سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ عاني نىعىمەتوۆتىڭ تاعايىندالعانىنا جارتى جىلدىڭ ءجۇزى اۋىپ بارا جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك دارەجەدە تانىلعان ءبىلىم وشاقتارىندا وقىعان, حالىقارالىق ۇيىمداردا قىزمەت ىستەپ, اقوردادا ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولعان بىلىكتى ازاماتتىڭ وبلىسقا كەلۋى ۇلكەن وقيعا بولدى. ءبىز ودان جارتى جىلدا اتقارعان جۇمىسى جونىندە سۇرادىق.
– وبلىس ەكونوميكاسى قازىر ورلەۋ ۇستىندە. وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ جۇمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا بىلەدى. 2018 جىلى مەملەكەتتىڭ كەشەندى دامىتۋ باعدارلاماسى قولعا الىنعاننان بەرى كوپ جۇمىس ىستەلگەن. قازىر ءاربىر ءۇشىنشى قازاقستاندىق سولتۇستىك قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن تۇتىنادى. جەر كولەمى رەسپۋبليكانىڭ ءتورت-اق پايىزدىق ۇلەسىن الىپ جاتقان وبلىس ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەتىستىك دەپ ويلايمىن.
– وبلىستىڭ كادرلىق الەۋەتى قانداي؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا نەگىزىنەن ءوزىم قاداعالايتىن سالالارداعى كادرلار تۋرالى ايتايىن. ءبىلىمدى دە, بىلىكتى ادامدار بارشىلىق. ونداي ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ دە وڭاي عوي. ء«بارىن كادر شەشەدى» دەگەن ءسوز ەشقاشان ەسكىرمەيدى. تەك كوپتەگەن ماماننان جايباسارلىق بايقالىپ تۇرادى. وزدىگىنەن باستاما جاساپ, ۇسىنىستار ءبىلدىرۋ جاعى كەمشىن. ەشتەڭە وزگەرتكىسى كەلمەيدى, ءبارى دە بۇرىنعىشا سىلبىرلىقپەن جۇرە بەرگەنىن قالايدى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى ناق يدەولوگيالىق قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان باعدار عوي. بىراق سونى جايباسارلىقپەن قابىلداپ, باياعى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىرماۋىعىندا باعالايتىندار كوپ. ماسەلەن, وندايلار «تىڭ يگەرۋ ەرلەرى» دەگەن سياقتى ماڭىزى ءبىرشاما ەسكىرە باستاعان وقيعالاردى ءالى دە يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ تۋى, پاتريوتتىق سەزىمدەردىڭ ۇيتقىسى ەتكىسى كەلەدى. سول سياقتى كەڭەس وداعى كەزىندە ەڭبەكتە تابىسقا جەتكەندەردى, ءتىپتى كومپارتيانىڭ فۋنكتسيونەرلەرىن اسىرا دارىپتەۋ ىستەرى ءالى قالماي كەلەدى ەكەن. بىرنەشە جىل وبلىستىق جانە قالالىق كومپارتيانىڭ باسشىسى بولعان ۆ.دەميدەنكونىڭ, ت.مۇحامەد-راحيموۆتىڭ جانە ت.ب. اتىنا وبلىس ورتالىعىندا كوشە اتاۋلارى بەرىلگەنى سونىڭ ايعاعى. ال قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن تابىستارىن ناسيحاتتاۋ جاعى كەمشىن. دۇنيەجۇزىلىك ارەنالاردا كورىنىپ, جەڭىسكە جەتىپ جۇرگەن ديماش قۇدايبەرگەن, سامال ءىسلاموۆا جانە ت.ب. ەسىمدەرى اتالىپ, جاسوسپىرىمدەردى ولاردىڭ تابىسىمەن قاناتتاندىرۋ, پاتريوتتىق سەزىمدەردى وياتۋ سياقتى شارالار جاعى ماردىمسىز. ال قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن, قۇربان بولعان الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى, كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن الىسقان ەرلەر اۋىزعا دا الىنبايدى. ماعجان جۇماباەۆتان باسقا بىردە-ءبىر الاش قايراتكەرىنىڭ اتىنا قىزىلجاردا كوشە اتى بەرىلمەگەن. كەڭەستىك قازاقستاننىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن الىسقان, جاپ-جاس بولىپ گولوششەكيننىڭ وزىنە قارسى شىعىپ, ونى ۇنەمى تۇقىرتىپ وتىرعان قايسار جەرلەسىمىز سماعۇل سادۋاقاسوۆقا دا وسى كۇنگە دەيىن وبلىس ورتالىعىندا كوشە اتى بەرىلمەگەن.
– دۇرىس ايتاسىز, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان يدەولوگيالىق جۇمىستارعا وسىنداي باعا بەرە الاتىن باسشىعا ءبىز كوپتەن ءزارۋ ەدىك. ەندى كوپ نارسە وزگەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز. قازىرگى ۋاقىتتا ناقتى قانداي شارۋالار قولعا الىندى؟
– ءبارىن بىردەن قولعا الىپ, ءبىر مەزگىلدە وزگەرتىپ تاستاۋ قيىن. بىزگە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىمەن دە ساناسىپ, ەپپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. جامان ويلى كەيبىرەۋلەر ءبىزدىڭ ارەكەتتەرىمىزدى قاساقانا تەرىس ءتۇسىندىرىپ, الەۋمەتتىك بۇلقىنىس تۋىپ كەتۋى مۇمكىن. ونوماستيكا مەن توپونيميكا تۋرالى زاڭدا ەلدى مەكەن, كوشەلەر مەن جەر اتاۋلارىن وزگەرتكەندە حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلىپ, ولاردىڭ شەشىمىن تۇرعىنداردىڭ جينالىسىندا قابىلداۋ كەرەك دەگەن تالاپ بار. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا ەڭ تۇكپىردەگى قازاق اۋىلدارىنا دا كيروۆتىڭ, كۋيبىشەۆتىڭ, ۆوروشيلوۆتىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. بۇلاردى قازاقتار نەگىزىنەن بىلمەيتىن دە ەدى, ال ەلدى مەكەن اتاۋلارىنا بەرىلگەندىكتەن ولاردى ءوزىمىزدىڭ ەرلەرىمىز دەپ بىلەتىن بولدى. ءسويتىپ, مەملەكەت ونوماستيكانى ءوزىنىڭ مۇددەسىنە پايدالاندى. ونوماستيكا مەملەكەتتىك ماسەلە, سوندىقتان زاڭداعى حالىقتى جيناپ, پىكىرلەرىن ءبىلۋ دەگەن تالاپتى الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ارينە, ءبىز حالىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى جالپىمەملەكەتتىك مۇددەمەن ۇيلەستىرۋىمىز كەرەك. بىراق جيىندار جاساۋ ءبىزدىڭ قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ەلجاندىلىق باعىتىنداعى يدەولوگيالىق جۇمىستارىمىزدى بەلسەندى جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر.
ءبىز ازىرگە ونوماستيكالىق جۇمىستاردى تومەننەن باستاپ وتىرمىز. وبلىس حالقىنىڭ 40 پايىزدان ارتىعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇرادى. ال ولارداعى بارلىق اتاۋلار يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن. توڭكەرىستى قولداپ, جازىقسىز ادامداردىڭ قانىن توككەن بولشەۆيك كوسەمدەرىنىڭ اتىندا كوشەلەر عانا ەمەس, اۋىل-سەلولاردىڭ دا اتاۋلارى سامساپ تۇر.
– وسى باعىتتا قانداي ناقتى شارۋالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– وسى كۇنگە دەيىن 2 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ, 1 اۋىلدىڭ, 227 كوشەنىڭ اتىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىمدەر جەرگىلىكتى حالىقپەن كەلىسىلۋدە. ءبىز الدىمەن يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكى اتاۋلاردى, سونىمەن بىرگە مۇلدە اتاۋى جوق, سوسىن بولاشاعى بار اۋىلدارداعى جانە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان مەكەندەردەگى كوشە اتاۋلارىن وزگەرتەمىز. ماسەلەن, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى كيريللوۆكا اۋىلىنداعى لەنين كوشەسى ابايعا, لوبانوۆو اۋىلىنداعى ۆوروشيلوۆ كوشەسى ەركىن اۋەلبەكوۆكە, كارل ماركس – ءسابيت مۇقانوۆقا, سوۆەتسكايا – مۇحتار اۋەزوۆكە, كراسنايا – شوقان ۋاليحانوۆقا, ۋريتسكي – اقان سەرىگە جانە ت.ب. اۋىستىرىلادى. وسى اۋداننىڭ يمانتاۋ, ارىقبالىق, سىرىمبەت, ۆولودار, انتونوۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى بۋدەننىي, سوۆەت, كالينين, پرولەتار, س.رازين, كيروۆ, كۋيبىشەۆ, سوۆحوز جانە ت.ب كوشە اتاۋلارى دوستىق, جۇماعالي ساين, بايكەن ءاشىموۆ, شالقار جانە ت.ب. اتاۋلارعا وزگەرتىلەدى. اقجار اۋدانىنداعى تالشىق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى پرولەتار كوشەسى كەڭەس قاجىمۇراتوۆتىڭ اتىنا بەرىلدى. بۇل اۋدان سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ تۋعان جەرى. بولاشاقتا وسى اۋداننىڭ اتىن دا سماعۇلدىڭ اتىنا اۋىستىرارمىز دەگەن ءۇمىتىمىز بار. وزگەرىستەر بارلىق اۋداندا دا بار. جوعارىدا ايتىلعانداي, جاڭا اتاۋ الاتىن كوشەلەردىڭ سانى – 227. جاڭا اتاۋلاردىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ اردا ۇلدارى مەن قىزدارى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ, قانىش ساتباەۆتىڭ, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ, گەرولد بەلگەردىڭ جانە ت.ب. ەسىمدەرى دە بار.
– وتە دۇرىس بولعان ەكەن. ال ەندى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كوشە اتاۋلارىن اۋىستىرۋعا قاشان كىرىسەسىزدەر؟
– بۇل ماسەلەگە ءبىز ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كىرىسەمىز. جەرگىلىكتى حالىقپەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى ارقىلى بىرلەسە شەشىلەدى. بۇل جەردە داۋ-داماي شىعارماي, حالىقپەن اقىلداسىپ, اقساقالداردى, جاستاردى تىڭداپ شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. وسىعان دەيىن لەنين, سۆەردلوۆ, كيروۆ جانە ت.ب بولشەۆيكتىك كوسەمدەردىڭ اتتارى بەرىلگەن كوشە اتاۋلارى وزگەرتىلگەن ەكەن, ەندى سول ءۇردىستى ءارى قاراي جالعاستىرامىز. قىزىلجارعا قاتىسى بار الاش ارداقتىلارىنىڭ, اتاقتى جەرلەستەرىمىز ە.شايمەردەنوۆتىڭ, م.مۇقانوۆتىڭ, ك.سالىقوۆتىڭ ەسىمدەرى جاقىن بولاشاقتا قالا كوشەلەرىنە ءسان بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز. ارينە, بىزگە كەرەكتى ەڭ باستى ماسەلە – قوعامنىڭ بىرلىگى. العا قويىلعان نەگىزگى ماقسات وسى. مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسىنداعى نەگىزگى ۇستانىمى سول. حالقىمىزدىڭ تولەرانتتىق سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاۋعا تىكەلەي قاتىسى بار ونوماستيكالىق جۇمىستاردى باقىلاۋمەن جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
سولتۇستىك وڭىرگە سيپاتى ءتان بارلىق يدەولوگيالىق ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى. وعان ۋاقىت جانە ءتوزىم كەرەك, جەرگىلىكتى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ دا تۇزەلگەنى كەرەك. ال ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان بىزدە جاقسى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ساياسي جانە ەكونوميكا باعىتتارىن بىرگە جۇرگىزۋدى قولعا الدىق دەسەك بولادى. وعان جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوزى جەتىپ وتىر دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.