ۆاكتسينا باسەكەسى قىزىپ تۇر

باتىس سىناقتى سوزا ءتۇستى

بۇل جاعداي مەملەكەتتەر ءۇشىن ناعىز باسەكەگە اينالعان سى­ڭايلى. باتىس ەلدەرى قاۋىپ­سىز ءارى ءتيىمدى ۆاكتسينا ءۇشىن اسى­عىس­تىققا جول بەرمەي, تىڭعىلىق­تى جۇمىس ىستەيمىز دەپ ۋادە ەتسە, قىتاي مەن رەسەي ءوز ۆاكتسيناسىن قول­د­انىسقا شىعارۋ ءۇشىن جان­تا­ل­اسىپ جاتىر. ماسەلەن, وسى كۇزدە سىناقتىڭ ءۇشىنشى كەزە­ڭىنە وتكەن ەكى ۆاكتسينا ۆولونتەرلەردەن «بەلگىسىز اۋرۋ» پايدا بولعانىنا بايلانىستى زەرتتەۋدى ۋاقىتشا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. عالىمدار دا مۇنداي جاع­دايدىڭ قالىپتى ەكەنىن ەسكەر­تىپ, وزدەرىنە سەنۋگە شاقىرىپ الەك. نەگىزى ىندەتپەن كۇرەستە جاڭا ۆاكتسينا ويلاپ تابۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل – ون جىلدىققا سو­زىلۋى مۇمكىن ۇزاق پروتسەسس. الايدا قازىر بارلىق كۇش پەن قارا­جات COVID-19-دىڭ ەمىن تابۋ­عا جۇمسالعانىن ەسكەرسەك, ءىستىڭ جىلدامىراق ءجۇرىپ جات­قانى بايقالادى.

العاشىندا باتىس عالىم­دارى ۆاكتسينا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تابىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتقان ەدى. الايدا قىركۇيەكتىڭ باسىندا بايگەنىڭ الدىندا كەلە جاتقان وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى دايىنداپ جاتقان ۆاكتسينا سىناعى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. كەيىننەن وسى جاقىندا اقش-تىڭ Johnson& Johnson كومپانياسىنىڭ زەرت­تەۋى دە قيىندىققا ۇشىرا­عا­نىن ەستىدىك. ەكەۋىندە دە سى­ناقتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە ەرىك­تى­لەردەن «بەلگىسىز اۋرۋدىڭ» پاي­دا بولۋى سەبەپ بولدى. الاي­­دا جەكە قاۋىپسىزدىككە باي­­لا­نىس­تى قوسىمشا دەرەك­تەرى قۇپيا كۇيىندە قالدى. وكس­­فورد ۋنيۆەرسيتەتى جاع­داي­­­دىڭ شەشىلگەنىن ايتىپ, سى­ناق­تى جالعاستىراتىنىن حابار­لا­عانىمەن, ۆاكتسيناعا دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇستى. بۇل رەتتە ددۇ كوروناۆيرۋستىڭ اتالعان تۇرى­نە قاتىستى زەرتتەۋدىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن قايتا-قايتا ەسكەرتىپ جاتىر. ال عا­لىم­دار بولسا COVID-19-دىڭ ەمى كەلەسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­سىندا, ياعني 2021 جىلدىڭ شىلدە-جەل­توق­سان ايلارىندا تابىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن دەپ وتىر. بۇل العاشىندا ايتىلعان اسى­عىس تۇجىرىمعا قاراعاندا, قۇ­لاق­قا قونىمدى سەكىلدى. سەبەبى كلينيكالىق كەزەڭدى ءساتتى اياق­تاعاننىڭ وزىندە ۆاكتسينانى تىركەۋ ءۇشىن ءبىراز كەزەڭنەن ءوتىپ, قۇجاتتارىن تۇگەندەۋ كەرەك ەكەن. ددۇ دەنى ساۋ ادامدار ۆاكتسينانى 2022 جىلعا دەيىن كۇتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى ىندەتتىڭ ەمى انىق­تالسا, ەڭ ءبىرىنشى بولىپ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى, اۋرۋعا بەيىم ەگدە جاستاعى تۇرعىندار مەن قوسالقى سىرقاتى بار جاندار ەگىلەدى دەگەن ۇستانىم بار. ودان كەيىن بارىپ ۆاكتسينا قالعان ازاماتتارعا ەگىلەدى.  

قازاقستان ۆاكتسيناسى دا سىناقتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىن كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاقىندا ددۇ قازاق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ونىمىنە كلينيكالىق سىناقتى باستاۋعا رۇقسات بەرگەن ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى 17 قاراشادا كلينيكالىق سىناقتىڭ ەكىنشى كەزەڭى اياقتالاتىنىن ايتتى. سول كەزدە وتاندىق ءونىمنىڭ تيىمدىلىگى بەلگىلى بولادى. ال ازىرگە قازاقستان وزگە مەملەكەتتەردەن العاش تىركەلگەن ۆاك­تسينالاردى ساتىپ الماقشى. بارلىق سىناق اياقتالماي جاتىپ دايىن بولعان رەسەي ۆاكتسيناسىن الۋ تۋرالى كەلىسىم قالتادا. ەلىمىز سونداي-اق وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى مەن AstraZeneca كومپانياسىنىڭ ونىمىنە دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كورىنەدى, ازىرگە تاراپتار كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ­دە. بۇل – وتاندىق ۆاكتسيناعا دەگەن سەنىمسىزدىك ەمەس, ول دا­يىن بولعانعا دەيىن حالىقتى ىندەتتەن قۇتقارۋدىڭ امالى. ەلىمىزدە ۆاكتسينا وندىرىسىنە ارنالعان زاۋىتتىڭ دا سالىنىپ جاتقانى بەلگىلى.

ۇلىبريتانيانىڭ ۆاكتسيناسىنا سۇرانىس كوپ ەكە­نىن ايتا كەتكەن ءجون. ءتىپتى كورولدىك تۇرعىندارى بىزگە جەتپەي قالماي ما دەپ الاڭ­داپ وتىر. ەۋروكوميسسيا دا وسى كومپانيانىڭ ۆاكتسيناسىن الۋعا نيەت ءبىلدىرىپتى. ساراپ­شىلار سىناق كەزىندەگى كەلەڭ­سىز جاعدايعا قاراماستان ۆاك­تسيناعا قىزىعۋشىلىق تومەن­دەمەگەنىن ايتادى, ياعني ساتىپ العىسى كەلەتىن ەلدەر ءالى دە كوپ. تەك كوبى ۆاكتسينانىڭ دا­يىن بولعانىن كۇتىپ وتىرعان سى­­ڭايلى. ءبىرىنشى تىركەلگەن ونىمگە بالعا جينالعان اراداي بارلىق مەملەكەت كوز تىگەتىنى تۇسىنىكتى دە.

ازيا پرەپاراتىنا سەنىمسىزدىك باسىم

بۇل جارىستا ۇزدىك بولۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن ارناپ جاتقان ەلدەر قاتارىندا جو­عا­رىدا ايتقان رەسەي مەن  ىندەت­تىڭ وشاعى بولعان قىتاي دا بار. سولتۇستىكتەگى كور­شى­نىڭ ءونىمى جايلى ايتىپ وتتىك. رە­سەي ۆاكتسيناسىن سا­تىپ الۋ­عا كەلىسكەن ەلدەر قاتا­رى دا از ەمەس. بارلىعى 27 مەم­لە­كەت قى­­زى­­عۋ­شىلىق تانىت­قان ەكەن. سون­داي-اق رەسەي بۇل كور­سەت­كىش­پەن توقتاپ قال­ماي­تىن سى­ڭاي­لى. جاقىندا ەكىن­شى ۆاك­تسي­نا­نىڭ تىركەلگەنى بەل­گىلى بولدى. ەل پرەزيدەنتى ال­دا­عى ۋاقىتتا ءۇمىت كۇتتىرەر ءۇشىن­شى ۆاك­تسينانىڭ دا بار ەكە­نىن اي­تىپ قالدى. وسىلايشا رەسەي تاريحتا COVID-19 ىندە­تىن توق­تاتقان ەل بولۋدى كوز­دەي­تىن سەكىلدى. ارينە, بۇل جال­عىز ورىستاردىڭ ءۇمىتى ەمەس. با­تىس­تا رەسەي ۆاكتسيناسى­نا كۇ­­مان­مەن قاراۋشىلار قا­تارى دا كوپ. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ ءتيىم­دى بولعانىمەن ادام دەن­ساۋ­­لى­عىنا قانشالىقتى قاۋىپ­­سىز ەكە­نىنە شەك كەلتىرىپ وتىر. جوعا­رىدا ايتقانداي, ۆاك­تسي­نا دايىن­داۋ ءىسى ادەتتە ۇزاق­قا سو­زىلا­دى, ال رەسەيدە زەر­ت­تەۋ­دىڭ تى­م تەز وتكەنى ولاردى الاڭ­دا­تادى. سەبەبى ىندەتتى قان­شا­لىق­تى تەزىرەك توقتاتىپ, بۇ­رىن­­عى تىر­شى­لىگىمىزگە ورالامىز دەگەن­­مەن, ادام قاۋىپسىزدىگى ەڭ جوعارى قۇندىلىق بولىپ قالا بەرەدى.

باتىس وركەنيەتىنىڭ رەسەي مەن قىتايعا كوزقاراسى ونسىز دا ءمالىم, سەنىمسىزدىك تانىتۋى دا تۇسىنىكتى. عىلىم مەن ساياساتتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن وسى پاندەميا كورسەتكەندەي. مەملەكەتتەردىڭ ۆاكتسينا ءىسىن باسەكەگە نەمەسە تابىس كوزىنە اينالدىرۋى دا قيسىنسىز. كەشە عانا قىتايدا حالىققا ۆاكتسينا ەگۋ باستالىپ كەتتى دەگەن حابار ازياعا دەگەن سەنىمسىزدىكتى ودان سايىن كۇشەيتە ءتۇستى.

جەرگىلىكتى باق ەلدىڭ شى­عىس وڭىرىندە چجەتسزيان پرو­ۆين­تسياسىنداعى يۋ قالاسىندا حالىققا ۆاكتسينا سالىنىپ جاتقانىن حابارلادى. 60 دوللاردى قالتاسى كوتەرەتىن كەز كەلگەن تۇرعىن COVID-19-دىڭ ەمىن الا الادى. ىندەتكە قار­سى ۆاكتسينانىڭ رەسمي تىر­كەل­مەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل ارە­كەتتىڭ قانشالىقتى ىزگى ەكەنىن ايتۋ قيىن. جىل باسىندا تۋرا وسى مەكەمەدە كوروناۆيرۋس­تى انىقتاۋعا كەزەككە تۇرعان حا­لىق ەندى ۆاكتسينا الۋ ءۇشىن تاڭەر­تەڭنەن جينالىپ جاتقان كورىنەدى. Sinovac كومپانياسى ءوندىرىپ جاتقان بۇل ۆاكتسينا قازىر سىناقتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىن برازيليا, يندونەزيا جانە تۇركيادا وتكىزىپ جاتىر. ال زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قاراشا ايىندا بەلگىلى بولۋى كەرەك. باعاسىنا قاتىستى دا ەشقانداي مالىمدەمە بولماعان. قىتاي ۆاكتسيناسى – الەمدە كلينيكالىق سىناقتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە وتكەن 8 ءونىمنىڭ ءبىرى. سوندىقتان بۇل زەرتتەۋلەردى ءجىتى باقىلاپ وتىرعان حالىقارالىق ۇيىم­دار مەن مەملەكەتتەر كوپ. بارلى­عىنىڭ قالاۋى – ءبىرىنشى بولىپ تىركەلگەن ۆاكتسيناعا قول جەتكىزۋ.

ال عالىمدار قاۋىمى زەرت­­تەۋدىڭ ەتيكالىق تۇسىن, قاۋىپ­سىزدىگىن باستى نازاردا ۇستاي­تىنىن بىلەمىز. قوعام مەن بيلىك تاراپىنان جاسالعان قىسىم زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە اسەر ەت­پەۋىنە بارىنشا تىرىساتىنى ءسوزسىز. الايدا كەز كەلگەن جەردە قاۋىپتىڭ بارى بەلگىلى.  COVID-19 ۆاكتسيناسى­مەن دە جاعدايدىڭ ساياسي سيپات الۋى اسا قاۋىپتى بولۋى ىق­تيمال. كەيبىر باق وكسفورد ۋني­ۆەر­سيتەتى دايىنداپ جاتقان ءونىم ۋاقىتشا توقتاعان كەزدە رەسەي تاراپىنان بولعان «اق­پا­رات­تىق شابۋىلدى» دالەل­دەۋگە تىرىسىپ كەلەدى. بۇل ەڭ بەدەلدى قارسىلاستان قۇتىلۋدىڭ جولى دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلدى. جالپى, ىندەت باستالعالى جال­عان اقپاراتتىڭ كولەمىندە شەك بولماعانى بەلگىلى. ءتىپتى, ددۇ بۇل قۇبىلىستى قاۋپى جاعىنان پاندەميادان كەم تۇسپەيتىن «ين­فودەميا» ۇعىمىمەن اي­قىن­دادى. تۋرا سول سەكىلدى ەندى ۆاكتسينا ساۋداسى قىزعان تۇس­تا تاعى ءبىر اقپاراتتىق تول­قىندى كۇتۋگە بولاتىن سەكىلدى. دەگەنمەن COVID-19 ۆاكتسيناسى كىم ءبىرىنشى دەگەن جارىسقا ەمەس, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاسالعان عىلىمي جاڭالىق بولارىنا سەنەيىك.