الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردە جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ شاپشاڭ دامۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار: بۇل جاعداي سول ەلدەردىڭ شىعارعان ونىمدەرىنىڭ ساتىلۋ اياسىن كەڭەيتەدى. جاھاندانۋ پروتسەسى امەريكالىق, باتىسەۋروپالىق, اراب, قىتاي, ءۇندى مادەنيەتتەرىن كۇشەيتسە, «دامۋ كەزەڭىندەگى ەكونوميكاعا» يە ەلدەردىڭ مادەنيەتتەرىن كەرىسىنشە السىرەتەدى. ەكونوميكالارىنىڭ سىرتقى ەلدەرگە تاۋەلدى بولۋى, جالپى مادەنيەتتىڭ جويىلۋىنا, ۇلتتىق مادەنيەت قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن وتاندىق ءونىم شىعارۋشىلاردىڭ ازايۋىنا نەمەسە ءتىپتى بىزدەگىدەي ۇلتتىق ءوندىرىسىمىز جوق دەيتىندەي جاعدايعا اكەلەدى. باسقا ەلدەردىڭ مادەنيەتىنە ءتانتى كىسىلەر ۇلتتىق ءوندىرىس ونىمدەرىن مەنسىنبەيدى. ساپاسىز ءونىم رەتىندە قابىلداپ, ساتىپ المايدى. بۇل جاعدايدى, مىسالى, اراب مادەنيەتىنە ەلىكتەيتىن اپا-قارىنداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىم داستۇرلەرىنەن الشاقتاپ, ارنايى بۋتيكتەر اشىپ, سول ەلدەردەن كيىم تاسۋىنان كورەمىز.
ءابۋ-دابيگە بارعان ءبىر ساپارىمدا قالانىڭ ەڭ ۇلكەن كيىم دۇكەنىندە بولدىم. سوندا جەرگىلىكتى ارابتاردى كوردىم. ايەلدەرى مادەنيەتتەرىنە ساي ۇزىن قارا كويلەكتەر كيىپ, قارا كوزىلدىرىك تاققان. قاسىنداعى ەرلەرى جەرگە دەيىن جەتەتىن اق ماتادان تىگىلگەن ۇلتتىق كيىمدەرىمەن دۇكەن ارالاپ ءجۇر. كەيىن كوردىم, ايەلدەرىنىڭ كويلەكتەرى ءۇش-ءتورت مىڭ دوللار, كوزىلدىرىكتەرىنىڭ ءوزى ءبىر-ەكى مىڭ دوللار تۇراتىن كورىنەدى. ءوز كيىمىن كيگەن, ءوز تىلىندە سويلەسكەن جانە وزدەرى سول جەردىڭ يەسى ەكەنى بىلىنەتىن اراب ەلى ماقتاۋعا تۇرار ەل ەكەن. سوندا, ەكىنشى قاباتتا تۇرعان مەن ءوزىمنىڭ ءۇستى-باسىما كاراپ ءوتتىم: شالبارىم تۇرىكتىكى, كويلەگىم تاعى بىرەۋدىكى, قالتا ورامالىما دەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ زاتى ەمەس, بارلىعى شەتەل ءونىمى ەكەن. «قازاقستاندىق» دەگەن ەشتەڭەم جوق. ءۇستى-باسىمدا ەلىمىزدى تانىتاتىن ءبىر زات بولماعانىنا ىشىمنەن وكىنىپ, سول كەزدە «ەندى شەتەلگە شىقسام, ەڭ بولماسا ۇلتتىق تاقيامدى كيىپ شىعامىن», دەپ ءسوز بەرگەن ەدىم. ارابتاردىڭ كيگەن كيىمى, ءجۇرىپ-تۇرۋى, ارابشا سويلەسكەندەرى وزدەرىنە جاراسادى. نەگە؟ سەبەبى ولار – ارابتار. بىراق وسىعان بايلانىستى ءبىر تۇسىنبەيتىن دە جايت بار. نەگە قازاقتىڭ ءبىرازى, كەيبىر حالىق قالاۋلىلارىنا دەيىن وسىلاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, ءومىر ءسۇرۋ سالتتارىنا ءتانتى بولىپ, ۇقساعىلارى كەلەدى؟ تەك قانا ءدىني كوزقاراستارىنا جۇگىنىپ, بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, جاڭىلامىز. نەگىزگى سەبەپ, ارابتاردىڭ جاھاندانۋعا توتەپ بەرە العاندىعى, ءوز مادەنيەتىن ساقتاي وتىرىپ, مادەني قۇندىلىقتارىن تاۋارعا اينالدىرا ءبىلۋى, ءبىزدىڭ ارامىزدان دا تۇتىنۋشى تابۋى. جانە باي, داۋلەتتى ەل بولۋى. داۋلەت پەن بايلىق باسقا ەل مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن, سولاي قاراي تارتاتىن ماگنيت سياقتى. بايقاپ قاراساڭىز, ءبىر ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە قۇشتارلىق سول ەلدىڭ قانشالىقتى باي-داۋلەتتى بولعاندىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا مەن ۇلتشىل باۋىرلارىما قازاق ماسەلەسىن تىلدەن باستاماۋىمىز كەرەك دەپ ءجيى ايتامىن.
ءتىل ماسەلەسى شەندىلەر ءبىزدىڭ قولىمىزعا ۋاقىتشا ويناي تۇرسىن دەپ بەرگەن ويىنشىق سياقتى. ناتيجەگە جەتە الماي, شارشاپ, وكىنىپ, ءوز-وزدەرىمەن تالاسىپ ءجۇرسىن دەگەندەي. بۇل ۋاقىتتا, ناعىز «مەملەكەتشىلەر» ءارتۇرلى جولدارمەن ەل بايلىعىن يەلەنىپ, جان-جاققا ساتىپ, اقشالارىن شەتەلدەرگە شىعارىپ ۇلگەرۋى ءۇشىن. ۇلت بولاشاعىنا جاناشىرلار الدىمەن «نەگە قازاقشا سويلەيتىندەر, وسى ەلدىڭ يەسى – قازاق ەلى كەدەي؟» دەگەن ساۋال قويىپ, سوعان جاۋاپ ىزدەۋدەن باستاۋى كەرەك. ەلدىڭ ءتىلىن باسقا تۇگىلى ءوز ازاماتتارىمىز دا مەنسىنبەيدى, سەبەبى قازاق ءتىلى كەدەيلەردىڭ ءتىلى دەگەن تۇسىنىك باسقا ۇلت وكىلدەرى مەن قازاق ءتىلىن كەرەك دەپ تە سانامايتىن قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا كەڭ ەتەك الۋدا. جاستارىمىزدىڭ ءوزى انا ءتىلىن بىلسە دە, سويلەسكىلەرى كەلمەيدى. قازاق ءتىلىن كەدەيدىڭ, اربا تاسىعانداردىڭ تىلىندەي كورىپ, ءتىل ارقىلى كەدەيلىك ۆيرۋسى جۇعاتىنداي كورەدى.
مەملەكەتتىك ورگانداردا ەلدىڭ ىشىنەن شىققاندار كوپ, بىراق ءوز اراسىندا, جۇمىستا ورىسشا سويلەيدى. ەگەر ورىسشا سويلەسسەڭ, ساعان دەگەن سىي باسقا, بىراق قازاقشاعا كوشسەڭ, مارتەبەڭ سول مەزگىلدە «دەۆالۆاتسياعا» ۇشىرايدى.
قازاقشا سويلەيتىندەردى قانداي جولمەن داۋلەتتى قىلامىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ەڭ ماڭىزدى ماقساتىمىز بەن ماسەلەمىز بولۋى كەرەك. قازاقشا سويلەگەندەر داۋلەتتى بولعان كەزدە عانا, قازاق ەلىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەر ىشىمىزدەن دە, شەتەلدەن دە تابىلادى. «قازاق ءتىلى جالعىز مەملەكەتتىك ءتىل بولسا, بارلىعى تۇزەلەر» دەگەن تۇسىنىك دۇرىس دەيىك, بىراق مۇنىڭ قاسىندا قازاقشا سويلەگەندەردى داۋلەتتى قىلۋ, ەل بايلىعىنان ۇلەس بەرىلۋى, كاسىپكەرلىككە ۇيرەنۋگە كەڭ تۇردە جاعداي جاسالۋى ءتىلدى ساقتاپ, دامىتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپايىق.
جاhاندانۋدىڭ تيگىزەر پايدالى جاعىن قابىلداپ, امەريكا, باتىس ەۋروپادان كەلەتىن كەيبىر جات ۇردىستەرگە قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى؟ بۇعان جول كورسەتەر عىلىمي اعىم – پوستمودەرنيزم. بۇل تەرمين تۇپتەپ كەلگەندە مودەرنيزمگە قارسىلىقتان تۋىنداعان تۇسىنىك. «پوستمودەرنيزم» وسى زاماننان كەيىنگى سوڭعى زامان. قازاقشا ونى «سوڭعى وسى زامانشىلدىق» دەپ تە اتاۋدا. ياعني جاhاندانۋعا – داستۇرلەردىڭ, دىندەردىڭ, مادەنيەت جانە يدەولوگيالاردىڭ ۇقساس بولۋ كەشەندىك ۇردىسىنە, مودەرنيزمگە قارسى پوستمودەرنيزمنىڭ ءوز مادەنيەتىمىزدىڭ ىشىنەن ۇلگىلى داستۇرلەردى جاڭارتا وتىرىپ قولدانىلۋى. ەلىمىزدىڭ مەنتاليتەتى, ەرەكشەلىگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە ءوشىپ, جوعالۋىنا جول بەرمەيتىن كەشەندى تۇسىنىك.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە بولعانىمدا ءابۋ-دابيدەگى ءبىز توقتاعان مەيرامحانانىڭ قارسى جاعىنا قاراسام, سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستا اق كويلەك, قارا كوستيۋم كيگەن, گالستۋك تاققان, اق كاسكاداعى بىرنەشە كىسىنىڭ قۇرىلىس باسىندا جۇرگەنىن كوردىم. ءتۇس كەزى ەدى, كۇن بولسا جانىپ تۇر. تاپا-تال تۇستە شىرەنىپ نە قىلىپ ءجۇر, كينو ءتۇسىرىپ جاتىر ما دەپ ويلاپ قالدىم. سويتسەم, بۇلار قۇرىلىستىڭ قالاي سالىنۋىن تەكسەرىپ جۇرگەن اعىلشىندار ەكەن. ولار ءسويتىپ, كۇننىڭ ىستىعىنا قاراماي, كويلەكتەرىنىڭ سوڭعى تۇيمەسىنە دەيىن سالىپ, گالستۋك تاعىپ, كوستيۋممەن جۇرەتىن كورىنەدى. ءۇندى فيلمدەرىندە قۇم اراسىندا, شىجىعان ىستىققا قاراماي, بارلىق تۇيمەسىن تاعىپ جۇرەتىن اعىلشىن اسكەرلەرى كوز الدىما كەلدى. تاڭەرتەڭ اس ىشەردە, جۇمىسقا كەلگەندەي كوستيۋمشەڭ تاماق ىشۋلەرى دە ەسكە ءتۇستى. تاماق ىشەردە ءتارتىپتى وتىرۋلارى, اس ءىشۋ سالتتارى, پىشاق-قاسىقتى قالاي ۇستاۋى – بارلىعىمىز بىلەتىن اعىلشىن مادەنيەتىنە ءتان ەرەكشەلىكتەر. وسىنىڭ ءبارىن ساقتاۋى, قازىرگە دەيىن جوعالتپاۋى, اعىلشىن ەلىنىڭ جاھاندانۋعا قارسى قويار امالدارىنىڭ بىرەۋى عانا. جاھاندانۋ كەزەڭىنىڭ اعىلشىندارعا پايدالى جاقتارى كوپ بولسا دا, وزىنە ءتان ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتىنەن ايىرىلعىلارى جوق. تۋريزم, كينو ارقىلى ميللياردتار تاۋىپ وتىرعان بريتانيا ءوز مادەنيەتىنە سۇيسىنۋشىلەردى, اعىلشىندارداي بولعىسى كەلەر باسقا ەلدەردىڭ داۋلەتتى كىسىلەرىن, اقشالارىمەن بىرگە وزىنە تارتۋدا. جاhاندانۋ ولاردىڭ ماقساتىنا جۇمىس ىستەۋدە, بۇكىل اعىلشىن مادەنيەتى ءبىرتۇتاس تاۋارعا اينالدى. جاھاندانۋ كەزەڭىندە ءوز مادەنيەتىنەن ۇلگى تابا الماعان ءبىزدىڭ دە كەيبىر جاستارىمىز اعىلشىن مادەنيەتى, ءومىر ءسۇرۋ سالتتارى باعىتىنا قاراي سىرعي كوشۋدە. جاھاندانۋدىڭ ناشار ۇلگىلەرىنە ءبىز – قازاقتار قالاي توتەپ بەرەمىز, بۇل پروتسەستەردىڭ الىپ تولقىندارىندا اعاش قايىقپەن ءجۇزىپ امان قالا الامىز با؟ جوق الدە باسقا ەلدەردەي مادەنيەتىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن, پوستمودەرنيزم جولىمەن ەسكىدەن كەلگەن داستۇرلەرىمىزدى جاڭالاي, زاماناۋي مادەنيەت كەمەسىن قۇرىپ, مادەنيەتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا دايىندالامىز با؟ ۇلتىمىزدىڭ باي مادەنيەتىنىڭ ىشىنەن بولاشاق جاستارىمىزعا رۋحاني قورەك بولار, كۇندەلىكتى ومىرىنە پايدالى ۇلگىلەردى الىپ, جاھان مادەنيەتىنىڭ ورتاسىندا لايىقتى ورىن الا الامىز با ەكەن؟ ياعني ءبىر ۇلگى بولار سالت-ءداستۇرىمىزدى بىزگە عانا ماڭىزدى زات رەتىندە دامىتپاي, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز ارقىلى باسقا ەلدەردىڭ ىسىنە جارايتىن, ماڭىزدى قۇندىلىققا اينالدىرا بىلەمىز بە؟
جاھاندانۋ ءبىزدىڭ وزگەشەلىگىمىزدى, ەرەكشەلىگىمىزدى شايىپ كەتپەۋى ءۇشىن قازىرگى كەزەڭدى كەشەگى قازاقتىڭ كوشپەلى ەل مادەنيەتىن, ەسكى تۇركى, نوماد مادەنيەتىنىڭ جالعاسى رەتىندە كورسەتە ءبىلۋىمىز, دۇنيە مادەنيەتىندە لايىقتى ورىن الۋعا نەگىز بولار العى شارتتاردىڭ ءبىرى. سونىمەن, ەسكىردى دەگەن سالت- داستۇرلەرىمىزدى جاڭارتا وتىرىپ, مەملەكەت يدەولوگياسىندا, تۋريزم سالاسىندا جانە باسقا الاڭداردا قولدانىپ, پايدا تۇسىرە الۋدى ۇيرەنۋىمىز قاجەت. جاھاندانۋ كەزەڭىندە مادەنيەتىمىزدى قورعايتىن زاماناۋي قۇرالدار قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ياعني جاڭا كەزەڭدە قولدانۋعا جارار ءداستۇرىمىزدى جاڭارتىپ, قازاق مادەنيەتىن كورسەتەتىن, وشپەيتىن, دۇنيەدە تانىمال ۇردىسكە اينالدىرا الاتىن جولدار كەرەك.
ۇلكەن, عاجايىپ دەيتىندەي ەمەس, بىراق بۇگىنگى تاقىرىپتى تەرەڭىرەك اشا الاتىن ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرە كەتەيىن. قىرعىز اعايىنداردىڭ جىلدا وتكىزەتىن «كوشپەلىلەردىڭ ويىندارى رەتىندە» فەستيۆالىن الايىق. قىرعىز ەلىنىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىراتىن, ەكونوميكاسىن دامىتاتىن دۇنيە جۇزىنە تانىمال تۋريزم شاراسىنا اينالدى. ەكىنشى ءبىر مىسال, تۇرىكتەردىڭ الەمگە بەلگىلى تاعامى – دونەردى الايىق. بارلىق ەلدەرگە تارالعان فاستفۋد قانشاما تۇرىككە جۇمىس, پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بەرگەن تاعام ءتۇرى. ۇلتتىق تاعام مادەنيەتىن قورعايتىن, دامۋىن كوزدەيتىن ۇلگىلەردىڭ ءبىرى.
ءسويتىپ مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولوگياسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى, قاينار بۇلاعى سانالۋى ءتيىس قازاق مادەنيەتى, دۇنيە ءجۇزىن قامتىعان جاھاندانۋ پروتسەسىندە جوعالىپ كەتۋ قاۋپى بار كەزەڭنەن وتۋدە. مادەنيەت – ۇلت جانە مەملەكەتتى بىرىكتىرەر قۇندىلىقتاردىڭ ءبۇتىنى, كەشىكپەي قالىپتاسۋى قاجەت «ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ» ىرگەتاسى. جاhاندانۋ – تەحنولوگيانى دامىتاتىن, دۇنيەنى ءبىر كىشكەنتاي اۋىل جاعدايىنا كەلتىرىپ, مادەنيەتتەردىڭ, ەكونوميكالاردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا جاعداي جاسايتىن دۇنيە دامۋىنىڭ جاڭا ءۇردىسى. بۇل دۇنيە ءجۇزىن قامتىعان وبەكتيۆتى پروتسەسس, بۇدان شەكارانى جاپساڭ دا, قۇتىلا المايسىڭ. كىرىسپەيمىن دەسەڭ, دامۋدىڭ سوڭعى جاعىنان ءبىرىنشى ورىن الاسىڭ. بۇعان قارسى كۇرەسۋدىڭ كەرەگى دە جوق. تەك قانا, مادەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ لايىقتىلارىن جاڭالاي, جاڭا جاعدايدا قولدانىپ, دۇنيەجۇزى تۇتىنۋشىلارىنا ۇنايتىن زاماناۋي ءۇردىس – تاۋارعا اينالدىرىپ ءhام مادەنيەتتەر اراسى كۇرەسىنە جانە پايدا تابۋ كوزىنە اينالدىرىپ, باسەكەلەستىككە دايىن بولۋ. سوندا عانا بولاشاقتاعى جاھان مادەنيەتىنىڭ ورتاسىنان وزىمىزگە لايىقتى ورىندى ويىپ الۋىمىزعا, مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىزگە مۇمكىندىك تۋادى.
بەيبىت كۇلماعامبەت,
قوعام بەلسەندىسى
قاراعاندى