«اباي ءتىلى سوزدىگىندە» (1968 جىل) بەرىلگەن دەرەككە قاراعاندا, ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىندا التى مىڭنان استام ءسوز بار ەكەن. سول التى مىڭنىڭ ءىشى-سىرتىندا اقىن قولدانعان فرازەولوگيزمدەر, پارەميولوگيزمدەر, افوريزمدەر ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپ. ودان بەرىدە اقىن شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسى جاسالىپ, ەكىتومدىق جيناعىنىڭ عىلىمي اكادەميالىق باسىلىمى جارىق كوردى (1977 جىل).
ءبىر ءسوزى مىڭعا بالاناتىن اقىننىڭ ءتىلى – اسا زور بايلىق. قازاقتىڭ حالىقتىق ءتىلى ۇلت قازىناسىنان الاتىن ورنى دا ەرەكشە. اباي قالامىنا ءتان ءسوزساپتاۋ ۇلگىلەرى تاعى بار. ايتا بەرسەك, ابايتانۋدىڭ زەردەلەنەتىن قىرلارى – زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتقان كەنىش.
ابايدىڭ كوپقىرلى ءسوز الەمىن لەكسيكا-سەمانتيكالىق, لينگۆوپوەتيكالىق, ەستەتيكالىق, لينگۆوديداكتيكالىق, ت.ب. قىردان قاراستىرعان زەرتتەۋلەر دە جوق ەمەس.
ابايدىڭ دۇنيەتانىمىن ايتقان زەرتتەۋلەر بىزدەردى كەزىندە سىنشىل اقىن, اسا كورنەكتى ويشىل تۇلعا دەپ ۇيرەتتى. الايدا ابايدى قايتا ءبىر وقىعاندا بايقاعانىمىز, اقىننىڭ سىنشىلدىعى – اياۋسىز اششى شىندىق ەكەن. جانعا باتىرا ايتقان سول ءوتىمدى وتكىر شىندىق ماعان دا, ساعان دا, وعان دا دەيتىندەي ءۇش جاققا قاتىستى, «قازاق» دەگەن جيناقتاۋىش اتاۋمەن ءجۇز جىل بۇرىن ايتىلعان شىندىقتىڭ, شىنتۋايتىن ايتقاندا, ءبىز دە ابايدىڭ بۇگىنگى ادرەساتىمىز.
ال سىنشىلدىق, شىندىق – ەتيكالىق ۇعىمدارمەن بايلانىستى تانىمدىق كاتەگوريا. ولاردىڭ تىلدىك رەفەرەنتتەرى اكسيولوگيزمدەر (باعالاۋىش سوزدەر) دەپ اتالادى. ابايدىڭ سىنشىلدىق دۇنيەتانىمىن بارلاپ ءبىلۋ ءۇشىن الدىمەن «وڭ» جانە «تەرىس» باعالاۋىشتىق ماعىناعا يە اكسيولوگيزمدەردى ينديكاتور رەتىندە باعدارعا الىپ, ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋدى ءتيىمدى كوردىك. ولار تومەندەگىدەي ۇشكە توپتالدى.
ەتيكالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى اكسيولوگيزمدەر: ادامگەرشىلىك, ادالدىق, ابىروي, اقىل, ەڭبەك, دوستىق, ماحاببات, اقىل, ۇيات, ىزگىلىك, يماندىلىق, ىنساپ, عىلىم, ءبىلىم, ادىلەت, حالال كاسىپ, ار-ۇيات, راقىم, مەيىرباندىق, ونەرلى, ونەرپاز تاعى باسقا.
قۇندىلىقتار اياسىنداعى دۇنيەتانىمدىق ۇعىم اتاۋلارىنىڭ پارقىن, مازمۇن-مەجەسىن ايقىنداي تۇسۋدە ابايدىڭ ايتقانىنان ىزدەپ, ايقىندايمىز. مىسالى, راقىم, مەيىرىم, ىزگىلىك, شىندىق ءتارىزدى اتاۋلار – سانامىزدىڭ ءتىل كەڭىستىگىندەگى «تەربەلمەلى, تىنىش» كۇيدەگى مورالدىق-ەتيكالىق ۇعىمدار. مۇنداي ۇعىم اتاۋلارى سول كۇيىندە, مىسالى, «شىندىقتى ايتقان دۇرىس» دەپ قولدانىلسا, جاي عانا ۋاعىز ايتقاندىق بولار ەدى. اباي ساناداعى «بەيتاراپ» كۇيدەگى ۇعىمدى ء«تىل جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايدى» دەپ وي-سانامىزدى ساۋلەلەندىرەدى. ابايدىڭ ءسوزساپتاسى وسىلايشا ۇيقىلى-وياۋ ساناعا جۇرەكتەن ساۋلە تۇسىرەتىن نۇرلى سوزگە اينالادى. مۇنداعى نۇر اتاۋىن «رۋح» دەپ تۇسىندىك. جاي رۋح ەمەس, اللادان بولاتىن قۇدىرەتتى رۋحتى باسقا رۋحتاردان اجىراتۋ ءۇشىن نۇر دەپ اتاعان بولۋ كەرەك.
انتيقۇندىلىقتارعا قاتىستى اكسيولوگيزمدەر: ارامدىق, جالقاۋلىق, زىمياندىق, ارسىزدىق, قورقاقتىق, الداۋ, ەرىنشەكتىك, قاستىق, جاعىمپازدىق, تىلەنشىلىك, باقاستىق...
ابايدىڭ ء«ۇشىنشى سوزىندە» بۇل ايتىلعان ەتيكالىق ۇعىمدارمەن بايلانىستى انتيقۇندىلىقتاردىڭ ماعىنالارىن قايتالاما بايلانىستا ءوربىتىپ وتىرادى.
امبيۆالەنتتى قۇندىلىقتار: بىرلىك, تىرلىك, كۇلكى, قايعى ت.ب.
ابايدىڭ «التىنشى سوزىندە» قاسيەتتى بىرلىك ۇعىمىنىڭ مال, دۇنيەگە ورتاقتاساتىن ارزان بىرلىككە اينالىپ, قۇنسىزدانىپ, ەلدى ازدىراتىن تەرىس ارەكەتكە تۇسكەنى ايتىلعان. اباي مال, دۇنيەنى تاماق, كيىم, باسپانا تاعى باسقا ماتەريالدىق قۇندىلىق دەپ تاني وتىرىپ, بىرلىكتى مالعا, دۇنيەگە ورتاقتاساتىن بىرلىك ەمەس, سول مال مەن دۇنيەنى تاباتىن «اقىلعا بىرلىك, ءسوز ۇعارلىق اقىلعا بىرلىك» بولۋعا ءتيىس دەپ, اعايىن-تۋىس, جەگجات-جۇراعاتتىق, دوس-تامىرلىقتى بەتكە ۇستاپ, مال-دۇنيەگە ورتاقتاسا كەتەتىن ادەتتىڭ ساناعا ءسىڭىپ بارا جاتقانىن سىناپ, ءارى ودان ارىلۋدىڭ تۋرا جولىن اقىلداستىققا سىلتەگەن.
تىرلىك ۇعىمىنىڭ قازاقى ورتادا تەرىس تۇسىنىككە اينالىپ بارا جاتقانىن حاكىم اباي سىنعا الۋعا ءماجبۇر بولىپ, «تىرلىك كەۋدەدەن جان شىقپاعاندىق ەمەس, ونداي تىرلىك يتتە دە بار», دەيدى.
تىرلىك ايتەۋىر تىرشىلىك ءۇشىن قۋلىقپەن دە, الداۋمەن دە, جاعىمپاز, وتىرىك-وسەكپەن دە, ۇرلىقپەن دە مال-دۇنيە تاباتىن, ادامدى ازدىراتىن, ەلدى توزدىراتىن نەبىر تەرىس ارەكەت ەمەس, «تىرلىك كوڭىلدىڭ تىرلىگى, كوكىرەگى وياۋ, ءسوز ۇعارلىق تىرلىك, ولاي بولماسا, ادال ەڭبەكپەن مال تابۋعا جىگەر قىلا المايسىڭ», دەپ ەتيكالىق ۇعىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن قايتا جاڭعىرتادى.
اباي قولدانعان ەتيكالىق ۇعىمدارمەن بايلانىستى ەل باعۋ, مال باعۋ, عىلىم باعۋ, ءدىن باعۋ, بالا باعۋ ءتارىزدى اتاۋلار قوعامنىڭ الەۋمەتتىك بەينەسىن تانىتاتىن ماتەريالدىق جانە مادەني تانىمدىق قۇندىلىقتار بولىپ تابىلادى. الايدا اباي ەل ىشىندەگى ايتىس-تارتىس, الىس-ج ۇلىس, قۋلىق-سۇمدىق, ۇرلىق-قارلىق, ارىزقويلىق, پارتياشىلدىق, شەنقۇمارلىق جايلاپ داعدارىسقا تۇسكەن قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تەرىس سيپاتىنان تۇڭىلگەندەي بولادى.
اباي ادامنىڭ (ينساننىڭ) «قايرات», «اقىل», «جۇرەكپەن» بايلانىستى قاسيەتتەرىنىڭ ءوزدى-وزدەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن جەكە-جەكە سۋبەكت رەتىندە الا وتىرىپ, ولاردى تايتالاستىرا تارازىلايدى. ءسويتىپ اباي تولىق بيلىكتىڭ تىزگىنىن «جۇرەككە» ۇستاتا كەلىپ, «وسى ۇشەۋى ءبىر كىسىدەن تابىلسا, «تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام سول» دەيدى.
«تابان توپىراعىن كوزگە سۇرتەتىن» كەمەل ادام ەكى دۇنيەدە بار ما؟ بولسا, كىم؟ الدە كەمەل ادام (تولىق ادام) يدەال ما؟ يدەال بولسا, وعان جاقىنداي تۇسكەن تۇلعالار بار ما؟ الدە اباي «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەپ, كەمەلدىكتى باعدارعا الىپ, نيەت قىلۋدى ايتىپ وتىر ما؟
Hۇرگەلدى ءۋالي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور