كوركەم ادەبيەتتىڭ قادىرىن دەر كەزىندە كوپ جۇرت بىلە بەرمەگەنىمەن, اسىلدى جاسىقتان اجىراتا الماعانىمەن, ول ءتۇبى سانالى ۇرپاقتارىنا بۇيىراتىن قۇندىلىعىن جوعالتپاس ۇلى قازىنا بولىپ قالا بەرۋىمەن قۇدىرەتتى.
قازاق ولەڭىنە الپىسىنشى جىلدارى كەلگەن تاڭداۋلى اقىنداردىڭ ىشىندە كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ (1946-1989) الار ورنى تۇعىرلى, دارا دارىن بولۋىمەن تارتادى. سىرتىن جىلتىراتىپ, ۋفىلەپ-سۋفىلەپ, شىلعي وتىرىك قوسىپ, جاۋىردى جابا توقىپ, جابىنى تۇلپارعا قوساقتاي قوياتىن داڭعازا ماقتانعا بۇل اقىن سىيمايدى. كەڭشىلىك انشەيىن كوڭىل جىقپاستىقپەن قارا كوبەيتە قوياتىن اۆتورلاردان ەمەس. ول قازاقتىڭ قۇنارى كۇشتى ۋىزداي بال ءتىلىن قۇتتى قالىبىمەن, التىندى توپىراعىمەن كەيىنگى بۋىندارعا جەتكىزۋشى انىق ەلشى, انىق پەرزەنت, ۇلتشىل, سۋرەتكەر اقىن.
كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ «وتكەل» اتتى ولەڭىندە تۋىپ-وسكەن تورعاي ولكەسىنىڭ گەوگرافيالىق دەرەگىن كەلتىرگەن:
شالقاردان ىرعىز ارقىلى
تورعايعا تارتساڭ – نۇرامەن.
توسىننىڭ ورعىل سار قۇمى
تومسارىپ جاتقان ءبىر الەم.
كەڭشىلىكتىڭ كەيىپكەرلەرى – شىعىسى ايلى-كۇندى التايعا سوزىلىپ, باتىسى مۇعالجار تاۋلارىنا تىرەلىپ, ورتاسى التىن ارقانىڭ كۇدىرەيگەن جوتاسىنداي ۇلىتاۋ, شىڭعىستاۋ, بايانتاۋ سىلەمدەرى كەنەت جازىق دالا ويپاڭعا اۋىسقان قاسيەتتى تورعاي ەلىنىڭ وتكەن-كەتكەن ادامدارى. اقىن اتامەكەندە ىزدەرى قالعان سوعىستان كەيىنگى بالالىق شاعىن ولەڭمەن ءجيى سۋرەتتەيدى. بۇل ءولىارا مەزگىلگە اكەلەرى سوعىستا ولگەن جەتىم بالالار مەن جەسىر ايەلدەردىڭ اششى تاعدىرى تۇسپا-تۇس كەلدى. سونىڭ ءۇشىن شىعار, كەڭشىلىك اقىننىڭ قىز بالانى, ايەل زاتىن, انا تاقىرىبىن اسقان مەيىرىممەن, جان شۋاعىن توگە ىقتيارمەن سۋرەتتەۋگە بەيىمدىلىگى.
كەڭشىلىك – ادامدى حايۋاننان ءبولىپ تۇراتىن قۇدىرەتتى سەزىم – سۇيىسپەنشىلىكتى ءماجنۇن-جۇرەكپەن جىرلاعان شىنايى اقىن. كەڭشىلىك انانى – («اپا, سەن ەرتە قارتايما, / قارقارا جاۋلىق سالىنىپ»); «سۇلۋلىقتىڭ سيقىرىنا سەندەگى / سۇقتانامىن, سەسكەنەمىن, مەن قورقام» – بويجەتكەن قىزدىڭ («كۇدىك», «انار», «توبىق», «اپام») جانە ايەلدىڭ سۇلۋلىعىن, جاراتىلىسىن – «جانارىڭ جارق ەتكەندە ايبالتاداي / جۇرەككە تيە جازداپ قالعان تالاي» – («كوشۋ», ء«مور»); ءارى ەسكى قازاقتىڭ مىنەزىن, قىزدارىنا قالاي قارايتىنىن («تولەۋتايدىڭ ءتورت قىزى», «سول جىلى ساعان بىرەۋ ءسوز سالعاندا, / جەر شۇقىپ تومەن قاراپ قالعان اكەم») ءدال سۋرەتتەيتىن ولەڭدەرى تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي تازا ءارى كوركەم بولۋىمەن باۋرايدى.
ونىڭ «اق كەلىنشەك كيىپتى قارا كويلەك» اتتى ولەڭىندە ۇلتتىق دۇنيەتانىم وتكىر تۇر. قارا جامىلۋ – ءولىم, ازا تۇتۋدىڭ بەلگىسى. بۇل ولەڭدە اقىن بالاۋسا جاستىق شاعىن قيماعان جاسى 40-قا تاياعان ايەلدىڭ ءوز ادەمىلىگىن ەلگە دارالاپ كورسەتۋ ءۇشىن قارا كويلەك كيگەن جاساندى قىلىعىن جاراتپاۋىن جۇمساقتاپ ءارى ەستەتتىك كوزبەن قاداي ايتادى:
...سۇلۋلىعىڭ وزىڭە... ماڭگى امانات.
سول سۇلۋلىق قايعىدان قارا كيسە,
سوندا وبال-اق, وبال-اق,
سوندا وبال-اق...
كەڭشىلىك جىرلارىنا اينالا دۇنيەنى ءدال كورۋ, تىرشىلىك تامىرىن سەزىنۋ ءتان: «تاستاعى قىنا, شوپتەگى شىقتاي دىرىلدەپ» دەيدى «ايەلدىڭ بار عوي, كوردىڭ بە جاقسى كورگەنىن» اتتى ولەڭىندە.
كەڭشىلىك اقىن جىرلارىندا ادام بەينەلەرى ناقتى جانە جازمىش ارقىلى سۋرەتتەلگەن. سوعىستان جاستاي جەسىر قالعان جەڭەشەسى, سول ۋاقىتتاعى ءجۇز مىڭداعان قازاق ايەلدەرىنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى استارلاي بەينەلەيتىن «كوشۋ» اتتى باللاداسى جانە «اۋباكىر ۇستا تۋرالى ەلەگيا» اتتى ولەڭىندە پروزالىق ءارى دراماتۋرگيالىق ەلەمەنت – ادام تاعدىرىن استارلى, بىراق بۇلتارتپاس بوياۋمەن سۋرەتتەۋ كۇشتى. «تولەۋتايدىڭ ءتورت قىزى» اتتى ولەڭنىڭ دراماتۋرگيالىق نۇسقاسى بىردەن كوزگە ەلەستەيدى, العاش وقىعان ساتتە باسىمدا قىسقامەتراجدى فيلمگە ستسەناري نەمەسە تەاترعا لايىقتاپ جازۋ يدەياسى تۋعانى تەككە ەمەس. بۇل باللادانىڭ ساحنالىق ميزانستسەناعا سۇرانىپ تۇرعانى كەڭشىلىك اقىن ءوزى كوزى كورگەن تۋىستارىن, جاقىن تارتقان جەرلەستەرىن – ءتىرى ادامداردى جانى ءسۇيىپ, كەيىپكەر قىلۋدىڭ, رەاليستىك بەينە سومداۋدىڭ ارتىقشىلىعىنان تۋدى دەپ بىلەمىن.
ايتا كەتەرگە كەرەك, اسىرەسە, ءبىزدىڭ قازاق پروزاسىنىڭ زەيىنى ازداۋ, كوپ جۇرت بايقاي بەرمەيتىن ۇلكەن كەمشىلىگى, ءماتىندى جالپاق قىزىل سوزدەرمەن بەزەندىرۋىندە, تۇك وسپەگەن ءشول سياقتى ءىلىپ الارلىق دەتال جوقتىقتان. ءۇستىرت قابىلدايتىن شالالىقتىڭ كەسىرى ناشار شىعارمانىڭ جىمىن بىلدىرمەي جىبەرەدى. ال جالپاقشەشەي پروزا بايقاۋسىزدا جاڭبىردا قالىپ, سۋعا مالشىنىپ, ءتۇسى شايىلىپ كەتكەن فوتوسۋرەتكە ۇقساس – ونىڭ سىرت نوبايى ادام بولسا دا بەت ءجۇزى, قاسى-كوزى, اۋزى-مۇرنى كورىنبەي قالعان سوڭ سيىقسىز ءارى ماردىمسىز اسەر ەتەدى.
كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ جىرلارىنىڭ لەيتموتيۆى – مۇڭ, ءوتىپ بارا جاتقان ادام ومىرىنە ءبىر باسىلماس سۇيىسپەنشىلىك, ساعىنىش بولىپ كەلەدى ء(«بىر مىسقال»).
ءبىر مىسقال مۇڭىم,
كورىنبەس كوزگە پەرىشتەم,
ماڭگىلىك رۋح, مەن ءتىرى تۇرسام –
سەن ۇستەم.
سەن ءۇشىن مەن دە ادالدىققا امەن
تىرىسام,
كۇرەسسەم كىلەڭ,
جەڭىلسەم داعى بەرىسپەن!
ءىرى اقىن-جازۋشىلار ءوز ءومىرىن عانا ۋايىمدامايدى, تۇتاس ۇلتىنىڭ تاعدىرىن, كەلەشەگىنىڭ كوكجيەگىن, ءتىپتى ادامزاتتىڭ باقىتىن تۇتاس ويلايدى. كەڭشىلىك اقىن تىرشىلىك ەنەرگياسى ءبىرتۇتاس, ادامزات ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن بىلدىرەتىن يدەيانى «اقىن بولۋ اباي بولۋ ەمەس تەك, / ول – مۇرامىز, مۇرات ەمەس تەڭەسپەك» دەپ باستالاتىن ولەڭىندە بەرگەن:
اباي مۇڭى ءوز حالقىنىڭ مۇڭى ەدى,
ال ءبىزدىڭ مۇڭ – ادامزاتتىڭ تىلەگى.
ادامزاتتىڭ اق تىلەگى سان رەت
قىل كوپىردە تۇرعان جوق پا
ءبىر ەلى؟!
وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنان بەرى قازاق ءتىلىنىڭ وزەگىنە قۇرت تۇسكەندەي بەيشارا كۇيگە ۇرىندى, قازاقتىڭ اۋىلدان جاپپاي كەتۋى – اقىرىنداپ ۋرباندالۋدىڭ سالدارىنان كۇنكورىس قامىنان, تۇرمىستىڭ ىرقىنا جىعىلۋدان اسپادى. ال قازاق قالاسىن-قالاماسىن قالاعا بەيىمدەلۋىن جاڭا زامان تالاپ ەتتى. بۇعان كونۋ كەرەك, بىراق اينالامىزداعى وزگە ۇلتتار سياقتى رۋحاني شىعىنسىز, كۇيزەلىسسىز كونگەن اقىل. بىزگە باسقا تىلدەردى ءبىلۋ مۇقتاجدىعى تەك زيانىن تيگىزە بەرسە, ءوز ءتىلىمىزدى ءولتىرىپ تىنامىز. وندا ءبارى بەكەر. ءوزىن وتە سۇيەتىن اقىلدى حالىق – ماقتاۋلى اعىلشىنداردان ۇلگى الىپ, اۋەلى ءوز ءتىلىمىزدى دارىپتەپ, تاڭعاجايىپ انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاماي, يت ءراسۋا وبال جاساپ, قيناماي, سوسىن بارىپ وزگە تىلدەردى پايداسى ءۇشىن ءبىلىپ جاتساق, ۇتىلا قويماسپىز! ۇلتتى قۇردىمعا جىبەرمەيتىن انىق قۇدىرەت – ادەبيەت, رۋحانياتتا. قۇدايعا شۇكىر, ءوز حالقىنا ەمىرەنىپ, جالعانداعى جالعىزىم دەپ سۇيىنىشپەن تەبىرەنىپ, ولمەيتىن جىرمەن باتا بەرۋ, دۇنيە تۇرعانشا تۇرسىنشى دەپ جان-جۇرەگىمەن دۇعا قىلۋ ادەبيەتتىڭ ەنشىسىندە, جالعانداعى ەڭ قايىرلى ءسوز ونەرىنىڭ سالتى مەن قۇزىرىندا بولماعى نەتكەن كەرەمەت!
اباي ءتىلى, سەن دە قوسا زىمىرا,
سالقىنداما, سولعىنداما, سۋىما!
قاشان, قايدا تۋسا دا اقىن
ماس بولسىن
انا ءتىلى – التىنىنىڭ بۋىنا!
بۇل ولەڭدە باتا مەن وسيەت قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ەلدىك رۋحتى اسىرادى. ۇلتشىل اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «بوز بيە نەمەسە تىڭ كوتەرگەن جىل. كەڭشىلىك اقىننىڭ ءبىر ولەڭى حاقىندا» اتتى ەسسەم (“جاس قازاق” گازەتى №43. 3.11.2006) اتتاي 14 جىل بۇرىن جارىق كورىپتى. بۇل اق پاتشا داۋىرىنەن بەرى جالعاسقان, ءار داۋىرگە ساي قۇبىلىپ, قوي تەرىسىن جامىلا بەرۋگە مىعىم وتارلاۋ ساياساتىنا قارسىلىق جىرى بولاتىن.
ءوز ۋاقىتىنداعى قوعامنىڭ سانانى تۇمشالاۋ ساياساتىنا نارازىلىعى مەن ازاماتتىق ءۇنىن اشىق بىلدىرە الماۋىن كەڭشىلىك اقىن «ايتاتىن كەزدە ايتا الماي» اتتى ولەڭىندە استارلاي بەرگەن.
كىمدە جوق دەيسىڭ بۇل ارمان,
مەندە دە بولدى ءبىر ارمان,
سەندە دە بولدى ءبىر ارمان,
اششى ىشەك بولىپ شۇبالعان
اششى كولىمىز سۋالعان.
اڭقامىز كەپكەن كۇندەردە,
اشىعان كوجە سەكىلدى
ارىلتىپ ەدى قۇماردان.
ارقامىز قوزىپ جۇرگەندە
القامىز ءسوزىن بەرگەندە,
تابىسىپ ەدىك دۋاننان.
اقسورپا بولىپ الشى اتتاي
تايپالىپ كەلىپ تامساتپاي,
بۋىنى كەتكەن ساۋساقتاي,
سۇيرىكتەي ءسوزدىڭ سالاسىن
سالالاپ تۇرىپ سامساتپاي,
ايتىلماي قالعان كەۋدەمدە
مەندە بار ەدى ءبىر ارمان,
سەندە بار ەدى ءبىر ارمان.
مەسەلىمىزدى قايتارماي,
ايتاتىن كەزدە ايتا الماي,
ورمەكتىڭ قۇرى سەكىلدى
سەزىمدەرىمىز شايقالدى-اي…
كەۋلەگەن ارمان كەۋدەمدى,
تۇلا بويىمنىڭ تۇرعىنىن –
تولعايىن دەسەم ەندى-ەندى,
سەندە دە بار عوي ءبىر ارمان,
مەندە دە بار عوي ءبىر ارمان.
جانىعىپ كەتىپ ءبىر-ءبىرىن
جاندىرىپ جىبەرەدى دە,
قانامىز-داعى قۇماردان…
قالامىز بىراق ايتا الماي.
بۇل مونولوگ ءپىشىندى جان سىرى شەر تارقاتۋ-يسپوۆەد سياقتى ستيلمەن, ەسكى ماقامداعى تولعاۋ جانرىندا بەرىلگەن. تولعاۋ – باعزى نوعايلى جىراۋلاردان مۇراعا قالعان كەسكەكتى جانر. تولعاۋ عادەتتە ەلدىك مۇددەدەن تۋادى. بۇل جىردىڭ استارى جانە جارعا سوققان تولقىندارداي قۋات-كۇشى, ياعني ەنەرگەتيكاسى تۇسىنگەن ادامعا تۇڭعيىقتان شىمىرلاي بىلىنەدى.
قىسقاسى, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ كەشەگى كۇنى ىشكى ارمانىمىزدى ايتۋعا ءتىلى جەتسە, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىلەگى جەتكەن اقىن دەپ بىلدىك.
ايگۇل كەمەلباەۆا