىلۋ تراسساسىن سالۋ قاراستىرىلعان. «بۇل جوبا ىسكە اسقاندا «جاڭا قالا», «وڭتۇستىك-باتىس» جانە «سولتۇستىك-شىعىس» تۇرعىن اۋداندارىندا ورنالاسقان جاڭا نىسانداردى ورتالىق جىلۋمەن جابدىقتاۋعا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ە.بولەكپاەۆ.
كەنشىلەر استاناسى ءۇشىن گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. 2019 جىلى ميحايلوۆكا اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى 1-ءشى ىسكە قوسۋ كەشەنىن گازداندىرۋدى ىسكە اسىرۋ, اتاپ ايتقاندا 1 505 جەكە تۇرعىن ءۇيدى قوسۋ جوباسى باستالعان بولاتىن. بۇگىندە گاز قۇبىرىنىڭ 75%-ى تارتىلىپ, جەلىلەر 920 ۇيگە جەتكىزىلگەن. بۇل جۇمىستاردى اياقتاۋ بيىلعى جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىنا جوسپارلانعان.
جالپى, قالا بويىنشا بارلىعى 1 100 شاقىرىمنان استام گاز قۇبىرىن تارتۋ جوسپاردا بار. گازداندىرۋ جەكە سەكتوردىڭ 24 مىڭنان استام ءۇيىن, 100-گە جۋىق ونەركاسىپتىك كاسىپورىندى جانە 300 شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسىن قامتيدى. «قالاداعى ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارادى, دەيدى قالا اكىمى سەنىمدى تۇردە. – گازعا كوشىرۋ ونەركاسىپتىك قازاندىقتاردان اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى بەس ەسە جانە جەكە سەكتورداعى ۇيلەر بويىنشا 14 ەسە ازايتادى».
پاندەميا جاعدايىندا كەنشىلەر استاناسى ەكونوميكالىق دامۋدى جوسپارلاعان مەجەدە ساقتاپ قالا الدى. ءتىپتى كەيبىر سالالار بويىنشا دامۋ دەڭگەيىنىڭ وسكەنى بايقالدى. مىسالى, ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى 447 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىش 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا جۋىق ارتقان. «2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 178 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 99 ملرد تەڭگە باعىتتالدى. 322 مىڭ شارشى مەتر جاڭا ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل كورسەتكىش 24 پايىزعا ارتتى», دەيدى قالا اكىمى ە.بولەكپاەۆ.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, 2018 جىلى كەنشىلەر استاناسىنا كەلگەن ساپارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قاراعاندىنىڭ ميلليون تۇرعىنى بار قالا بولعانىن ارماندايمىن», دەگەن ەدى. قازىرگى قاراعاندىنىڭ تىرشىلىكتىڭ اسا ماڭىزدى دەگەن سالالارى بويىنشا قۇلاش سەرمەگەن قارقىنىنا قاراپ تۇرىپ, ميلليوندىق مەجەگە دە جەتەتىن ارمان كۇننىڭ الىس ەمەسىنە كوڭىل سەنە باستادى.
قاراعاندى