الەمدە كەيىنگى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە, اسىرەسە تابيعي ورگانيكالىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ ارتۋى جانە ەلىمىزدە يگەرىلمەگەن جەر رەسۋرستارىنىڭ مولدىعى مەملەكەتتىڭ سالانى قولداۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىردى. ونىڭ ۇستىنە كوروناۆيرۋس قيىنشىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قابىلەتتى سالالارىن ايقىنداپ بەردى. سونىڭ الدىڭعى قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, ماشينا جاساۋ سالالارى بار.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن قولداۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سالانى تسيفرلاندىرۋدى جولعا قويۋ, جەر پايدالانۋ ءىسىن رەتكە كەلتىرۋ, قاراپايىم حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە ازىق بولارلىق ىستەردى جەدەلدەتىپ شەشۋدى ۇكىمەتكە تاپسىردى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمىنىڭ ارتقانى جىل باسىندا, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا ازىرلىك بارىسىنان-اق كوزگە كورىندى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-عا اگروونەركاسىپ كەشەنى سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ءىس-شارالارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 70 ملرد تەڭگە نەسيە ءبولىندى. بۇل بىلتىرعى كولەمنەن 10 ملرد تەڭگەگە ارتىق. قاراجات رەسپۋبليكانىڭ 2,4 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىسىنە بەرىلىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىتتالدى. سونىمەن قوسا پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ۇستىنە بيداي, ارپا, قاراقۇمىق جانە مايلى داقىلداردى فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا 24,5 ملرد تەڭگە باعىتتالدى.
وسى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 2020 جىلدى تابىستى قورىتىندىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆتىڭ ۇكىمەت وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىندا ايتىلعانداي, 10 ايدىڭ قورىتىندىسىندا سالا بويىنشا جالپى ءونىم كولەمى 5,2%-عا ۇلعايىپ, 5,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ءوسىم نەگىزىنەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 7,1%-عا ۇلعايۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. وعان ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىندا ءونىم كولەمىنىڭ ەداۋىر دەڭگەيدە ارتۋى جاقسى ۇلەس قوستى. اتاپ ايتقاندا, ءونىم كولەمى قوستاناي وبلىسىندا – 121,3%, اقمولا وبلىسىندا – 114,1% جانە پاۆلودار وبلىسىندا 105,5%-عا ارتتى. مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى كورسەتىلگەن كەزەڭدە 2,7%-عا ۇلعايىپ, 2,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.
بۇل رەتتە تىرىدەي سالماقتاعى ەت ءوندىرۋ كولەمى 3,7%-عا, ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى 3,1%-عا ۇلعايدى. كورسەتىلگەن كەزەڭدە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 3,4%-عا ءوسىپ, 1,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. اتاپ ايتقاندا وڭدەلگەن كۇرىش ءوندىرۋ كولەمى 36,8%-عا, سارى ماي 17,1%-عا, شۇجىق ونىمدەرى 14,6%-عا, ماكارون 9,7%-عا, جارما 5,6%-عا, ۇن 5,1%-عا, قىشقىل ءسۇت ونىمدەرى 4,5%-عا, ىرىمشىك جانە سۇزبە ءوندىرۋ 2,1%-عا ارتا ءتۇستى.
ارينە, ەلىمىز ىندەت الەگىنە تاپ بولىپ, قيىندىعى قاباتتاسقان تىشقان جىلى ميلليونداعان ادامنىڭ تىرشىلىگىنە ءنار بەرىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ العا باسۋى كوڭىلگە مەدەۋ. مەملەكەت قامقورلىعى مەن جەكە قۇرىلىمداردى جۇمىلدىرۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا بيىلعى ون ايدا 7,5%-عا ۇلعايىپ, 412,5 ملرد تەڭگەنى, تاماق ونىمدەرى وندىرىسىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا 20,1%-عا ارتىپ, 75,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ كولەمى تەك سوڭعى ءۇش جىلدا 1,5 ەسەگە ۇلعايىپ, 2020 جىلى 350 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتتى. بۇل رەتتە سۋبسيديالاردىڭ 95 پايىزدان استامىن تىكەلەي اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى الاتىنىن ايتقان ءلازىم.
«اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى سۋبسيديالاۋ بارىنشا وڭايلاتىلدى جانە تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلدى, بۇل سۋبسيديا بەرۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى س.وماروۆ سەناتتاعى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى بارلىق سۋبسيديا بىرىڭعاي قاعيداعا بىرىكتىرىلگەن. وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارىن سۋبسيديالاۋ كەڭەيتىلدى. ەندى گەربيتسيدتەر عانا ەمەس, پەستيتسيدتەردىڭ باسقا دا تۇرلەرى سۋبسيديالانادى. باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – سۋبسيديالاردى كۇنتىزبەلىك جىل اياسىندا ەمەس, تۇقىم, تىڭايتقىش, پەستيتسيد ساتىپ الىنعان كۇننەن باستاپ 12 اي بويى الۋعا بولادى.
فەرمەرلەر ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا مال ساتىپ الۋعا كرەديت بەرۋ كەزىندە كەپىل ساياساتى وڭتايلاندى. ماسەلەن, كەپىلگە مالدىڭ ءوزى (85%) الىنادى, بۇل رەتتە انىق كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ نەبارى 15%-دى قۇرايدى.
جىلدىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىنە جەتكىلىكتى كەپىلدىك بازاسى بولماعان جاعدايدا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كرەديتتەرىنە كەپىلدىك بەرۋ تەتىگى قولجەتىمدى بولدى. بۇل تەتىك اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. قور ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كەپىلدىكتەر كرەديت سوماسىنىڭ 50 پايىزىن جانە باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا 85 پايىزدى قۇرايدى.
جوعارىداعى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە 15,8 ملن گەكتار استىق داقىلدارى ەگىستىگىنىڭ ءار گەكتارىنان 12,8 تسەنتنەر ورتاشا ونىمدىلىكپەن 20 ملن توننادان استام استىق باستىرىلدى. بۇل ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ەلدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە جانە 7-8 ملن توننا استىق كولەمىندە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. استىق ساپاسى دا ارتا ءتۇستى. ەلەۆاتورلارعا تۇسكەن استىقتىڭ 80%-نىڭ ساپالىق سيپاتتامالارى جوعارى. 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 54,4% قۇراعان بولاتىن.
بيىل جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى 22,5 ملن گەكتار الاڭعا ەگىلدى. بۇل بىلتىرعىدان كوپ. سوڭعى جىلدارى بيداي ەگىلەتىن جەر اۋماعى بىرتىندەپ ازايىپ, ونىڭ ورنىنا ەكونوميكالىق ونىمدىلىگى جوعارى مايلى داقىلدار كوپتەپ ەگىلە باستادى. قازىر ەلىمىزدە مايلى داقىل ەگىلگەن جەر كولەمى 3 ملن گەكتارعا تايادى, بۇرىن 400 مىڭ گەكتاردان اسپايتىن. دەمەك مايلى داقىلدار ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەپ, ەكسپورتقا مولىنان شىعارىلماق.
سونداي-اق مال, قۇس شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ءىسى جۇيەلى جولعا تۇسە باستادى. مال مەن قۇس سانى ءوسىپ كەلەدى. سالا ساپالى دامۋعا بەت تۇزەدى. ەگەر بۇرىن جىلىنا 3-5 ونەركاسىپتىك ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلسا, اعىمداعى جىلى 33 ءسۇت فەرماسى جوباسى ىسكە اسىرىلدى. جالپى, كەشەندى جوسپاردىڭ ينديكاتيۆتىك مىندەتى اياسىندا جىل سايىن 35 ونەركاسىپتىك تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار قۋاتى 103 مىڭ توننانى قۇرايتىن ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى سالۋ بويىنشا 9 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, ولار ىشكى نارىقتى شۇجىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى.
العان ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ كورسەتكىشتەرى جامان ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر ەلىمىز رەسەي, وزبەكستان, قىتاي, گەرمانيا, تۇركيا, بەلارۋس, رۋمىنيا سياقتى 40-قا جۋىق مەملەكەتكە 7 ملن توننادان ارتىق استىق ەكسپورتتاسا, بيىلعى مولشەر 8 ملن تونناعا جەتىپ جىعىلادى دەگەن بولجام بار. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى كولەمى بيداي مەن ۇنعا تيەسىلى. بۇدان تىس وسىمدىك مايى, كونديتەر, بالىق ونىمدەرى, سونداي-اق بالالار تاعامى جانە ءسۇت ونىمدەرى, ماقتا تالشىعى, وڭدەلگەن جەم (كەبەك, قالدىقتار) دە ەكسپورتقا شىعارىلادى.
بۇرىن قازاقستاندىق استىقتى نەگىزگى يمپورتتاۋشى ەلدەر وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان مەن يران بولسا, ەندى قىتايعا استىق پەن ۇن ەكسپورتى كولەمىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا.
بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ورىن العان توتەنشە وقيعا رەتىندە سولتۇستىك وڭىرلەردە ورشىگەن قۇس تۇماۋىن ايتۋعا بولادى. داتكە قۋات ەتەرلىگى, بۇل كەسەل دەر كەزىندە اۋىزدىقتالدى. ەلىمىزدىڭ ۆەتەرينارلىق سالاسى كەسەلمەن كۇرەسكە قابىلەتتىلىگىن كورسەتتى.
قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى بۇۇ دەڭگەيىندە دە مالىمدەلگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ «ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى مەن سالاۋاتتى تاماقتانۋ راتسيوندارى» سەسسياسىندا ءسوز سويلەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ پاندەميا جاعدايىندا كوپتەگەن ەلدەر وقشاۋلانىپ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ساۋداسىن توقتاتقان كەزدە قازاقستان ۇكىمەتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جاھاندىق داعدارىستىڭ ىقپالىنان ساقتاپ, ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. «لوكداۋنعا جانە وعان بايلانىستى شەكتەۋلەرگە قاراماستان, قازاقستان كورشى ەلدەرگە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدى جالعاستىردى. وسى جىلدىڭ 8 ايىندا شىۇ ەلدەرىنە 1,3 ملرد دوللاردىڭ ازىق-ت ۇلىگى جونەلتىلدى, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە 10 مىڭ توننادان استام ۇن جىبەرىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, Fاو مالىمەتتەرى بويىنشا, وتكەن جىلى بيداي مەن ۇن ەكسپورتى ەسەبىنەن قازاقستان جەردىڭ 45 ميلليوننان استام تۇرعىنىن تاماقتاندىردى» دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
سونداي-اق ەلىمىز كورشى ەلدەردەگى سۇرانىستىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ۇلعايتا تۇسپەك. ارينە بۇل رەتتە ساندىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءونىم ساپاسى دا ماڭىزدى بولماق. قازاقستاننىڭ ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى وراسان. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ رەسمي مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان ەۋرووداققا ورگانيكالىق اگروازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەتكىزەتىن 123 ەلدىڭ ىشىندە 9-ورىندا. ال ورگانيكالىق بيداي مەن مايلى زىعىر تۇقىمدارىن ساتۋ بويىنشا ەلىمىز ابسوليۋتتىك كوشباسشىلار قاتارىنا كىرەدى.