قازاقستاننىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى بولماسا, باسقامىزعا تەڭىز بەن الىپ كەمەلەر كۇندەلىكتى كوز ۇيرەنگەن كورىنىس ەمەس. كوپشىلىگىمىز تەك سۋرەتتەن تاماشالايتىن سۋ كولىگى جايلى ءبىلىمىمىز دە تاياز. بارشاعا بىردەي تۇسىنىكتى بولا بەرمەيتىن وسى سالانىڭ ەلىمىزدە جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەندەر دە از ەمەس. تەڭىز تەحنيكاسى جانە تەحنولوگيالارىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن يرما ەگىنباەۆا بۇگىندە الەمنىڭ وزىق ءبىلىم ورداسىن ءتامامداپ, شەتەلدىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارىندا تاجىريبە جيناپ, نورۆەگياداعى ءىرى كاسىپورنىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
الماتىداعى قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ءبىلىمىن شىڭداۋ ماقساتىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ۇلىبريتانيانىڭ Newcastle ۋنيۆەرسيتەتىنە اتتاندى. ماگيستراتۋرانى اياقتاعان سوڭ, ۋنيۆەرسيتەت ۇسىنعان گرانتپەن دوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, تاعى 3 جىلعا وقۋىن جالعاستىردى. عىلىمي دارەجەسىن العان يرمانىڭ الدىندا تالاي مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلدى. اۋەلى شۆەتسياداعى Chalmers University of Technology وقۋ ورداسىندا عىلىمي زەرتتەۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. ونداعى جۇمىسىنىڭ باستى ماقساتى – كەمەلەردىڭ جىلدامدىعىن قالاي ارتتىرۋعا بولاتىنىن انىقتاۋ مەن ولار قولداناتىن جاعارمايلاردىڭ جانە بوياۋدىڭ ەكولوگياعا اسەرىن ازايتۋ بولدى.
«مۇحيتتا, نە تەڭىزدە جۇزەتىن كەمەلەردىڭ سۋ استىنداعى بولىگى ارنايى بوياۋمەن سىرلانادى. بۇل سىرت كوزگە كەمەگە ءسان بەرىپ تۇرعانداي كورىنەدى. الايدا مۇنداي حيميالىق زاتتىڭ تەڭىز تۇبىندەگى ورگانيزمدەردىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋىن قاداعالاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كەيبىر بوياۋلار وتە زياندى. ءبىز زەرتحانادا سول بوياۋلاردى جاعىپ تاجىريبە جۇرگىزەمىز. ودان بولەك, زەرتتەۋ كەزىندە كەمەگە ءتۇرلى جىلدامدىق بەرىپ, قانشا جاعارماي كەتكەنىن, ودان اۋاعا قانشا كومىرقىشقىل گازى بولىنەتىنىن ەسەپتەيمىز. قازىر ەۋروپادا ەكولوگيا ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. سول سەبەپتى وسى سالاداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دا سۇرانىس وتە جوعارى», دەيدى جاس عالىم.
يرمانىڭ عىلىمداعى جولى ونى بىلتىر بوياۋ وندىرىسىندەگى الەمدىك الىپ كومپانياعا – نورۆەگيانىڭ Jotun حيميالىق كاسىپورنىنا الىپ كەلدى. وسىعان دەيىن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا جاساعان جۇمىسىن ەندى ول ونەركاسىپتە سىناپ كورەدى.
جاڭادان مەكتەپ ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىن تاڭداۋعا الماتىعا كەلگەن جاس تۇلەكتىڭ ءدال وسى ماماندىقتى تاڭداۋى دا قىزىق. قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تەڭىز تەحنيكاسى ماماندىعىنىڭ تانىستىرىلىمىن كورگەن يرمانىڭ بۇل سالاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنا سول 2004 جىلدان باستاپ كاسپي قايراڭىنىڭ يگەرىلە باستاۋى تۋرالى اقپارات تۇرتكى بولعان ەكەن. پرەزەنتاتسيا كەزىندە كاسپيدە قولدانىلاتىن تەحنيكانىڭ الۋاندىعى زەرتتەۋشىنى بىردەن باۋراپ السا كەرەك. سول كەزدەگى جاڭاشىلدىققا دەگەن قۇشتارلىق ونى شەتەل اسىرىپ, ەلىنەن جىراقتا قىزمەت ەتۋىنە سەبەپ بولارىن ءوزى دە بىلگەن جوق-تى.
وزگە ەلدە ءبىلىم العان ادامنىڭ ءوز وتانى مەن شەتەلدىك تاجىريبەنى تالداپ, سارالايتىن ادەتى ەمەس پە؟! وزىق ۇلگىسىن تۋعان جەرىنە الىپ كەلگىسى كەلەتىنى دە تۇسىنىكتى. تۋرا سول سەكىلدى يرما ەگىنباەۆامەن اڭگىمەمىزدىڭ اۋانى بىرتىندەپ ءبىلىم, عىلىم ساپاسىنا اۋىستى.
«ەڭ الدىمەن, شەتەلدە وقىعان ادام اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋىمەن وق بويى وزىق تۇرادى. سەبەبى ءىرى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كوبى اعىلشىن تىلىندە جازىلعان. بۇل كەز كەلگەن عالىمنىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن ەسەلەپ, زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتەدى», دەيدى ول. ودان بولەك دامىعان ەلدەردە عىلىمنىڭ قوعامدى ىلگەرىلەتۋدەگى ورنى مەن ءرولى الدەقاشان ايقىندالىپ قويعانىن ايتادى. بۇل بىزگە دە ەندى كەلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىسى ەندى باستالىپ جاتىر. عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتاسۋى دا سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى. سونداي-اق زەرتتەۋشى ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىق دەپ اكادەميالىق ورتا مەن ونەركاسىپ اراسىنداعى جولعا قويىلعان سەرىكتەستىكتى اتادى.
«مۇنداي بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى ناقتى ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالادى. ماسەلەن, ءبىر كومپانيا عالىمدارعا بەلگىلى ءبىر تۋىنداعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن نەمەسە بار تەحنولوگيانى دامىتۋ ماقساتىندا گرانت بەرىپ وتىرادى. سول قاراجات زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ناقتى ءبىر دۇنيەنى تولىعىمەن زەرتتەپ, ەرتەڭ تاجىريبەدە ادامزات يگىلىگىنە قولدانىلاتىن شەشىمدەر ۇسىنۋىنا كەپىلدىك بەرەدى», دەيدى ي.ەگىنباەۆا.
كەيىپكەرىمىز جانىڭدا جاقىندارىڭنىڭ, شۇيىركەلەسىپ اڭگىمە ايتاتىن قۇربى-قۇرداستارىڭنىڭ بولماۋى جانە تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتىڭ – شەتەلدە ءبىلىم الۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىن تۇسى ەكەنىن باسا ايتتى.
عالىمداردىڭ وقۋدا, تاجىريبە كەزىندە كەزدەسەتىن قيىندىقتارى دا كوپ. «وقۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەگەن ماقالدىڭ تەگىن ايتىلماعانىن بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز يرما سەكىلدى زەرتحانادا كوپ ۋاقىت وتكىزەتىن زەرتتەۋشىلەر راستاي الادى. عىلىمنىڭ ءوزى سان مارتە قاتەلەسىپ, سوڭىندا دۇرىس شەشىم تابۋدى بىلدىرمەي مە؟ بۇل پروتسەستە سالا تۋرالى بىلىمىڭنەن بولەك, دەر كەزىندە شىدامدىلىق, تاباندىلىق تانىتا ءبىلۋىڭ دە ماڭىزدى.
«زەرتحانادا تاجىريبە جاسايتىن زەرتتەۋشىلەرگە ورتاق قيىندىق كوپ. جىلدار بويى ءبىر ەكسپەريمەنتتى قايتالاي بەرۋ دە تاباندى مىنەزدى تالاپ ەتەدى. كەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن قۇرىلعىڭ ىستەن شىعىپ, جوبا جوسپارىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعارادى. نەمەسە زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سەنىمدى بولۋ ءۇشىن ءبىر تاجىريبەنى بىرنەشە قايتارا جۇرگىزۋىڭە تۋرا كەلەدى. سوڭىندا ەكسپەريمەنت اياقتالعاندا دەرەكتەردى تۇيىندەۋ ەڭ قيىن كەزەڭ بولۋى مۇمكىن. سەبەبى بارلىعىن قاعازعا ءتۇسىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءتۇرلى باعدارلامالار مەن تەورياعا سۇيەنەسىڭ. زەرتتەۋشىنىڭ لابوراتورياداعى جۇمىسى قىزىقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ ارتىندا قانشاما ەڭبەك پەن تاباندى جۇمىس بولادى. سول سەبەپتى دە ىسىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن قىزىعۋشىلىقتىڭ بولۋى جوبانى جارتى جولدا تاستاپ كەتۋىڭە جول بەرمەيدى», دەيدى ي.ەگىنباەۆا.
ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا شەتەلدە جۇرگەن زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ جاناشىرلىقپەن قارايتىنى بەلگىلى. يرما دا بۇل ماسەلەنىڭ ارا-تۇرا ويىنا ورالاتىنىن جەتكىزدى. وسىنداي ساتتەردە ەلدەگى عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ناعىز كاسىبي مامانداردى كوبەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ قالدى. ءوز ەلىمىزدە تاربيەلەنەتىن زەرتتەۋشىلەرمەن قاتار, وزگە ەلدە وقىعان وتانداستارىمىزدى جيعان-تەرگەن بىلىمىمەن ەلگە قايتارسا دەيدى. «بولاشاق» سەكىلدى شەتەلدە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامالاردىڭ وسىعان ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءوزىنىڭ دە بولاشاقتا مول تاجىريبە جيناپ ەلگە قايتىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ودان بولەك يرما جوعارىدا ايتقان اكادەميا مەن ونەركاسىپ اراسىنداعى بايلانىستىڭ جوقتىعى عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولادى دەگەن پىكىردە.
ء«بىزدىڭ ەلدە ءىرى كومپانيالار مەن وقۋ-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرەدى, ارادا ەش بايلانىس جوق. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. ماسەلەن, عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزگىسى كەلەتىن ونەركاسىپ وسى جۇمىستى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە سەنىپ تاپسىرسا, سول جوبالاردى قارجىلاندىرىپ وتىرسا ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزۋگە بولادى. بۇل عىلىم سالاسىن عانا ەمەس, جالپى قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ەلدەگى بىرنەشە سالانىڭ قاتار دامۋىنا ىقپال ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار ەۋروپادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ادامنىڭ ءوز وتانىنا قايتۋىنا ءتۇرلى سەبەپ بولادى. ونىڭ ءبىرى ەلدەگى عىلىم سالاسىن دامىتسام دەگەن ىزگى نيەتى بولار. يرما دا جوعارى وقۋ ورنىندا نەمەسە ونەركاسىپتە عىلىمي جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بولسا, ەلگە قايتۋعا دايىن ەكەنىن ايتادى. وسى سەكىلدى وزگە دە جاس عالىمداردى قازاقستاندا قىزىقتىراتىن مۇمكىندىكتەردىڭ كوبەيىپ, قىزمەتىنە تۇساۋ بولاتىن كەدەرگىلەردىڭ ازاياتىن كۇنى الىس ەمەس دەپ كۇتەيىك.