اياز اقىندى ارداقتاساق

ارينە, شۋ ءوڭىرىنىڭ ونەگەلى ونەرى جونىندە ءسوز قوزعالا قالسا, ەڭ الدىمەن ساۋىتبەك اقىن ويعا ورالاتىنىنا تالاس جوق. ەكىنشى جاھاندىق سوعىستىڭ ىز­عارلى كۇندەرى – 1942 جىلى اق­پان­نىڭ 13-ءى جۇلدىزىندا وسى قاسيەتتى مەكەندە دۇنيەگە كە­لىپ اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ جەتىم­دىك­تىڭ اششى ءدامىن تاتقانىنا قا­را­ماستان ونەرگە جاستايىنان قا­نات قاققان اياز بەتباەۆتى ساۋىت­بەكتىڭ ءىزباسارى دەسەك, ەش­كىم داۋ تۋدىرا قويماس. كەشەگى كە­ڭەستىك كەزەڭدە ۇلتتىق ونەردىڭ ۇلى تۇلعالارىن ناسيحاتتاي الماي جاتقانىمىزدا اياز اقىن ساۋىتبەك شىعارمالارىن ورىنداۋ ارقىلى ماحابباتتىڭ جارشىسىنا ارنالعان «اقبوپە» ءانىن اسقاقتاي اۋەلەتتى. جاستا­يى­­نان جامبىل, كەنەن, جيدە­باي اقىنداردىڭ اندەرىن ۇناتقان­دىقتان اياكەڭ جالىقپاي جاتتاپ وسكەن. اۋىلىنا ارنايى ات باسىن بۇرا كەلگەن كەنەكەڭنىڭ الدىنان كەتپەي, تاڭ اتقانشا ونىڭ ولەڭدەرىن تىڭدايتىنىن ايتاتىن. سوندىقتان بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى كولەمىندە اتالىپ وتىلگەن كەنەن ازىرباەۆتىڭ 90 جىلدىق تويىندا

اياز بەتباەۆتىڭ:

جامبىل مەن سارىباستان

العان باتا,

اسسالاۋماعالايكۇم,

كەنەن اتا!

ارىنى باسىلماعان

البىرت ەدىم,

سوزىمدە كەشىرىڭىز بولسا قاتە.

ارنايى ات ارىتىپ سوناۋ

شۋدان,

كەپ تۇرمىز تويىڭىزدىڭ

ءدامىن تاتا.

جيدەباي, ساۋىتبەكتىڭ

جولىن قۋدىم,

ونەرگە جۇرگەن جاسپىن

ءۇمىت ارتا.

مەن ەدىم بەتباي ۇلى

اياز اتىم,

ولەڭگە جاستايىمنان

بولدىم جاقىن.

شامامنىڭ كەلگەنىنشە

جەتكىزەيىن,

جۇرەكتىڭ سىزگە دەگەن

ماحابباتىن.

ۇستىنە تويىڭىزدىڭ

كەزىم كەلدى,

قاسيەتتى الدىڭىزدان

باتا الاتىن, –

دەپ, توگىلتە-تەرمەلەتىپ ارناۋ ار­­ناعانى ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى. وسى تويدا كەنەن اتامىز جىر ءدۇل­دىلى اتانا باستاعان اياز ۇلىنا اق باتاسىن بەرەدى.

«قىزىل يمپەريانىڭ» قىلى­شىنان قانى تامىپ تۇرعان 1970 جىلداردان بەرى قايمىقپاي, جۇرەكسىنبەي حالقىمىزدى ونىڭ ىشىندە جاستارىمىزدى ۇلتجاندى, يماندىلىق باعىتپەن رۋحاني جا­ڭارۋ جولدارىنا تۇسۋىنە باعىت­تالعان «ارۋاقتى بابالاردى ار­داقتاعان» جىر تولعاۋى:

ارۋاقتى بابالار,

اتالار قايدا, ولمەسە.

اق ءسۇتىن بەرىپ وسىرگەن,

انالار قايدا, ولمەسە؟

ءومىردىڭ ءمانى بولا ما,

بىرەۋ كەتىپ, بىرەۋ كەلمەسە.

اق باتا قابىل بولار ما,

وتكەن اتا-بابانى,

ەسىنە الىپ جۇرمەسە, –

دەپ, شارىقتاتىپ شىرقاي كەلە قوجا احمەت ياساۋي مەن تولە, قا­­زىبەك, ايتەكە بيلەر, اعىباي, سىپاتاي, بينازار, باۋىرجان باتىرلار, ۇلى اباي, جامبىل, ساۋىتبەك, قىل قوبىزدى بارماق, دينا نۇرپەيىسوۆا, قىلىشباي شەشەندەرمەن قارا كۇشتىڭ الىپ­تارى بالۋان شولاق پەن قا­جى­مۇقان, ەكى مارتە ەڭبەك ەرى جا­زىلبەك قۋانىشباەۆ, قاي­رات رىسقۇلبەكوۆتەي حالىق قاھار­ما­نىنا ارناعان ارناۋى ءيسى قازاق جۇر­تىنا كەڭىنەن ءمالىم. كيەلى شۋ وڭىرىندە جوعارىداعى اتاعى جەر جارعان بابالارىمىزدىڭ بىرقاتارىمەن ۇزەڭگىلەس بولعان جاقسىباي جانتوبەتوۆ سەكىلدى اقىن اتامىز دا ءومىر سۇرگەن. اياز جاقسىباي اتاسىن جاس كەزىندە تالاي رەت كورگەن ەكەن. بىردە ول كىسى ايازعا بىلاي دەپ باتا بەرىپتى:

ءانىڭ ءماندى ەكەن,

ءسوزىڭ ءدامدى ەكەن,

سالەم بەرسەڭ, باعىڭ جان­سىن.

ونەرىڭ جالىنداسىن.

ونەر­دىڭ جولى قيىن جول:

كەيدە قابى­نارسىڭ,

بىراق تالماي ىزدەنسەڭ,

حالقىڭا تانىلارسىڭ,

ءاۋمين! –

دەگەن سول اتامىزدىڭ اق تىلەكتى باتاسى شىعار, اياكەڭ ونەر جولىندا جالىقپاي-تالماي تالاي اسۋلاردى باعىندىرىپ حالقىن جاۋھار جىرلارىمەن سۋسىنداتا جان-جاقتى تانىلا الدى. اياز بەتباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ون عاسىردان استام بۇرىن ءومىر سۇر­گەن شىعىستىڭ جەتى جۇلدى­زىنىڭ ءبىرى ومار ھايامنىڭ رۋبايلارى جانە «جاس تۋرالى», «قادىرلەيىك دوستاردى» ت.ب. جىر-تەرمەلەرىمەن قاتار «اق قايىڭ», «ساعىنىش», «ماحاببات جۇلدىزى», «ج ۇلىن­عان گۇل» ت.ب. ليريكالىق اندەرى اۋليەاتا اسپانى مەن شۋ وڭىرى­نەن تىسقارى جەرلەردە دە اۋە­لەتە شىرقالىپ كەلەدى. ال ماس­كەۋدەگى «مۇراگەر» قازاق ما­دە­ني ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى جا­نى­بەك ەلىكباەۆتاي دارحان ازا­ماتتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جا­رىق كورگەن «جەتىسۋ اۋەن­دە­رى» ءان-كۇيلەر جيناعى رە­سەي, قى­تاي, موڭعولياداعى قان­داس­تارىمىزعا كەڭىنەن تارال­دى. ا.بەت­باەۆ ماسكەۋدە وتكەن 2-ءشى دۇنيەجۇزىلىك حالىق شىعار­ما­شىلىعى فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتان­دى. سونىمەن بىرگە اياكەڭ تولە بي, اباي, باۋىرجانداي دانا دا باتىر بابالارىمىزدىڭ رۋحتارىنا باعىشتالعان ونەر كەشتەرىنە قاتىسىپ, ويدا­عىداي وتۋىنە اتسالىستى. حال­قىمىزدىڭ قاھارمان ۇلىنا اينال­عان قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ قاي­تىس بولعانىنا 7 جىل تولۋ قار­ساڭىندا قايىرىمدىلىق كون­تسەرتىن ۇيىمداستىرىپ, ودان تۇس­كەن قارجىعا مويىنقۇم اۋدا­نىنىڭ بىرلىك اۋىلىنداعى جاس بوزداق ەسكەرتكىشىنىڭ اينالاسىن جوندەتتىردى. ال 1996 جىلى 13 ناۋرىزدا قايراتتىڭ 30 جاسقا تولۋ قۇرمەتىنە الماتىداعى ءوزى وقىعان ساۋلەت-قۇرىلىس اكا­دەمياسىنا سۇيىكتى شاكىرتى با­زارباي اسقارتەگىمەن ارنايى قا­تىناسىپ ءوز ونەرىمەن جاستارعا ءتالىم-تاربيەلىك ماڭىزى زور كەش بەردى. «شاكىرتسىز – ۇستاز تۇل» دەپ, اتالارىمىز بەكەر ايتپاعان, ونىڭ ۇزاق جىلعى شاكىرتى بازار­باي مامىت ۇلىنان باسقا دا ازىمبەك (مارقۇم) جانقۇليەۆ, التىنكۇل قاسىمبەكوۆا, بەيبىت شوشاباەۆ, مۇحامەتجان تازا­بەكوۆ, مەيرامبەك بەسباەۆ, ەر­تاي تازابەكوۆ سىندى ونەر ماي­تالماندارىنىڭ اياكەڭدى ۇس­تاز تۇتقانى جاسىرىن ەمەس. الاش جۇرتىنا تانىمال اقىن, جىرشى-تەرمەشى ا.بەتباەۆ 1970 جىلدان باستاپ تابان اۋدار­ماستان اۋداندىق مادەنيەت ۇيىن­دە 40 جىلعا جۋىق اۆتوكلۋب مەڭ­گەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, شال­عايداعى مالشىلاردىڭ ريزا­شىلىعىنا بولەنىپ وتىردى. شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اياز بەكەتاي ۇلىنىڭ ونەر سالاسىنداعى ۇزاق جىلعى ەڭبەگى باعالانىپ, «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ما­دە­نيەت قىزمەتكەرى اتاعىن يەلەن­دى. وكىنىشتىسى, اللانىڭ جازۋى­نا قارسى كەلەر شارا بار ما, 2018 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە حالىقتىڭ ايازى اتانعان اعامىز 76 جاستان اسقان شاعىندا اۋىر ناۋقاستان ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ, تارازداعى كيەلى ورىن – تەكتۇرماستا جامباسى جەرگە ءتيدى.

ارامىزدا امان-ەسەن جۇرگە­نىندە اياكەڭ كەلەسى 2022 جىل­دىڭ اقپانىندا سەكسەننىڭ سەڭگى­رىنە شىعىپ, بۇكىل ەل بولىپ قۇر­مەت­پەن اتاپ وتەر مە ەدىك, امال قان­شا. ارتىنداعى ەل-جۇرتىنا امانات – ەسىمىن حالىقتىڭ جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن, اسىرەسە جاستارىمىزدى ءتالىم-تاربيەگە, ونەرگە باۋلۋ ماقساتىندا تولە بي اۋىلى ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىنە اياز بەتباەۆتىڭ ەسىمى بە­رىلسە ەكەن دەيمىز. ءبىزدىڭ بۇل ۇسى­نىسىمىزدى تولەبيلىكتەر عانا ەمەس, ءيسى قازاق جۇرتى قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىز.

 

ماكەن ۋاقتەگى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,

بازارباي اسقاروۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى,

تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆ,

ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى