ارقا كۇي ونەرىنىڭ كلاسسيگى, عاجايىپ مۋزىكاسىمەن قازاق تۇگىلى, رەسەيدىڭ پاتشا سارايىن ءتانتى قىلعان تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى – حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى, باعا جەتپەس قازىناسى. ونىڭ «سارجايلاۋ», «سىلقىلداق», «بەس تورە» سياقتى كۇيلەرىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە جەتەرلىك شىعارمالار نەكەن-ساياق دەۋگە بولادى. وسى قاتاردا ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تارتىلىپ كەلە جاتقان «كوكەيتەستى» كۇيىنىڭ ورنى بولەك.
ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «كوكەيتەستىنى» ءجاسوسپىرىم كەزىمىزدە پلاستينكادان تالاسا-تارماسا ۇيرەندىك. وكىنىش پەن نالاعا تولى جان تەبىرەنتەر اۋەندى ۇلى كۇيشى كىمگە ارناپ, نە ءۇشىن شىعاردى دەيتىنبىز. ۇلكەندەردەن سۇراساق, قىز بەن جىگىتتىڭ عاشىقتىق تراگەدياسىن سۋرەتتەگەن كۇي دەپ اڭىز-اڭگىمە ايتاتىن. سول زاماندا اتا-بابالارىمىز مالىن قىستاتۋعا شۋعا كوشەدى ەكەن. وزەننىڭ بويى ات قۇلاعى كورىنبەيتىن قالىڭ قامىس, ءىشى تولعان اڭ مەن قۇس. ونىڭ ىشىندە جولبارىس تا ءورىپ جۇرگەن.
ءبىرىن-ءبىرى ۇناتقان ەكى جاس تۇندە كوزدەن تاسا, وزەننىڭ جاعاسىندا كەزدەسۋگە ءسوز بايلاسادى. جىگىت ۋادەلى جەرىنە كەلىپ, عاشىعىن توسىپ تۇرادى. ىمىرت جابىلا سول جەرگە اسىعىپ كەلە جاتقان قىزعا قامىس ىشىندە مال تورىپ جۇرگەن جولبارىس شابۋىل جاساپ مەرت قىلادى. شىققان وقىس داۋىسقا ۇمتىلعان جىگىت قىزدىڭ قانعا بوككەن ءولى دەنەسىن عانا تابادى. وسى وقيعا ۇلى سازگەردىڭ جان دۇنيەسىن سىلكىندىرىپ, ارماندا كەتكەن قوس عاشىقتىڭ ازاسىنا ارنايى شىعارعان كۇيىن «كوكەيتەستى» دەپ اتاپتى دەيتىن.
بىزدەر وسى اڭىزعا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەيمىز. سەنەيىن دەسەڭ, كۇيدىڭ كومپوزيتسياسى تىم اۋقىمدى, وتە تەرەڭ, ۇلكەن ءبىر تاريحتى قوزعاپ تۇرعانداي.
كەيىن ەسەيگەن شاعىمدا تاتتىمبەت تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردى وقىدىم, وندا بۇل تۋرالى ەشتەڭە جوق. سودان 2008 جىلى قازاق تەلەۆيدەنيەسى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارناپ ۇلكەن حابار بەردى. اقىن اعامىزدان سۇحبات الىپ جاتىر. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولى تۋرالى ايتا كەلىپ, «تاتتىمبەت» پوەماسىنىڭ قالاي جازىلعانىنا توقتالدى. جالپى, ك.سالىقوۆ – ونەر ادامدارىنىڭ ءومىر جولىن شۇقشيا زەرتتەگەن ادام. ونىڭ ءوز جەرلەسى ۇكىلى ىبىراي تۋرالى جازعاندارىنىڭ ءوزى – باعالى زەرتتەۋ. «تاتتىمبەت» پوەماسىن جازۋ ءۇشىن كۇيشىنىڭ تۋعان جەرىنە بارىپ, ۇزاق ءجۇرىپ ماتەريال جيناعان, ەسكى كوز قاريالاردان ءار كۇيدىڭ شىعۋ تاريحىن سۇراعان. سوندا ءجۇرىپ «كوكەيتەستىنىڭ» تاريحىنا قانىعادى. كۇي كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ ازاتتىق جولىنداعى سوعىسىنىڭ قىرعىز جەرىندە جەڭىلىسكە ۇشىراپ, قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ قازا بولۋىنا ارنالىپتى.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ول وقيعانىڭ قالاي وربىگەنى تۋرالى توقتالا كەتەيىك.
تاريحتان بەلگىلى كەنەسارى-ناۋرىزبايدىڭ رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى جۇرگىزگەن سوعىسى ون جىلعا سوزىلادى. قاقتىعىستى رەسەي تاراپىنىڭ وكتەمدىگى سەبەپتى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن سوڭ, حان قول جيناپ, ورىس بەكىنىستەرىن شابۋعا كىرىسەدى. ونداعى گارنيزوندارعا سان رەت تۇتقيىلدان سوققى بەرەدى. اراسىندا سىر بويىن زار يلەتىپ وتىرعان حيۋا, قوقان حاندارىن دا تاۋبەسىنە كەلتىرىپ, قازاق جەرلەرىن ازات ەتەدى.
1846 جىلدىڭ كۇزىندە كەنەسارى جيىرما مىڭ قولىمەن جەتىسۋعا شەگىنەدى. ونداعى ويى ورىس پەن قوقان حاندىعىنىڭ قىسپاعىندا وتىرعان قازاق پەن قىرعىز رۋلارىن وتارلاۋشىلارعا قارسى كوتەرۋ ەدى. سول ماقساتپەن وڭتۇستىككە شەگىنىپ بارا جاتقان كەنەسارى قولىن ورىس اسكەرى قۋىپ جەتىپ تالقانداماقشى بولادى. الايدا بۇل جوسپاردىڭ ورىندالۋى سوزىلىپ كەتەدى. بۇعان سەبەپ, حاننىڭ ازاتتىق سوعىسىنا ىشتەي تىلەكتەس قۇنانباي سياقتى ەل باسشىلارىنىڭ ارەكەتى ەدى. ءوزىنىڭ كورەگەندىگى جانە الىمدىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن قۇنەكەڭە وسى ىسكە باس بولۋ, جاساق ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلادى. ول كەزدە بولىستىق لاۋازىمدا ەكەنىنە قاراماي, اسا بەدەلدى قۇنانباي بۇل جۇمىستى كەشىكتىرگەنىمەن قويماي, ءتۇرلى سەبەپتەر تاۋىپ, ورىس شەندىلەرىن دە توقتاتا بەرەدى. رەسەيدەي يمپەريانىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە حاننىڭ قولى توتەپ بەرە المايتىنىن, ءتۇبى قايتسە جەڭىلەتىنىن تۇسىنەدى.
اقىرىندا وزىندەي بولىس ءارى پىكىرلەس دوسى, قۇداندالىعى تاعى بار, ەلگە تانىمال كۇيشى تاتتىمبەتتى ەكى-ءۇش سەرىك قوسىپ, استىرتىن كەنەسارىعا اتتاندىرادى. ايتقان سالەمى: «كەنە حان جات ەلدە مۇنداعىداي قولداۋ تاپپايدى ءارى ول جاقتى دا گەنەرال چەرنياەۆتىڭ اسكەرى بىرتىندەپ باعىندىرىپ جاتىر. قوقان بيلىگىنەن تەپەرىش كورىپ وتىرعان قىرعىزداردى ورىستار ءوز جاعىنا شىعارادى. وعان كۇشتەرى دە, ايلا-امالدارى دا جەتەدى. تۋ سىرتىڭىزدان دا قىلىشىن قايراپ وتىرعاندار بار. ازىرگە بوگەپ وتىرمىز. جاۋ ورتاسىنا ءتۇسىپ بەكەر قىرعىنعا ۇشىرايسىزدار. سوندىقتان حان جورىعىن توقتاتىپ, اسكەرىن تاراتسىن. ءوزى شەتەلگە, تۇرىكتەرگە ءوتىپ وسمان يمپەرياسىنان ساياسي باسپانا سۇراسىن», دەيدى.
حان شاتىرىنا كىرىپ, قارقارالىنىڭ سالەمىن جەتكىزگەن تاتتىمبەتتى كەنەسارى قاھارىنا ءمىنىپ قارسى الادى. «سەن كىمسىڭ, قالاي ءداتىڭ بارىپ وسى سوزدەردى ايتىپ تۇرسىڭ. مەن – بۇكىل قازاقتىڭ حانىمىن. ماعان اقىل ايتقانداي قۇنانبايىڭ كىم, ورىسقا ساتىلعان كوپ بولىستىڭ ءبىرى شىعار. اكەتىڭدەر مىنانى, ەرتەڭ جازالايمىن», دەيدى. سىرتقا شىققان تاتتىمبەتتى سوندا جۇرگەن رۋلاس جىگىتتەر: «حاننىڭ اشۋى قاتتى, باسىڭىزدى الۋى مۇمكىن, دەرەۋ قاشىڭىز» دەپ بوساتىپ قويا بەرەدى.
كەلەسى جىلى جازدا قاتتى اۋرىپ توسەك تارتىپ جاتقان تاتتىمبەت قىرعىز جەرىندە سىپاتاي باتىر مەن رۇستەم تورەنىڭ ءبىر تۇندە مايدان شەبىنەن جاساقتارىن الىپ كەتۋى سالدارىنان ازايىپ قالعان حاننىڭ قولى جان-جاقتان قورشاعان ورىس اسكەرى مەن قىرعىزداردىڭ ورتاسىندا قالىپ, ءۇش كۇندىك شايقاستان كەيىن جەڭىلىس تاپقانىن, كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قولعا ءتۇسىپ قايعىلى قازاعا ۇشىراعانىن ەستيدى. كوڭىلى قۇلازىپ, جان دۇنيەسى ورتەنگەن تاتتەكەڭ شالقاسىنان جاتقان كۇيى دومبىراسىن الدىرتىپ, تومەننەن جوعارى قاراي شالىپ تارتىپ ەرەكشە كۇي ورىندايدى. كوكەيىن تەسكەن زارى مەن مۇڭى, ارمانى «كوكەيتەستى» بولىپ توگىلەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, تاريحي تۇلعا, قازاق مۋزىكاسىنا وشپەس مۇرا قالدىرعان تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى اتا-تەگىنەن باق پەن داۋلەت ارىلماعان جەردەن شىققان. ون جىلداي نۇربيكە-شانشار بولىستىعىنىڭ بولىسى قىزمەتىن اتقارعان, سارىارقادا كەن ورىندارىن اشۋعا اتسالىسقان مەيلىنشە زەردەلى ادام بولعان. جاسىنان اۋرۋشاڭ بولىپ, 47-اق جىل ءومىر سۇرگەن.
قىرعىز الاتاۋىنىڭ كەكىلىك اسۋىندا بولعان سوعىستان امان شىققان شۇبىرتپالى اعىباي باتىر كەنەسارىنىڭ بۇل جورىعىنا اۋەلدەن قارسى بولعان. سول ءۇشىن باتىردى اتتانار الدىندا حان قولباسشىلىقتان الادى. ول ءوز قوسىنىن باستاپ, سوڭعى ايقاسقا قاتارداعى ساردار رەتىندە قاتىسادى.
كەڭەس زامانىندا كەنەسارى – ناۋرىزباي تۋرالى شىندىقتى ايتقىزباعان, ول تۇرسىن ارقانىڭ مۇڭدى كۇيلەرىن تارتقىزباعان, ال تارتقانداردى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان, قايسىبىرىن حالىق جاۋى عىپ, ءولىم جازاسىنا كەسكەن. سودان دا ەسكى كوزدەر بىزگە كۇي تۋرالى باسقا اڭىز قۇراستىرىپ ايتۋعا ءماجبۇر بولعان سياقتى.
ءىرى مەملەكەتتىك قايراتكەر, كورنەكتى اقىن كاكىمبەك اعامىز سول تەلەحاباردان سوڭ كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى. بىراق «تاتتىمبەت» پوەماسىندا ايتپاي كەتكەن شىندىقتى اشىپ بەرىپ كەتتى.
ەرتاي جانىبەكوۆ,
زەينەتكەر
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى