– دەگەندەي, ەندى ءبارى وزىمىزگە بايلانىستى بولىپ تۇر
كوپشىلىك ۇعىمىندا, ماڭعىستاۋ – قازاقى ءوڭىر. الايدا, وسى وڭىردەن اشىنا ءتىل قاتۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قازىر وبلىس مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە «سەنگەن قويىم سەن بولساڭ, كۇيسەگەنىڭە بولايىننىڭ» كۇيىن كەشىپ وتىر.
ماڭعىستاۋدىڭ قازاقى ەكەنى راس, تۇرعىنداردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قاراكوز قانداستارىمىز. بىراق, بۇل مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسى اياسىنىڭ كەڭدىك ولشەمى بولا المايدى جانە انا ءتىلى احۋالىنىڭ دەڭگەيلىك كورسەتكىشىن بىلدىرمەيدى. سەبەبى, وزىمىزگە ءمالىم – ورىس ءتىلدى باۋىرلاردى «اتتانداي» ايقايلاپ, اتپەن قايىرىپ ۇيىرگە قوسا الماي ءجۇرمىز.
– دەگەندەي, ەندى ءبارى وزىمىزگە بايلانىستى بولىپ تۇر
كوپشىلىك ۇعىمىندا, ماڭعىستاۋ – قازاقى ءوڭىر. الايدا, وسى وڭىردەن اشىنا ءتىل قاتۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قازىر وبلىس مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە «سەنگەن قويىم سەن بولساڭ, كۇيسەگەنىڭە بولايىننىڭ» كۇيىن كەشىپ وتىر.
ماڭعىستاۋدىڭ قازاقى ەكەنى راس, تۇرعىنداردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قاراكوز قانداستارىمىز. بىراق, بۇل مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسى اياسىنىڭ كەڭدىك ولشەمى بولا المايدى جانە انا ءتىلى احۋالىنىڭ دەڭگەيلىك كورسەتكىشىن بىلدىرمەيدى. سەبەبى, وزىمىزگە ءمالىم – ورىس ءتىلدى باۋىرلاردى «اتتانداي» ايقايلاپ, اتپەن قايىرىپ ۇيىرگە قوسا الماي ءجۇرمىز. اتتانداعان سايىن شىرەنە قيىستاپ, پەرزەنتتەرىنىڭ ءتىلىن شۇلدىرلەتە شىعارۋعا قۇمارلار سانى ازايار ەمەس. كەشەگى: «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە», دەگەن قادىر اقىن ءتامسىلىن, بۇگىنگى ەلباسىنىڭ: «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», دەگەن ناسيحاتىن ۇركە تىڭداپ, ءۇستىرت قابىلدايتىندار بۇل ءۇشىن وزدەرى ەش قىمسىنبايدى.
ماڭعىستاۋدا قازاق ءتىلىنىڭ باعىن اشىپ, باقشاسىن ماۋەلەتىپ وتىرعاندار – اۋىل تۇرعىندارى. اۋىلدارىندا انا تىلىندە اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن شەشەندەر ءىسى ءتۇسىپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە كەلسە, «تىلدەرى كەسىلىپ» قالادى. قازاق تىلىنەن گورى باسقا ءتىلدىڭ ءباز باياعىسىنشا باسىم تۇرۋى – قالىپتى جاعدايعا اينالعان. شاماڭ جەتسە باسىم تىلدە سويلەپ شارۋاڭدى ءبىتىر, ايتپەسە كوكشە كوز بولىپ كۇمىلجىپ, يت الەككە ءتۇس – ەكىنىڭ ءبىرى. كەڭەس وداعى دۇرىلدەپ تۇرعان شاقتىڭ وزىندە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋدى اسا ءبىر قاجەتتىلىك ساناماعان, تەك ورىسشا سويلەگەن ادامعا تاڭدانىسپەن بە, قىزىعۋشىلىقپەن بە, ايتەۋىر باسقاشا كوزقاراسپەن قارايتىن اۋىلدىڭ ءبىر توپ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى الدەبىر شارۋامەن وبلىس ورتالىعى – سول كەزدەگى شەۆچەنكو قالاسىنا كەلىپتى. قازاق ءتىلدى تۇرعىنى ساۋساقپەن ساناپ الارلىق قالادا ساپ-سارى ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ, كوگىلدىر كوزدەرى ك ۇلىمدەي ءوزارا اڭگىمە دۇكەنىن قىزدىرىپ تۇرعان ءبۇلدىرشىن ورىس قىزدارىنىڭ ماڭىنان وتە بەرە الگى اۋىلدىق بوزبالالاردىڭ ءبىرى «كىپ-كىشكەنتاي بولىپ اپ ورىس ءتىلىن قالاي ۇيرەندى ەكەن مىنالار» دەگەن ەكەن. بىزدە سول سارى شاشتى قىزداردىڭ وزگەلەردىڭ كوڭىلىنە قاراپ كۇمىلجىمەي, ءوز انا تىلىندە كوسىلتە سويلەيتىن «باقىتى» ءالى تارقاعان جوق, سولاردىڭ تىلىندە سويلەي الماي قينالاتىن اۋىل قازاعىنىڭ ازابى ءالى ارىلعان جوق, انا ءتىلىن قاجەتسىنبەي كەزىندە ۇستەم دە وكتەم ءتىلدىڭ مەرەيىن كوتەرۋشىلەر ساپىنا قوسىلعان قانداستار ءالى قايىرىلعان جوق...
راسىن ايتۋ كەرەك, قازاق ءتىلى قازىر بارلىق سالادا, كەز كەلگەن جينالىس, باسقوسۋلاردا تەك امانداسۋ ەمەۋرىنىنىڭ قىزمەتىن اتقارۋدان ءارى اسپايدى. مۇنداي ارەكەت وزگە ءتىلدى ەشبىر جاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قاجەتتىلىگىن تۋدىرمايدى, سەبەبى, ولار ءۇشىن ءبارى دايىن, اۋدارىپ الەككە تۇسپەيدى. كەرىسىنشە, اۋدارمانىڭ جۇگى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ, سول تىلدە جۇمىس جاسايتىنداردىڭ يىعىندا. ءوزى ءۇشىن, جۇمىسى ءۇشىن تەرلەپ-تەپشىپ كولدەي دۇنيەنى اۋدارىپ وتىرعانى. ءتىپتى, قاجەتتى مالىمەتتى قالاعان تىلدە الۋ زاڭدىلىعى دا تۇنشىققان. ءوز قۇقىڭدى قورعاپ, انا تىلىندە دەرەك بەرۋدى سۇراساڭ – تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, ىلىك-داۋ كوكسەپ تۇرعان قىزىلكوز بالەدەي كورىنەسىڭ. انا ءتىلىنىڭ مەرەيىن ويلاپ, زاڭدى قۇقىن تالاپ ەتىپ تۇر دەپ ەشكىمنىڭ تۇسىنگىسى كەلمەيدى – «بىزدە اۋدارماشى جوق, اۋدارىپ الىڭىز» دەيدى ىزالى جۇزبەن سىزدانىپ.
ماڭعىستاۋدا كىرشىكسىز قولدانىلىپ كەلگەن بايىرعى انا ءتىلىمىز قازىر ورىس ءتىلى بىلاي تۇرسىن, كوشىپ كەلۋشى اعايىندار اسەرىمەن تۇركىمەن, قاراقالپاق تىلدەرى ەلەمەنتتەرىمەن شۇبارلانۋدا. اياق كيىمنىڭ سىڭارىن «تاي», ەسىكتى «قاپى», ءسابىزدى «كەشىر» دەپ سويلەيتىن بولدى ءبىزدىڭ جۇرت. ءتىپتى, شەتەلدىك كينولارعا ەلىكتەپ دۇنيەگە جاڭا كەلگەن سابيگە قازاقتىڭ ءبىر ەسىمىن بۇيىرتپاي, «نازىلى, ونۋر, ازاليا», ت.ب. دەپ اتاۋى – كوكەيگە: «قانداستاردىڭ تالعامى مەن تانىمىنىڭ تايازدىعى ما, الدە ۇلتتىق نامىستىڭ جوقتىعى ما, بۇل نە؟» دەگەن قورقىنىش ۇيالاتادى.
ماڭعىستاۋداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ احۋالى جايلى ويلانعاندا وتكەن جىلعى ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمىمەن كوزبە-كوز جۇزدەسىپ, سۇحبات الماق ويىم جۇزەگە اسپادى. وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنداعىلار «سۇراقتى بىزگە بەرىڭىز, جاۋابىن ءبىز دايىندايمىز» دەپ «جول كورسەتتى». قاعاز جۇزىندەگى سۇحباتتىڭ سىرەسكەن ەسەپ-قيساپقا قۇرىلىپ سىزدانىپ تۇراتىنىن بىلسەم دە كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. سۇراقتاردى جونەلتتىم. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ جالىندىرىپ, ساعىندىرىپ جەتكەن جاۋاپتىڭ قىزىعى – تىلىندە بولدى. قازاقشا سۇراقتارعا جاۋاپ ورىس تىلىندە جازىلعان «قىزىق سۇحبات» مەندە ءالى ساقتاۋلى. اڭگىمەنىڭ تياناقتالار تۇسىنداعى سوڭعى ساۋالدان مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ورىس ءتىلدى اكىمگە: «ەسىڭىزدە بولار, ءسىز وبلىسقا قىزمەتكە كەلگەن ساتتە جۋرناليستەرمەن جۇزدەسىپ, ولار تاراپىنان تىلگە قاتىستى قويىلعان ساۋالعا «3-4 اي ۋاقىت بەرىڭىزدەر, قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن» دەگەن بولاتىنسىز. قازىر قازاقشاڭىز قالاي؟» دەگەن سۇراققا اكىم اتىن جامىلعان «سۇحباتتى دايىنداۋشى»: «كاك ۆيديتە, رازگوۆاريۆاەم مى س ۆامي نا گوسۋدارستۆەننوم يازىكە», دەگەن جاۋاپ جازىپ اكەلدى! قاي ماسەلەدە بولماسىن مۇنداي جاۋىردى جابا توقىپ, وتىرىك مالىمەت بەرۋدىڭ اقىرى ۇلكەن وكىنىشتەرگە سوقتىرۋى مۇمكىن, كوپ قۇندىلىقتاردان ايىرىلىپ قالۋىمىز وپ-وڭاي.
«ەتىگىمە ءبىزىم ساي» دەگەندەي, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىسى ماردىمسىز. بۇل ايتەۋىر ساناتتان قالماي ءبىر جەردە جۇمىس جاساۋى كەرەك ازاماتتاردىڭ «مەكەنى», كەلەسى مانساپتى قىزمەتتى كۇتكەندەردىڭ ۋاقىتشا «ايالداماسى» ىسپەتتى. تىلدەر باسقارماسىنا باسشى بولۋدىڭ بەدەلى جوق پا, الدە مۇندا جاسالاتىن جۇمىس جوق پا؟ بىلدەي باسقارما «ي.و» بولعاسىن بىرنارسە جاساۋعا ەركىن كىرىسە المايسىڭ» دەپ «مىندەتىن اتقارۋشى» دەگەن تىركەسكە ءتىلى كەلمەي وتىراتىنداردىڭ ويىنشىعى, باسقا قىزمەت ىزدەگەندەردىڭ ۋاقىتشا «ءىلىنىپ وتىرىپ», ءارى سەكىرىپ كەتۋىنە قاجەتتى باسپالداق قانا ما؟ ءتىلدىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى باسقارما كوبىنە توماعا-تۇيىق, سىرتوراي قالاتىنى نەلىكتەن؟ وسىلايشا باسى بۇتىندەلىپ كورمەگەن باسقارمانىڭ ءتىلى دە كۇرمەۋلى. ءتۇرلى ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارىن, ءتىل ۇيرەنۋگە جانە وزگە دە مەملەكەتتىك مەرەكەلەرگە وراي ءتۇرلى مادەني شارالار وتكىزۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن باسقارمانىڭ تىرلىگى تىنىش, قاۋىرت جۇمىستان ادا. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي الاتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بايقاۋىندا جۇلدە العاندارمەن تىلدەسە قالساڭىز, قازاق ءتىلىن ىلعي اۋلاسىنان نەمەسە ءوز ورتاسىنان ۇيرەنگەندەر بولىپ شىعادى. سوندا, قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, كۋرستار ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن بۇل باسقارمانىڭ تىندىرعانى قايسى؟
كوشە مادەنيەتىنىڭ, قوعامدىق ورتانىڭ ۇلتتىق رۋحتى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزى زور. وسى تۇرعىدان كەلگەندە اقتاۋ قالاسىندا قالاىشىلىك ايالدامالاردىڭ ارنايى اتاۋى جوق, ءتىپتى, سول ماڭايداعى ۇلتتىق مەرەيىمىزدى اسىراتىن ءىرى عيمارات, بەلگىلەر اۆتوبۋس كوندۋكتورلارىنىڭ «ەسىنە ءتۇسىپ, تىلىنە ورالماي-اق» قويدى. «مەدوۆايا», «مولوچنايا», «درۋجبا», «فونتان», «ۆەچنىي وگون», «كونەچنايا» سەكىلدى بوپ جالعاسا بەرەتىن ايالدامالار اراسىندا مەشىت «مەچەت» بوپ ايتىلسا, باياعى «شەۆچەنكوۆسكي ۋنيۆەرسالنىي ماگازين» «شۋم» بوپ ايالداما اتىن يەلەنىپ قالعان. ال شەۆچەنكو اقتاۋ اتانعالى قاشان؟! اۆتوبۋستاردا قىزمەت كورسەتەتىندەردىڭ بارلىعى ءوز قانداستارىمىز, ۇلتتىق رۋح جەتىسپەگەن جەردە ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ قۇنى بولماي قالادى ەكەن. «كەتپەننىڭ ۇشىن باسساڭ, سابى وزىڭە تيەدى» دەگەندەي, ءبىر-بىرىمىزبەن انا تىلىمىزدە سويلەسىپ, بالدىرعاندارىمىزدى قازاق تىلىندەگى بالاباقشالارعا بەرىپ, ايالداما, دۇكەن, شاشتارازداردى قازاقشا اتاۋعا ەشكىم كەدەرگى بولىپ وتىرعان جوق, وزىمىزدەن دە كىنا بار ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز! باسقا وڭىرلەردى قايدام, مەن بىلەتىن جەردە ماڭعىستاۋلىقتاردى وزگە تىلدە سويلەۋگە ماجبۇرلەپ وتىرعان دا, سول سەكىلدى ءوز انا تىلىندە سويلەۋگە شاقىرىپ وتىرعان دا ەشكىم جوق. «ىرىم-جىرىم ەتەگىڭ, جىگىت سەنىڭ نە تەڭىڭ؟» دەگەندەي, وسىدان سوڭ وڭىرگە كەپ جۇمىس جاساپ جاتقان شەتەلدىك كومپانياداعىلارعا «قازاق تىلىندە سويلەمەدىڭ, ءىس-قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزبەدىڭ» دەي الامىز با؟
انا ءتىلدىڭ وبالىن ارقالاپ جۇرگەن جوقپىز با, قازاق باۋىر؟ قازاقشا سويلەسەيىكشى, «قوي» دەۋشى بولار ما ەكەن؟!
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».