قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ كىم بولعانى جانە تاريحتا بەلگىلى ىستەرى تۋرالى الدىمەن بابامىزدىڭ حالىق ەمشىسى, قاجى بولعانىنا قوسىمشا قازاق تاريحىندا ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرگەن كىسى ەكەنىن اتاپ كەتۋ قاجەت.
ءۇش عاسىردىڭ كۋاگەرى قۇرتقا ءتاۋىپ 136 جىل ءومىر سۇرگەن جانە ول تۋرالى قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا بىلاي دەپ جازىلعان:
«قۇرتقا سۇلتانقوجا ۇلى (1770-1906) – جەتىسۋ جانە كورشىلەس قىرعىز ەلىنە اتى كەڭ تاراعان حالىق ەمشىسى. ۇلى ءجۇز شاپىراشتى تايپاسى شىبىل رۋىنىڭ بايىس دەگەن اتاسىنان. قۇرتقا اراب-پارسىشا وقىعان. ول اۋىر ناۋقاستاردى ەمدەپ جازىپ, كۇردەلى وپەراتسيالار جاساي بىلگەن. ءتۇرلى شوپتەردەن ءدارى جاساعان. قوقاندىقتارمەن سوعىستا جارالى بولعانداردى ەمدەپ, وپەراتسيا جاساپ, سۇيەكتەگى وقتى العان. قۇرتقا وتە ۇزاق جاساپ, 136 جىل ءومىر سۇرگەن» (قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى, 1974 ج. 7-توم, 51-بەت).
ءوز زامانىندا قازاقتان اتى اسىپ كۇللى تۇركى جۇرتىنا بەلگىلى بولعان قۇرتقا ءتاۋىپ بابامىز 1770 جىلى تۋىلىپ, 1906 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. 136 جىل عۇمىر كەشكەن اۋليە اتامىز جەتىسۋدىڭ ۇزىناعاش قونىسىن مەكەن ەتكەن. ءتاۋىپتىڭ زيراتى دا ۇزىناعاش تەمىر جول ستانساسىنان (قازىر قازىبەك بەك تەمىر جول بەكەتى) 25 شاقىرىمداي جەردە.
وسى ماقالامىزدا قۇرتقا ءتاۋىپ تۋرالى بەلگىلى اقپاراتتىڭ بىرنەشە قىرىن اشۋدى ءجون كوردىك.
الدىمەن قۇرتقا ءتاۋىپ تۋرالى اقىندار شىعارمالارى مەن حالىق اۋزىنداعى مالىمەتتەردى بەرەيىك.
قۇرتقا ءتاۋىپ تۋرالى اقيىق اقىن ءسۇيىنباي ارون ۇلى جىرلاعان. ول قىرعىزداردىڭ اتاقتى اقىنى ارىستانبەك بايلاش ۇلىمەن ايتىسىندا:
شىبىل دەگەن ءبىر ەلىم,
مىناۋ مەنىڭ شىبىلىم.
مەن سويلەسەم شىنىمەن,
شىعار سەنىڭ شىعىنىڭ.
ەرەگىسسەڭ مەنىمەن,
شىعار سەنىڭ تىعىنىڭ.
قىسى كەتسە, جازى بار,
دۇنيەنىڭ سازى بار.
شىبىلدان شىققان اتاقتى,
كوپكە ايگىلى قۇرتقا قاجى بار,
– دەپ جىرلاپ, قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ تەك قازاققا عانا ەمەس, قىرعىز ەلىنە دە ايگىلى ەكەنىن اتاپ كەتكەن.
ال جازۋشى مامىتبەك قالدىباەۆ 1995 جىلى شىققان «بايدىبەك بابا ارمانى» كىتابىندا بىلاي جازعان:
«...قۇرتقا, ساۋرىق باتىر, شاپىراشتىنىڭ بولىسى انداس داتقا ۇشەۋى ءسۇيىنباي اقىنعا كەلىپ جولىعادى. سوندا سۇيەكەڭ:
بۇل قازاقتىڭ باس ءتاۋىبى
قۇرتقا بولار,
انداستىڭ اسىل ءسوزى نۇسقا بولار.
ادامنان اسىپ تۋعان ساۋرىق باتىر,
قىرعىز بەنەن قازاققا تۇتقا بولار, – دەگەن ەكەن.
سونىمەن بىرگە ەل ازاماتى, بىلىكتى باسشى سابەتبەك ەركىنباي ۇلى «كۇرتى – باقىت مەكەنى» اتتى كىتابىندا:
«...جايىلعان بار قازاققا
قۇرتقا اتىڭ,
حالقىڭا ءتيىپ ەدى شاپاعاتىڭ.
جازاتىن اۋرۋلاردى بۇكىل ەلدە,
عۇلاما ەمشى بولىپ تاراپ اتىڭ», – دەپ اقىن جىرلاعانداي, قۇرتقا ءتاۋىپ – ەلىنە قامقور ابىز, اۋليە كورىپكەل, قاسيەتتى شيپاگەر بولعان», – دەپ جازادى.
وسىنداي اتاقتى اقىندار جىرىنا قوسقان قۇرتقا ءتاۋىپ ەلگە حالىق ەمشىسى, ءتاۋىپ رەتىندە بەلگىلى بولعان. بابامىزعا تاۋىپتىك قاسيەت ءوزىنىڭ اكەسى سۇلتانقوجادان دارىعان ەكەن. سۇلتانقوجا ەمشى رەتىندە ەلگە تانىمال بولعان, ول جاس قۇرتقانى وزىنە كومەكشى رەتىندە الىپ ءجۇرىپ ەمشىلىكتىڭ كوپتەگەن قۇپيالارىنا باۋلىپ, دارىلىك شوپتەردىڭ قاسيەتتەرىنە ۇيرەتكەن. جاس قۇرتقانى ورتا ازيا, اراب, پارسى ەلدەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ وردالارىنا جىبەرگەن. قۇرتقا سۇلتانقوجا ۇلى سول ورتالىقتاردا كوپتەگەن جىلدار بويى ەمشىلىكتىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن زەرتتەپ ۇيرەنگەن.
ءابۋ يبن سينا مەن وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى سەكىلدى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءىزباسارى قۇرتقا ءتاۋىپ حالىقتى شوپپەن نەمەسە حالىق ادىسىمەن ەمدەپ قانا قويماي, وتاشى دا بولعان. ونىڭ سەبەبى قۇرتقا ءتاۋىپ شىعىس مەديتسيناسىنىڭ نەگىزدەرىمەن قاتار پەتەربور مەديتسينا ينستيتۋىندا ءبىلىم العان.
ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ اتى بۇكىل ولكەگە ايگىلى بولىپ, وعان ەمدەلۋگە جان-جاقتان ادامدار كەلەدى. سونداي كىسىلەردىڭ ىشىندە سول كەزدەگى قازاق جەرىن يگەرۋگە كەلگەن ادامدار دا بولىپ, ولار قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ ەمشىلىك ونەرىن كورەدى. سولاردىڭ اراسىندا بىرنەشە تاتار ازاماتتار بولادى, سول ازاماتتارمەن تىلدەسۋ ارقىلى قۇرتقا ءتاۋىپ ورىس ءتىلىن دە مەڭگەرىپ الادى. سول كىسىلەردىڭ ىقپالىمەن قۇرتقا ءتاۋىپ پەتەربور مەديتسينا-حيرۋرگيا اكادەمياسىندا بىرنەشە ايلىق كۋرستان ءوتىپ, جاڭا مەديتسينالىق ادىستەردى, سونىڭ ىشىندە وتاشىلىقتى ۇيرەنەدى.
قۇرتقا ءتاۋىپ بۇكىل ءومىرى بويىندا سول ىلىمدەرىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باعىتتايدى. ونىڭ ەمشىلىگى جايلى ەل اۋزىندا جۇرگەن كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ كەيبىرىن اتاپ كەتەيىك.
جەتىسۋدى بيلەگەن تەزەك تورەنىڭ بالاسى اۋىرىپ, قۇرتقاعا قوس اتپەن كىسى شاپتىرىپتى. قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ تورە اۋلىنا بارا جاتقانىن ەستىپ, جاقىندارى كەلىپ:
– ابىز اتا, تەزەك تورەنىڭ ەلگە تىزەسى قاتتى باتىپ ءجۇر. الىم-سالىقتى ءۇيىپ-توگىپ, ەس جيدىرماي, اتا قونىسىمىزدى تارتىپ الدى, ەلدى ەڭىرەتتى. ەندى سونىڭ ەسەسىن قايىراتىن كەز كەلدى. اناۋ دىمكەس اۋرۋ بالاسىنا ۋ بەر دە قاتىرا سال. ءار ساۋالعا – ءبىر زاۋال, – دەپ جەر تەپكىلەپ, تىلەك تىلەپتى.
قۇرتقا ءتاۋىپ ۇندەمەي, التىنەمەلدە وتىرعان تورە ورداسىنا اتتانادى. ۇنتاقتاپ ساۋمالعا قوسىپ ىشكىزگەن ءدارىسى شيپا بولىپ, ءبىر ايعا جەتپەي بەتى بەرى قاراپ, ادام بولمايدى دەگەن بالا تۇرەگەپ, ءدىن امان جۇگىرىپ كەتەدى.
اۋىلىنا كەلگەندە, الگى تۋىستارى قايتا كەلىپ:
– ابىز اتا, تورەنىڭ بالاسى تۇرىپ كەتىپتى, ءسىز ەمدەپ, قۇلانتازا جازىپ جىبەرىپسىز, – دەپ تەپسىنەدى.
– سىزدەر قىزىق ەكەنسىزدەر. ءدارىنىڭ ءبارى – ۋ بولادى. مەن بەرگەن ءدارى – وعان شيپا بولدى. ال ەستەرىڭىزدە بولسىن, ءمۇساپىردى مۇسىركەۋ كەرەك, ەمدەۋ – پارىز. قولدان كەلسە, شيپا بولار جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. «ەڭ باستى بايلىق – دەنساۋلىق» دەمەكشى, ءتانى جارىمجان پەندە – ەڭ بەيشارا, ەڭ ءمۇساپىر. اۋىرعان جاندى ايالاۋىمىز قاجەت. قاسكۇنەم قاراقتان ولەدى, قوماعاي تاماقتان ولەدى, باتىر ساداقتان ولەدى, باي قاداقتان ولەدى. ابايلاپ سويلەپ, ويلاپ ءىس ىستەۋ لازىم. ءوزىن كۇتكەن ورگە شىعادى, وزگەگە ءولىم تىلەگەن ەلدى بۇزادى. «اشىققانعا قازان استىرما, توڭعانعا وت جاقتىرما» دەگەن بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز. بىرەۋگە ءولىم تىلەمەي, وزىمىزگە ءومىر تىلەيىك. جارانىڭ ازابىن جارالى بىلەدى, قازانىڭ ازابىن قارالى بىلەدى. ەرى ساۋدىڭ – ەلى ساۋ, اۋرۋلى ەلدە – كۇندە داۋ. ەل-جۇرتىمدى اۋرۋدان, داۋدان امان قىلسىن», – دەگەن ەكەن.
قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ بۇل ءسوزى – وسيەتناما بولىپ قالىڭ ەلگە تاراپتى.
– ءتاۋىپتىڭ سوڭى قۇرتقا ابىز بولار. كوزى قاراقتى, ءسوزى سالماقتى, ەلىنە ارداقتى مۇنداي شيپاگەر-ءتاۋىپ باعىمىزعا تۋعان ەكەن. قادىرىن ءبىلىپ, قاسيەتىن اسىرايىق. نادان كىسى سۋسىز ارىققا ۇقسايدى. ءالسىز دەنەگە – اۋرۋ ۇيالايدى. باسى اۋىرعان باقسى-بالگەرگە تويمايدى. ال قۇرتقا تاۋىپتەي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى شيپاگەردىڭ بولعانىنا, تاۋبە! – دەپتى تەزەك تورە ءتاۋىپتىڭ ەمشىلىگىنە اسا رازى بولىپ. سودان ەل اۋزىندا ء«تاۋىپتىڭ سوڭى قۇرتقا بولدى» دەگەن قاناتتى ءسوز قالىپتى.
ءبىر استا جامبىل مىنگەن اتى سىلتي باسىپ كەلگەنىن كورىپ, قۇرتقا ءتاۋىپ:
– اناۋ اقىننىڭ اتىنىڭ ءبىر اياعىنىڭ جىلىگى جارىلعان ەكەن. ەندى مىنسە, كۇپ بوپ ءىسىپ, تۇككە جاراماي قالادى, – دەگەن سوڭ, تاۋىپكە ەمدەتىپ, قاراتقاننان كەيىن ءبىر ايداي بوس جىبەرىپ مىنگەندە قۇر اتتاي شاۋىپ كەتىپتى.
تاعى بىردە ءبىر بايدىڭ جىلقىلارى اۋىرماي-سىرقاماي توپ-توپ ەتىپ جىعىلىپ, قىرىلا باستايدى. باي قۇرتقا ءتاۋىپتى الدىرتىپتى.
– «بار كەسەل مىنا قارا ايعىردا ەكەن», – دەپ الگى ايعىردى جىققىزىپ, قارا سانىن ۇستارامەن ءتىلىپ جىبەرىپ, ىرسيعان ەتىنىڭ ىشىنەن بىردەمەنى سالىپ قايتا تىگىپ تاستايدى.
– بۇنىڭ نە؟ – دەگەندەرگە:
– بۇل – «ۋا» دەگەن دارىلىك ءشوپتىڭ ۇنتاعى. ول مىنا ايعىردىڭ كەسەلىن كەسەدى, قۇرتىن قۇرتادى. ەندى قورىقپا, – دەپتى. شىنىندا دا قالعان مالى ءدىن امان بولىپتى.
قۇرتقا بابامىز ابىلايحان, ءۋاليحان, كەنەسارى كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ, سولارمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك كۇرەسىنە اتسالىسقان. قازاق ساربازدارىنىڭ قالماقتارعا قارسى جورىقتارى مەن شايقاستارىنا قاتىسىپ, سولاردىڭ جاراقاتتارىن ەمدەپ, سىنعان سۇيەكتەرىن قۇراستىرىپ, وقتارىن ءيىپ الىپ, كەيدە شورت كەسىپ – امپۋتاتسيا جانە دە باسقا وپەراتسيالار جاساعان. «ەر قاناتى – ات» دەمەكشى, ساربازداردىڭ اتتارىن دا ەمدەگەن.
شىن مانىندە, قۇرتقا سۇلتانقوجا ۇلى اسكەري-دالا مەديتسيناسىن, ونىڭ ىشىندە حيرۋرگياسىنىڭ ن.ي. پيروگوۆتان الدەقايدا ەرتە نەگىزىن سالعان. وكىنىشكە قاراي ول الەمگە ءتىپتى بەلگىسىز, جازبا كۋالىكتەرى جوق, ول – ول ما, قۇرتقا تۋرالى جالپى قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى بىلمەيدى. سوقىر ىشەكتىڭ قابىنۋىن, دومالاتپانى (اپەنديتسيتتى) حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەگەن.
پىشاقسىز دا وپەراتسيالار جاساعان: قيراعان سۇيەكتەردى, تەرىنى اشپاي سىرتىنان قۇراستىرىپ, قيمىلدايتىنداي ەتىپ تاڭعان, ىشتەگى سوققىدان زاقىمدالعان جۇمساق ورگانداردى دا سىرتىنان سىلاپ-سيپاپ ەمدەگەن. تامىر ۇستاپ ادامنىڭ كەسەلىن انىقتاعان جانە ەمدەۋ بارىسىن دا باقىلاپ وتىرعان.
بابامىز دەنەنىڭ كەز كەلگەن جەرىن, سىرتىنان ەتتەرىن جۇمسارتىپ, قان تامىرلارىن قىسىپ, قانسىراۋدى توقتاتۋدى جانە جۇيكە جۇيەلەرى ارقىلى جانسىزداتۋدى جەتىك يگەرگەن. ونىمەن قاتار گيپنوزدى دا جوعارى دەڭگەيدە پايدالانا بىلگەن. باسىنان قاتتى سوققى الىپ, ميى شايقالعانداردى, قاراڭعىلاۋ بولەك ۇيگە جاتقىزىپ, تىنىشتىقپەن قامتاماسىز ەتىپ, جاندارىنا كۇتۋشى قويعان. اۋىر جارالىلار مەن سىرقاتتاردىڭ دارەتتەرىن قاداعالاتتىرىپ, دەنەلەرىن اۋدارىستىرىپ, مايلاتىپ, اۋىزدارىنا سۋ, سۇيىق تاماق تامىزدىرىپ وتىرعان. ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگىن دە ەمدەگەن. ولاردىڭ ىشتەرىن وزىنە بەلگىلى مايلارمەن سىلاتىپ, ىشكى جىنىس مۇشەلەرىنىڭ قان اينالىمىن قالپىنا كەلتىرىپ, جابىققان جەرلەرىن ىدىراتتىرىپ, سىرقاتتارىن جازعان. ونىڭ ۇستىنە ول كىسىنىڭ جاناشىرلىق شىن ىقىلاسى, ەل اراسىندا اڭىزعا اينالعان اۋليەلىگى دە اسەر ەتسە كەرەك.
قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ حالىقتى ەمدەۋدەگى ءادىس-امالدارى مەن دارىلىك زاتتارىنىڭ سانى وتە كوپ جانە ءارتۇرلى بولعان. حالىقتىڭ ايتۋىنشا, بابامىز جازا المايتىن كەسەل بولماعان.
سونىمەن قاتار وتە اۋىر جانە قاۋىپتى قىلتاماق باسقا دا, راك, وبا (چۋما), سياقتى سىرقاتتاردى دا ەمدەگەن. جۇقپالى اۋرۋلاردان ساقتانۋ ءۇشىن الدىن الا ءارتۇرلى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كەڭ پايدالانعان, زالالسىزداندىرۋدى يگەرگەن. مىسالى, جاڭا قونىسقا كوشىپ كەلگەندە, الدىمەن جەردى زالالسىزداندىرعان, سونان كەيىن عانا ۇيلەردى تىككەن. كۇماندى اۋرۋلاردى بولەك جاتقىزعان, وزگە دە شارالار قولدانعان. وبادان, نە باسقا جۇقپالى اۋرۋلاردان ولگەن مالدىڭ دەنەلەرىن تەرەڭىرەك قىلىپ كومدىرىپ, زالالسىزداندىرعان.
جۇزدەن جاسى اسا باستاعاندا, بابامىزعا مارجانداي ءتىزىلىپ جۇمساق ءتىس شىعىپتى.
قۇرتقا ءتاۋىپتى جاۋگەرشىلىكتە ارباعا مىنگىزىپ, ساربازدارمەن بىرگە الىپ جۇرەدى ەكەن. ول شايقاستاردا جارالى بولعان ساربازداردى ەمدەپ, قاجەت بولسا تىكەلەي وتا جاساپ جۇرگەن. بەلگىلى پروفەسسور-حيرۋرگ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, قۇرتقا ءتاۋىپ ۇرپاعى تۇرار كوكەەۆ «قۇرتقا ءتاۋىپ – ۇلى دالا پەرزەنتى» اتتى عىلىمي كىتاپ جازىپ, جارىققا شىعاردى. عالىم دارىگەر تۇرار كوكەەۆ مۇندا قۇرتقا ءتاۋىپ جايلى ۇزاق جىلدار بويى ىزدەنىسى مەن زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە, ءوز تانىم, وي قورىتىندىسىن جاڭا دەرەك-دايەكتەرمەن ادەمى كەلتىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءومىر باقي مالمەن شۇعىلداناتىن قازاق حالقى مالدى سويىپ جايعاستىرۋدا شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەنى كۇمانسىز, مالدىڭ ەتىن جىلىكتەۋ, شەل-بەزدەرىن الىپ تاستاۋ, كۇردەلى قان-تامىرلارىنىڭ ورنالاسۋىن, بۋىنداردىڭ, نەرۆ جۇيەلەرىنىڭ اناتومياسىن جەتە بىلۋدە قازاقتان اسقان مامان جوق. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ سوعىستا جاراقاتتانعان ادامداردى ەمدەۋ پروتسەسىندە زور كومەگى بولسا كەرەك. لاستانعان جاراقاتتاردى قايناعان سۋمەن (شۇمەكتى ىدىسقا قۇيىپ) تازالاپ جۋىپ, قانىن توقتاتىپ (قان توقتاتۋدىڭ قۇرتقا بابامىز نەشە ءتۇرلى ادىستەرىن بىلگەن), تازا جەڭىل ماتادان بايلاما سالعان. جاراقاتتانعان قولدى (اياقتى) تاپجىلمايتىن, قيمىلسىز جاعدايدا بەكىتىپ ۇستايتىن حالگە كەلتىرۋ كەرەك بولعان. سىنعان سۇيەكتىڭ ىعىسىپ كەتكەن سىنىقتارىن ورنىنا سالۋ ءۇشىن, سول جەردىڭ جانىن كەتىرۋ ماقساتىمەن جايلاپ «سىلاپ» وتىرىپ سىنعان جەردىڭ بۇلشىق ەتتەرىن ابدەن بوساڭسىتىپ بارىپ سىنىقتاردى (مايدا سىنىقشاسىنا دەيىن) ساۋ قالپىنداعى جاعدايعا كەلتىرگەن. سۇيەكتە قادالىپ تۇرىپ قالعان ساداق وعىن الۋ ءۇشىن, سول جەرگە كەلەتىن جۇيكە-نەرۆتى جانسىزداندىرۋ ءۇشىن, ومىردەن الىنعان ءبىر فەنومەن پايدالانىلعان: ادام قاتاڭداۋ جەردە ۇزاق وتىرعاندا, جامباس نەرۆى قىسىلعاننان اياق جانسىزدانىپ قالاتىنى ءمالىم; بۇل اياققا ينە شانشىلسا دا, ءتىلىپ, كەسسە دە ادام سەزبەيدى. ادامنىڭ اناتومياسىن جاقسى بىلە وتىرىپ, وقتىڭ قادالعان جەرىنە كەلەتىن نەرۆتىڭ جولىندا, ونىڭ سۇيەككە جاقىن جاتقان جەرىنە ۇزاق قىسىم كورسەتىپ, سول جەردىڭ جانىن كەتىرىپ, وقتى العاندا ادام سەزبەي قالاتىن بولعان. ەتتى ءتىلىپ كەسكەندە كۇردەلى قان تامىرلارى, نەرۆ جۇيەلەرى جوقتاۋ جەرلەرىن تاڭداعان.
مەديتسينالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن, قۇرتقا ءتاۋىپ حالىققا كومەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق جاساق دايىندايدى. ول سوعىس كەزىندە قولىنا اق جالاۋ ۇستاپ جۇرگەن ەكەن. اق جالاۋ ۇستاپ العاندارعا ەكى جاق تا وق اتپايدى دەپ كەلىسىپ العان. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءوز جاعىنىڭ دا, جاۋ جاعىنىڭ دا ساربازدارىنا كومەك كورسەتكەن. اتامىز 300-گە جۋىق شوپتەن ءدارى جاساي بىلگەن.
ايتا بەرسەك, ول كىسىنىڭ حالىققا جاساعان ەمىندە ەسەپ جوق دەۋگە بولادى. ول تەك ەمشى عانا بولعان جوق, سونداي-اق ابىز, ەل اراسىنا ءسوزى وتەتىن بي دارەجەسىنە دە كوتەرىلدى. قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ شاراپاتى كورشى قىرعىز ەلىنە دە كوپ ءتيدى. ارينە, ءبىز ءالى اتامىزدىڭ تابيعي جولمەن ەمدەۋ تاسىلدەرىن تولىق اشا العان جوقپىز. ونى زەرتتەپ, زەردەلەۋ دارىگەرلەردىڭ باستى ماقساتىنا اينالۋى كەرەك.
قۇرتقا ءتاۋىپ شوپپەن ەمدەگەن, ءتۇرلى شوپتەردى جيناپ ءدارى جاساعان. جىبەك جولىمەن ارى-بەرى وتەتىن كەرۋەندەرگە اماناتتاپ مىنا شەتى قىتاي, مىنا شەتى حيۋا, بۇحار, سامارقان, رەسەي وڭىرىنەن ۇنەمى تۇيىنشەك-تۇيىنشەك ءدارى-دارمەك الدىرىپ وتىرعان. گيپپوكرات ءدارىنىڭ 200 ءتۇرىن, ءۇندى تابيبتەرى 800 ءتۇرىن پايدالانعان بولسا, يبن سينا داۋىرىندە 2600 ءتۇرلى ءدارى قولدانىلىپ, ونىڭ جارتىسىنان كوبى وسىمدىكتەردەن الىنعان. قۇرتقا ءتاۋىپ وسى دارىلەردى جانە ونى جاساۋ جولدارىن مەڭگەرگەن, ونى ساقتاۋ مەن پايدالانۋدى ۇنەمى ۇيرەتىپ وتىرعان. ءتۇرلى اۋرۋ-كەسەلدەردى ەمدەيتىن شيپالىق دارىلەردى دە ءوزى جاساعان. سونىمەن قاتار ءتاۋىپ ءتۇرلى جان-جانۋاردىڭ دا ادامعا شيپالىق ەمىن بىلگەن, ادامدارعا پايدالانعان (مىسالى, جىلاننىڭ اعزاسى, جابايى اڭداردىڭ ءتۇرلى اعزالارى ء(وت, ىشەك-قارىن, وكپە-باۋىر دەگەندەي, ولاردى قايناتىپ سورپاسىن ىشكىزگەن ت.س.س.).
قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇزاق ءومىر سۇرگەنى. ءۇش عاسىردى كورگەن ابىز اتا 136 جاس جاساعان. قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ وسىنداي ۇزاق ءومىر سۇرگەنىنىڭ سەبەپتەرىن دە زەرتتەيىك. ول كىسىنىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى ەڭ الدىمەن بەلسەندى قيمىل جاساۋى جانە ەمشىلىكتىڭ ءوزى بىلگەن قۇپيالارىن ءوز اعزاسىنا پايدالانا بىلگەنى دەپ ايتۋعا بولادى. قۇرتقا ءتاۋىپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەمشىلىك جاساپ جۇرگەن. ءوزىن-ءوزى ەمدەپ, وزىنە-ءوزى تاجىريبە جاساپ, ونى جۇرتقا ۇلگى ەتىپ ايتىپ وتىرعان. قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ جاسى 112 كەلگەندە, اياعىندا گانگرەنا پايدا بولادى, سونى ءوز بەتىنشە ەمدەپ, سودان جاساندى اعاش اياق سالىپ, قايتا ءجۇرىپ كەتكەن.
قۇرتقا ءتاۋىپ سىنىقشى, ەمشى عانا ەمەس, ەلگە قامقور بولعان قايراتكەر ادام. جاۋگەرشىلىك زاماندا شاشىراپ كەتكەن تۋىستارىن جيناستىرىپ, باسىن قوسۋعا قامقورلىق جاساعان. اتالاس تۋىستارى ونى «ەل يەسى – قۇرتقا» دەپ اتاعان. ەل يەسى اتانۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرمايتىن قاسيەت ەكەنى ايقىن.
قۇرتقا بابامىز كوپتەن ەرەكشە ءبولىنىپ كوزگە تۇسەتىن كىسى بولسا كەرەك. ءوزى ۇزىن بويلى, سۇڭعاق دەنەلى, ات جاقتى, قابا ساقالدى, وتكىر كوزقاراستى, قىر مۇرىندى, كەڭ ماڭدايلى, جىلى شىرايلى كەلگەن. باسىنداعى سالدەسىن مولدالاردىكىندەي جالپايتىپ ەمەس, قازاقتىڭ بوركىنە ۇقساستىرىپ وراپ كيەدى ەكەن. ول كىسىنى كورگەن ادام بىردەن سول كىسىنىڭ اۋانىنا تولىق بەرىلىپ, گيپنوزدى جاعدايعا تۇسكەندەي بولىپ قالادى ەكەن.
قۇرتقا ءتاۋىپ سۇلتانقوجا ۇلى – ەلىنە قامقور ابىز, اۋليە. سوندىقتان دا حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنان بولار, ءبىراز جىل بۇرىن كوكساي اۋىلىندا قۇرتقا ءتاۋىپ اتىنداعى مەشىت سالىندى. بەيىتى باسىنا العاش بەلگى قويعان ۇرپاقتارى بولاتىن. كەيىن بەيىت اۋماعىن كەڭەيتىپ قورشاتىپ, تەمىردەن كۇمبەز ورناتتىردى.
قۇرتقا تاۋىپكە بايلانىستى اڭىز اڭگىمەلەردىڭ دەنى بابامىزدىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ىزگىلىككە نەگىزدەلگەنىن باياندايدى. ءجۇز وتىز التى جىل ءومىر سۇرگەن اۋليە اينالاسىنا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن شاشقان, نەبىر اۋرۋلاردى ەمدەپ جازعان, شيپالى دارىگەرلەردى پايدالانىپ, ەمشىلىكتىڭ قۇپيا سىرلارىن اشقان. سوندىقتان دا بولار, وعان قۇدايدان بۇيىرعان قاسيەتتى مويىنداعان ەل «قۇرتقا ءتاۋىپ – جۇرتقا ءتاۋىپ» دەگەن ءسوز قالدىرعان.
بيىل قۇرتقا ءتاۋىپ سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ تۋعانىنا 250 جىل تولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى 13 قاراشادا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە قۇرتقا ءتاۋىپ اتىنداعى اكادەميامەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇلكەن عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزگەلى وتىرمىز. كونفەرەنتسيادا كوپتەگەن عىلىمي باياندامالار جاسالىپ, قۇرتقا ءتاۋىپتىڭ حالىق مەديتسيناسىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتەتىن بولادى.
تاكير بالىقباەۆ,
اباي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور