«جۇمىرتقا ءوندىرىسى سۋبسيدياعا جارىماي وتىر»

قاۋىمداستىق باسشىسى ماك­سيم بوجكونىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلى 560 ملن جۇمىرتقا شەتەلگە ەكسپورتتالعان. بۇل – جالپى جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ 10 پايىزى. بىلتىر ەكسپورت كولەمى 425 ملن جۇمىرتقانى قۇراسا, وسى جىلدىڭ 8 ايىندا 160 ملن جۇمىرتقا سىرتقا شىعارىلعان. ياعني, كورسەتكىش كەمىپ كەلەدى. اسىرەسە بيىل ەرەكشە قۇلدىراعان. م.بوجكو مۇنىڭ سەبەبىن جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدىڭ توقتاتىلۋىمەن بايلانىستىرادى.

– ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى قازاقستاندا جەتكىلىكتى كولەمدە جۇمىرتقا وندىرىلەدى دەپ, جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدى توقتاتتى. ءبىز مۇنىڭ سالدارى ءوندىرىس پەن ەكسپورت كولەمىن ازايتىپ, باعانىڭ قىمباتتاۋىنا تۇرتكى بولاتىنىن ايتتىق. ايتقانىمىز اينىماي كەلدى. بيزنەس جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ازايتتى. سەبەبى بۇل سالاداعى تابىستىلىق تومەندەدى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىلدا بيداي باعاسى ەكى ەسە ءوستى. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىرتقانىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول اشتى. ال سوڭعى ءۇش جىلدا جۇمىرتقا باعاسى نەبارى 20 پايىزعا عانا وسكەن. وسى­لايشا جۇمىرتقا وندىرەتىن قۇس فابريكالارى مەملەكەت تاراپى­نان بەرىلەتىن سۋبسيدياعا عانا ارقا سۇيەپ كەلدى. ال سۋبسيدياسىز نا­رىقتاعى باعا تابىستىلىقتى ساق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. مۇنىڭ وندىرىسكە, ەكسپورتقا, باعاعا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانى دا سوندىقتان, – دەدى م.بوجكو.

وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتتى انىقتاپ العان ءجون. مينيسترلىكتىڭ جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدى دوعارعانى راس. الايدا ۆەدومستۆو وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا جۇمىرتقا وندى­رىسىنە سۋبسيديا بەرۋدى قايتا جال­عاستىراتىنىن مالىمدەدى. ونداعى ماقسات – پاندەمياعا بايلانىستى تىعىرىققا تىركەلگەن كاسىپورىنداردى قولداۋ. ءسويتىپ مينيسترلىك اۋەلدە قابىلداعان شەشىمىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى.

«اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ» باعدارلاماسىندا 2020 جىلدان باستاپ جۇمىرتقاعا بەرىلەتىن تاۋارلىق سۋبسيديانى الىپ تاستاۋ قاراستىرىلعان. بۇل نورما 2017 جىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعان ساتتە قۇس فابريكالارىنىڭ باسشىلارىمەن, قۇس وندىرۋشىلەردىڭ سالالىق قاۋىمداستىعىمەن كەلىسىلگەن. الايدا COVID-19-دان كەيىن تۋىن­داعان داعدارىسقا بايلانىس­تى 2020 جىلى جۇمىرتقانىڭ وزىن­دىك قۇنى كۇرت ءوستى. وسىعان باي­لانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جۇمىرتقا وندىرۋ­شى­لەردى قولداۋدى جانە ءونىمنىڭ بىرلىگىنە سۋبسيديالاۋ نورماسىن 3 تەڭگەدەن 1,5 تەڭگەگە دەيىن تومەندەتە وتىرىپ, «ازىق-ت ۇلىك جۇمىرتقالارىن ءوندىرۋدى سۋبسيديالاۋ» باعىتىن ساقتاۋدى ۇسىندى. ۇكىمەت قۇس وسىرۋشىلەردى قولداپ, جۇمىرتقانىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن 5 ملرد تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىمەن قاتار «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى ارقىلى اينالىم قاراجاتىن تو­لىقتىرۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن قارجى الۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەك», – دەپ حابارلاعان ەدى سول كەزدە مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

وسىلايشا جۇمىرتقانى سۋبسيديالاۋ ەكى ەسە قىسقاردى.

– مەملەكەتتىڭ اگروونەركاسىپ سەكتورىنا قاتىستى ساياساتىنىڭ باس­تى ماقساتى – جۇمىسپەن قام­تۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ەكس­پورتتىق تابىس جانە  حالىقتى قول­جەتىمدى ءارى ساپالى ونىممەن قام­تاماسىز ەتۋ. وكىنىشكە قاراي, بۇل جەردە بيزنەس پەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى اشىعىن ايتۋ كەرەك, بيزنەستىڭ كوزدەگەنى – تابىس تابۋ. تابىستىلىق جوعارى بولسا, جۇمىس جۇرەدى. كاسىپكەر قىرۋار قارجى قۇيادى. ال تابىس بولماسا, بيزنەس تۇرالايدى. مۇنىڭ سوڭى ادامدارىڭ جۇمىسسىز قالۋىنا, بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ قىس­قارۋىنا, ءوندىرىستىڭ كەمۋىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىنداعى مەملە­كەت­تىك باعدارلامالار ءبىرىنشى كەزەك­تە بيزنەستىڭ تابىستى­لىعىنا باع­دارلانۋى كەرەك, – دەدى قاۋىم­داستىق باسشىسى وتكەن اپتادا «اوك سالاسىنداعى توپ-100 پروب­لەما جانە ولاردى شەشۋ جولدارى» اتتى اۋقىمدى جيىندا.

ونىڭ پىكىرىنشە, تابىستىلىقتى ارتتىرۋدىڭ ءتۇرلى جولى بار. بى­رىن­شىدەن, شىعىنداردى ازايتۋ كەرەك. شىعىندى ساپاسىز ءونىم ەسە­بىنەن ازايتۋعا بولادى. بىراق بۇل ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان دۇرىس ەمەس.

ەكىنشى جول – جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. بىزگە كەرەگى دە وسى. بۇل جاعىنان ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا قاراستىرىلعان. سول سەكىلدى ءونىمدى تىكەلەي سۋبسيديالاۋ تەتىگى كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان بيزنەستىڭ تابىستىلىعىن كەپىلدەندىرەتىن ارنايى تەتىك بولۋى قاجەت. سوندا قارجى ۇيىمدارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا دە­گەن سەنىمى ارتادى.

الايدا م.بوجكونىڭ ايتۋىنشا, قازىر جۇمىرتقا ءوندىرىسى مەملەكەت قولداۋىنان تولىقتاي تىس قالىپ وتىر.

– ىشكى نارىقتى رەتكە كەلتىرە الماي كەلەمىز. دەلدالدار مەن ساتۋشىلار جۇمىرتقا وندىرۋشىلەرگە قاراعاندا كوپ پايدا تاۋىپ وتىر. رەسەيمەن, بەلارۋسپەن باسەكەگە تۇسكىمىز كەلەدى. الايدا بەلارۋس ەلىندە كاسىپورىنداردىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە, ال رە­سەي­دە ءتۇرلى دەڭگەيدە قولداۋ شارالارى قاراستىرىلعان, – دەيدى ول.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ جىل باسىنداعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوڭعى ون جىلدا جۇ­مىرتقا وندىرۋشىلەرگە 75 ملرد تەڭ­گە سۋبسيديا بەرىلگەن. وسى ارالىقتا قۇس فابريكالارىنىڭ ءوندىرىسى 83 پايىزعا ارتىپ, كورسەتكىش جىلىنا 4,3 ملرد جۇمىرتقاعا دەيىن جەتكەن. ياعني, ىشكى نارىقتىڭ قامتىلۋى 120 پايىزدى قۇراعان. سوندىقتان ۆەدومستۆو اتالعان سەك­توردى ودان ءارى قولداۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى. بۇل رەتتە مي­نيسترلىك نارىقتاعى ويىن­شى­لارعا جۇمىرتقا ۇنتاعىن, مەلانج, اقۋىز جانە باسقا دا ونىم­دەر شىعارۋ ارقىلى نارىقتى كەڭەي­تۋدى ۇسىنىپ وتىر. مۇنداي باعىت­تارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى.

«سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتۋ, جۇمىرتقا شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان ەندى مۇلدەم كوڭىل بولىنبەيدى دەپ كەسىپ ايتۋ – قاتە. قۇس فابريكالارى ءۇشىن سىياقى مولشەرى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, سونداي-اق ءوندىرىس قۋاتىن كوبەيتۋ ءۇشىن تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ شارالارى جالعاسادى», دەپ جازىلعان مينيسترلىكتىڭ رەسمي حابارلاماسىندا.

جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق دە­مەك­شى, بيىل قازاقستاننىڭ بىر­نەشە ايماعىندا قۇس تۇماۋى تىركە­لىپ, قۇس سانى ايتارلىقتاي قىس­قار­دى. بۇل جاعدايدىڭ سالاعا توتەدەن تيگەن سوققى بولعانى انىق.

ەسكە سالا كەتەيىك, اقمولا, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قارا­عاندى, قوستاناي, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تار­ىندا قۇستاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى تىر­كەلگەن ەدى. اتاپ ايتقاندا, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا جوعارعى پاتوگەندى قۇس تۇماۋىنىڭ سالدارىنان 26 547 باس, ءۇش قۇس فاب­ريكاسىندا 860 306 باس قۇس قى­رىلدى. قازاقستاندا 46,7 ملن قۇس بار ەكەنىن ەسكەرسەك, قۇس تۇماۋى­نان قىرىلعان قۇستىڭ ۇلەسى 1,8 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك, قۇس سانىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ايتپەسە بۇل جاعداي قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا نارىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال. 

اتاپ وتەرلىگى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى مەن جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەكتەرى سايكەس كەلمەيدى. ماسە­لەن, مينيسترلىك 2018 جىلى 670 ملن, 2019 جىلى 1,5 ملرد جۇ­مىرت­قا ەكسپورتتالدى دەسە, قاۋىم­داستىق 2018 جىلى 565 ملن, 2019 جىلى 425 ملن جۇمىرتقا شەتەلگە شىعارىلدى دەگەن  ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي دەرەكتى ۇسىنىپ وتىر. ەكى مەكەمە ءبىر-بىرىنەن بولەك الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي...