قازاق جۇرتى ءبيسىز بولعان جوق. تاقتا تالاي حاندار وتىردى. بىراق جانىنداعى جاعالاي جايعاسقان بيلەردەن وزىپ بيلىك ايتقان كەزى كەم. قانداي شەشىمدە دە بيلەردىڭ ءپاتۋاسىنا ساي وي قورىتتى. ويتكەنى بيلەر ورىندى پىكىرىن جەتكىزدى, اقتىق شەشىمىن ايتتى. سوندىقتان قازاق حالقى بيلەرىن قادىرلەدى. ماسەلەن اياز ءبيدىڭ ايتقانى, جيرەنشە شەشەننىڭ سوزدەرى, الاشتى اۋزىنا قاراتقان قاز داۋىستى قازىبەك (كەلدىبەك ۇلى) بي, تولە بي, ايتەكە بي سەكىلدى دۋالى اۋىزدى دانالاردىڭ تورەلىگى ەلدىگىمىزدى اسىرىپ, ەرلىگىمىزدى ەل-جۇرتقا جەتكىزدى.
ءار وڭىردە دە دۋالى اۋىزدى بيلەر ءوتتى. ونى سول ايماقتىڭ تۇرعىندارى ۇمىتپايدى. بيلەر ومىردەن وتسە دە ءسوزى ولمەيدى. ونى كەيىنگىلەر جاڭعىرتىپ, جادىندا ساقتاپ كەلەدى. ماسەلەن ولەڭ ءسوزدىڭ ورەن جۇيرىگى مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ ء«ولىم» دەگەن ولەڭىندە مىناداي جولدار بار:
بي ولمەيدى دەمەڭىز,
شەجىرەلى ءتىلى سايراعان,
اۋزىنا ارام سالماعان,
ورتادا پارا الماعان.
جاۋعاشتىدا قازىبەك,
قاراكەمپىر بايمەنبەت,
بەرىشتە ەسەت, ايتۋار,
سولاردان قالعان بۇل دۇنيە.
نەمەسە ىعىلمان شورەكوۆتىڭ «شەشەندەر تۋرالى» تولعاۋىندا:
سولاردىڭ جۇرگەن ىزىمەن,
جاۋعاشتىدا قازىبەك,
دۋالى اۋىز ءداۋىمشار,
قاراكەمپىر بايمەنبەت.
قارا ورازدا قاراتاۋ,
ايگىلى ەسەت, ايتۋار,
جانە بايناق جاقسىمبەت,
بي قوڭىر مەن وتەمىس
ادامدىعىمەن اتىن قالدىرعان.
ومىرلەرىنىڭ ىشىندە,
بۇگىلمەگەن تىزەسى,
قانداي دا داۋدان ءمۇدىرىپ,
– دەپ ايماقتا وتكەن ايتۋلى بيلەردى تىزبەلەيدى. ولار قاي ورتادا دا ءتىلىن تىستەپ, تىزەسىن بۇكپەدى. قازاقتىڭ قارا ولەڭدەگى شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى قازاندا (1908), ەكىنشىسى تاشكەنتتە (1925) جارىق كورگەن كىتاپتارىندا جاريالانعان ولەڭدەرىنە ارقاۋ بولعان قازىبەك بي كىم؟ اتالعان بي قاي ۋاقىتتا, قاي جەردە عۇمىر كەشكەن؟
شىندىعىندا قازىبەك جاباي ۇلى تۋرالى جازبا دەرەكتەر از. بۇل اتالعان بي جايلى ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەننەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. قولداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ول 1760 جىلدارى قازىرگى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ جانگەلدين اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بەيىتى اۋدان ورتالىعى – ميالىدان بەس-التى شاقىرىم قاشىقتاعى قازىبەك قاۋىمىندا. وندا قۇلپىتاسى دا بار. اكەسى جاباي قايىرىمدىلىعىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن تانىمال بولعان ۇلكەن اۋلەتتىڭ, ءوز ورتاسىنىڭ ازاماتى بولسا كەرەك.
ءبىر جىلدارى تايسويعان, بۇيرەك قۇمىن جايلاعان جۇرت بايىمبەت, قاراتاۋ بي, ەسەت پەن ايتۋار جانە وتەمىسكە ارناپ اس بەرۋ ءۇشىن ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتادى. اتالعان شاراعا جاسى توقساننان اسقان ءدىلمارى قاز داۋىستى قازىبەك بي دە كەلەدى. وعان قۇرمەت كورسەتۋ جابايدىڭ پەشەنەسىنە جازىلادى. اۋلەتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى تۇگەل جۇگىرىپ, قۇرمەتىن كورسەتەدى. سول كەزدە ءۇي يەسىنىڭ ايەلى اياعى اۋىر, اي-كۇنى جەتىپ وتىر ەكەن. تولعاق باستالىپ, دۇنيەگە تورسىق شەكە ۇل كەلەدى. ونىڭ اتىن الىستان كەلگەن ابىزدىڭ قۇرمەتىنە قازىبەك قويادى. مۇنى جاباي جاقسى ىرىمعا بالاپ, «قىدىر قونعان جان ەكەنسىز, باسىمىز ءوسىپ, بالالى بولىپ وتىرمىز. اقساقالدار اتىن قازىبەك قويدى. ەندىگى سۇرارىم, بالاڭىزعا باتاڭىزدى بەرىپ, اۋزىنا تۇكىرىڭىز, وزىڭىزگە تارتسىن» دەپ قولقا سالادى.
تالايدى اۋزىنا قاراتقان بي تارتىنباي, ءۇي يەسىنىڭ بۇيىمتايىن ورىندايدى. سوندا قاز داۋىستى قازىبەك بي «كىشى جۇزدە ءىزىم قالسىن. بالام ءاردايىم اق سويلەپ, الدىنان وتكەندەر اپپاق العىسىن جاۋدىرسىن. تابانى جەردە تۇرسا دا, تالابى بيىكتە, جاۋابى جۇرەكتە ءجۇرسىن» دەگەن ەكەن. جىلدار وتە جابايدىڭ ويلاعانى ورىندالىپ, تىلەگەنى بولىپتى. قازاقتىڭ قازىبەك سىندى دانا بيىنەن باتا العان بالا قازىبەك ەل ىرگەسىن بۇتىندەپ, قانداستارىن تۇگەندەگەن, قارا قىلدى قاق جارعان ءسوز شەبەرى اتانىپتى. ادىلدىگىمەن, بەرىك بايلامىمەن الىس-جاقىنعا اتى ەستىلدى.
تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەنسەك, 1811 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندەگى كىشى ءجۇزدىڭ باي ۇلىنا قاتىستى شەركەش رۋىنىڭ سۇلتاندارى مەن ستارشىندارى, بيلەرىنىڭ (بارلىعى 16 ادام) ورىنبور اسكەري گۋبەرناتورى گريگوري ۆولكونسكيگە قايتىس بولعان جانتورە حان ايشۋاق ۇلىنىڭ ورنىنا بوكەي نۇرالى ۇلىن حان ەتىپ سايلاۋ جونىندەگى حاتىندا (تاڭبا سالىنىپ, ءمور باسىلعان) قازىبەك جاباي ۇلىنىڭ ەسىمى اتالادى. تاعى ءبىر قۇجات – كىشى ءجۇز ستارشىندارى مەن بيلەرىنىڭ 1824 جىلدىڭ 3 قاڭتارىنداعى ورىنبور اسكەري گۋبەرناتورى پ.ەسسەنگە جاڭگىر سۇلتاندى جايىقتىڭ ەكى بەتىنە كوشىپ جۇرگەن قازاقتىڭ حانى ەتىپ بەكىتۋ تۋرالى حاتىندا دا شەركەش رۋىنىڭ ءبيى قازىبەك جاباي ۇلىنىڭ ءمورىن باسىپ, قولى قويىلعانى كورسەتىلگەن (يستوريا بۋكەەۆسكوگو حانستۆو 1801-1852 گ.گ. سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). بۇل قۇجاتتار ونىڭ ءحىح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ەل بيلەۋ ىسىنە ارالاسقانىن دالەلدەيدى.
ال ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە دەن قويساق, قازىبەك ءوز ورتاسىندا سىيلى, بيلىكتەگىلەرمەن يىق تىرەستىرىپ, زامانداستارىنا بەلگىلى ادام بولعان. ءالىمنىڭ اتاقتى باراق (ساتىبالدى ۇلى, (1743-1840) باتىرىمەن ۇزەڭگىلەس جولداس, قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى مەن تۇركىمەندەردىڭ قاقتىعىسىنا تالاي رەت قاتىسقان. سول سەبەپتەن ونى قولىنا قارۋ الىپ, ەل قورعاعان باتىر دەپ تە اتاعان.
ەلدە ونى رۋ مەن رۋ اراسىندا جەر, جەسىر, مال بارىمتاسىنا بايلانىستى تۋىنداعان تالاي داۋ-شارعا قاتىسقان مامىلەگەر رەتىندە دە قۇرمەت تۇتقان. ول الگىندەي كيكىلجىڭدەرگە ءادىل تورەلىك ەتىپ, ناقتى شەشىمىمەن كوزگە ءتۇسىپتى. جۇرتشىلىق ونىڭ بەلگىلى بي اساۋ ماڭداي ۇلىمەن (1780-1862) اعالى-ىنىلىدەي جاقسى دوس, سىيلاس بولعانىن ايتىپ وتىرادى. قازىبەك ءبىراز ۋاقىت رۋلاستارىمەن بىرگە ەدىل-جايىق اراسىندا ءومىر ءسۇردى. بىراق ول ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا قىرىق ءۇيلى تۋعانىمەن اتا-جۇرتقا ورالىپتى. تۋعان جەرىن ساعىنعان قازىبەك جاباي ۇلى 64 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن.
مىنە, وسىنداي ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى ءبيدى زامانداستارى دا, كەيىنگى ۇرپاق تا ءاردايىم ارداقتاپ, ەسىمىن ۇمىتقان جوق. 1926 جىلعا قۇرامىندا اتاقتى كوكجار (ويىل) جارمەڭكەسى كىرەتىن (1867 جىلى اشىلعان) اكىمشىلىككە باعىنىستى – قازىبەك بولىسى اتالدى. كەيىن قازىبەك اۋىلدىق كەڭەسى بولعان ەدى. سوڭعى كەزگە دەيىن ميالىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىنداعى «قازىبەك توعايى» دەپ اتالعان جاسىل بەلدەۋ جۇرتشىلىقتىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان-دى. جاز مەزگىلىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءۇش اي بويى تىنىعاتىن (قازبەك) پيونەر لاگەرى دە بولعان-دى. بىراق بۇل كۇندە سونىڭ ءبارى دە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, ونىڭ بي بولعانى كەڭەستىك كەزەڭگە ۇنامادى. سوعان بايلانىستى قازىبەك جاباي ۇلى تۋعان اۋىل دا, بولىس تا, ءتىپتى اۋىلدىق كەڭەس تە باستاپقى اتاۋىنان ايىرىلدى.
ارينە, تاريح وشپەيدى, بار-جوعى كومەسكىلەنەدى. دەسەك تە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الدى. دەربەس ەل بولعانىمىزعا 30 جىل تولار قارساڭدا ۇمىتىلا باستاعان وقيعالار مەن تۇلعالار جونىندەگى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋ قولعا الىنا باستادى. قازىر باسقارۋ مەن بيلىك ينستيتۋتىندا بي تەرمينى دە بار. سوتتار جۇيەسىندە بيلەر كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. ويتكەنى بيلەر ءاردايىم ادىلدىك پەن ازاتتىقتى, زايىرلىق پەن تازالىقتى قولداۋشىلار بولعانى داۋسىز. تولە مەن قازىبەك, ايتەكە بيلەر – قازاقتىڭ ارى مەن ابىرويى. ەندەشە ءۇش ءبيدى ەسكە الا وتىرىپ, ولاردىڭ ءار وڭىردەگى زامانداستارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ولاي بولسا, جوعارىدا اتى اتالعان جاباي ۇلى قازىبەك ءبيدىڭ ەسىمىن ارداقتاۋ بورىشىمىز. بۇل ءۇشىن اتالعان ءبيدىڭ شەشەندىك سوزدەرىن, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالعانى مەن ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەنىن جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى قولعا الۋ قاجەت-اق.
ەڭ باستىسى – بي اتىنىڭ ەل جادىندا ساقتالۋى. وسى ورايدا ونىڭ ەسىمىن تۋعان مەكەنى – جانگەلدين اۋىلى مەن وسى اتتاس اۋىلدىق وكرۋگكە بەرۋ جونىندەگى بۇرىننان بەرى قوزعالىپ جۇرگەن ۇسىنىستى سوزبۇيداعا سالماي, ناقتى شەشىم قابىلداعان ءجون. ويتكەنى باتا دارىعان ءبيدىڭ ەسىمى اتالعان وكرۋگكە دە, اۋىلعا دا سۇرانىپ-اق تۇر. ال بۇل بىرىنشىدەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى وڭ شەشىم بولار ەدى. ەكىنشىدەن, جاس بۋىننىڭ ەل تاريحىندا لايىقتى ورنى بار, دانالىق ونەگەسى دارا تۇلعالاردى تانىپ-بىلۋىنە جول اشار ەدى. ۇشىنشىدەن, جاس بۋىندى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋگە دە ىقپالى تيەرى داۋسىز.
وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, ولكەتانۋشى
اتىراۋ وبلىسى