ورتاعاسىرلىق اراب تاريحشىلارى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرالى

زاحير اد-دين ءال-بايھاقي ءوز ەڭبەگىندە مۇسىلمان شىعىسىنان شىققان وزىق ويلى ءفالسافاشىلار, دارىگەرلەر, استرونومدار, ولاردىڭ ءومىربايانى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەيدى, قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى. ءال-بايھاقي كىتابىندا ءال-فارابي جايلى دا تاراۋ بار. وندا ءابۋ ناسىر ءومىرىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن سۋرەتتەۋمەن بىرگە, عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىنا دا توقتالادى. ءال-بايھاقي شىعىس تاريحشىلارى ىشىندە ءال-فارابيدەن ەكى عاسىر عانا كەيىن عۇمىر كەشكەندىكتەن, ونىڭ جازبالارىن زەرتتەۋشىلەر قۇندى شىعارمالار قاتارىنا جاتقىزادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ءال-بايھاقيدىڭ اتالعان شىعارماسىنىڭ تولىق نۇسقاسى ءالى كۇنگە دەيىن قولىمىزعا تۇسپەي كەلەدى.

ءXىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن كەلەسى ءبىر اراب تاريحشىسى دجامال اد-دين ءال-قيفتي (1167–1248). ونىڭ ەڭبەگى «تاريح ءال-حۋكاما ۋا ھۋا مۋحتاسار از-زاۋزا­ني ءال-مۋسامما ء«ال-مۋنتاحابات ءال-مۋل­ت­اقاتات بي-«يحبار ءال-ۋلاما بي-احبار ءال-حۋكاما» – عالىمدار مەن دانالار جايلى حابارلار (تۋرالى) كىتاپ» دەپ اتا­­ل­ادى. وندا ول ءال-فارابي ومىرىنە باي­­لا­­نىس­تى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ءابۋ ناسىردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ەرەك­شە باعا بەرىپ, عىلىمعا قوسقان ۇلە­سىن ايقىنداعان. ۇلى ويشىلدىڭ تۇستاس­تارى مەن شاكىرتتەرى جايلى بۇرىن ۇشى­راس­پاعان تاريحي اڭگىمەلەردى كەلتىرەدى. سون­داي-اق ءال-ءفارابيدىڭ 72 تراكتاتىن اتايدى.

 تاريحشى يبن حالليكان (1211–1282) «ۋافايات ءال-اعيان ۋا انبا ابنا از-زامان» (« ۇلى ادامداردىڭ قازاسى جانە زامانى­نىڭ ۇلدارى جايلى ماعلۇماتتار») اتتى ەڭبەگىندە يسلامعا دەيىن جانە كەيىن ءومىر سۇرگەن ادەبيەتشىلەر, اقىندار, تاريح­شىلار, حاليفالار, اكىمدەردىڭ ءومىرى جايلى قىزىقتى دەرەكتەر ايتادى. ول ءال-ءفارابيدىڭ فاراب (وتىرار) شاھا­رىندا تۋعانىن, تۇركى تەكتى ەكەنىن ايتا كەلىپ, جەرلەسىمىزدىڭ ءومىرى جايلى قۇندى ماعلۇماتتار بەرەدى. بۇل ەڭبەك وسىنىسىمەن دە قىزىق, وسىنىسىمەن دە قىمبات.

بىراق ءال-فارابي جايلى كۇللى اراب تاريحشىلارىنىڭ ىشىنەن عالىم, ءماشھۇر دارىگەر يبن ءابي ۋسايبيعانىڭ (1203–1270) «ۋيۋنۋ-ل انبا في-ت تابا­قاتۋ-ل اتيببا» – «دارىگەر توپتارى جايلى جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى» اتتى دارىگەرلەر حاقىندا باياندايتىن بيبليوگرافيالىق ەڭبەگى ۇلكەن ورىن الادى. بۇل جىلناما بىرنەشە مارتە كايردە, بەيرۋتتا جارىق كوردى. ء(بىز 1881 جىلى كايردە شىققان باسىلىمىن پايدالاندىق.) وسى كىتاپتىڭ «شامنان شىققان ءماشھۇر دارىگەرلەر توبى» دەپ اتالاتىن 15-تاراۋى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيمەن باستالعان. مۇندا ول وزگەلەر ايتپاعان جەرلەسىمىزدىڭ دارىگەرلىك قىرىنا توقتالعان, سونداي-اق ونىڭ سايف اد-داۋلانىڭ سارايىندا وتكىزگەن ءبىراز جىلدارى, مىسىرعا ساپارى جايلى قىزعىلىقتى ماعلۇماتتار كەلتىرگەن, گرەك ءفالسافاسىنىڭ ەرتە زامانداعى جاي-كۇيى جايلى قۇندى دەرەكتەر بەرگەن, ءال-فارابي اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ فالسافالىق ەڭبەكتەرىن قالاي مەڭگەرگەنىن دە ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان. ءتىپتى وتىرار پەرزەنتىنىڭ 22 جولدان تۇراتىن بايىتتەرىن دە كەلتىرگەن. ال ونىڭ 12 جولى بىزگە بۇ­رىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن.

يبن ءابي ۋسايبيعا ەڭبەگىنىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى – ول ءوز جىلناماسىندا ۇلى ۇستازدىڭ جۇزدەن استام تراكتاتىنىڭ اتىن اتايدى. وسى كۇنگە دەيىن عالىمدار شىعىس اريستوتەلىنىڭ قانشا ەڭبەك جازعانىن, ولاردىڭ ناقتى اتتارىن ءدال باسىپ ايتا المايتىنىن ەسكەرسەك, يبن ءابي ۋسايبيعا ەستەلىگىنىڭ جاڭا­لىعىن دا, قۇندىلىعىن دا وسىدان-اق بىلە بەرۋگە بولار. ونىڭ بۇل ەڭبەگى كوپكە دەيىن قولىمىزعا تۇسپەي كەلدى. سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, الماتى كىتاپ­حانالارىنان سارسىلا ىزدەپ تاپپاعانبىز. تەك 1975–1976 وقۋ جىلدارى ماروككو اراب مەملەكەتىنىڭ استاناسى رابات شاھا­رىنداعى مۇحاممەد V اتىنداعى ۋنيۆەر­سيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ, كىتاپحانادان كوشىر­مەسىن الدىق.

وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – بۇل دۇنيەلەردىڭ قۇندىلىعى وندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرالى قۇندى ماعلۇمات قانا ەمەس, سونداي-اق وتىرار ويشىلى قالامىنان شىققان 72+112 تراكتتاردىڭ اتالاتىنى جانە ءابۋ ناسىر ءومىربايانىن بۇرمالاۋعا جول بەرمەيتىنى. ال ونداي جايتتار, وكىنىشكە قاراي ۇشىراسىپ ءجۇر. جۋىردا ءبىر دەپۋتات وتىرار ويشىلى ءۇندىستان پاتشالارىنىڭ سارايىندا ءجۇر دەسە, تاعى بىرەۋ ءابۋ ناسىر ءومىربايانىن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) ومىردەرەگىمەن شاتاستىرعان.

وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىربايانىنا بايلانىستى جوعارىدا اتالعان اراب تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋىمىزدىڭ سەبەبى, كەزىن­د­ە, اسىرەسە باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ءال-فا­رابي تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ كوپشى­لىگى وسى زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءال-بايھا­قي, دجامال اد-دين ءال-قيفتي, يبن حال­ليكان, يبن ءابي ۋسايبيعا جاز­بالارى­نا كوپ سۇيەنگەن. ولاردىڭ ءال-ءفارابي­دىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەرگە تيگىزەر پايداسى زور. سوندىقتان دا زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءال-بايھاقيدىڭ «ەكىنشى ۇستاز», دجامال اد-دين ءال-قيفتيدىڭ «فارابتان شىققان فال­سافاشى», يبن ءابي ۋسايبيعانىڭ «شامنان شىققان ءماشھۇر دارىگەرلەر», يبن حالليكاننىڭ «فيلوسوف ءال-فارابي» اتتى ەستەلىكتەرىن تاريحي قۇجات رەتىندە وقىرمانعا ىقشامداپ تانىستىرايىن.

 * * *

زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان

ءال-بايھاقي (1105-1169)

اراب تاريحشىسى

[ەكىنشى ۇستاز]

مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان تۇركىستانداعى فارابتان شىققان [عالىم]. ول ەكىنشى ۇستاز دەگەن لاقاپ يەسى. يس­لام عۇلامالارى اراسىندا وعان دەيىن ودان لايىقتىراق ەشكىم بولعان جوق. ايتۋ­لارىن­شا [جاھاندا] ءتورت فيلوسوف قانا بار. ەكەۋى يسلامعا دەيىنگىلەر: ولار [اريس­توتەل] مەن يسكاندەر [الەكساندر افرو­­دەزەيسكي] جانە ەكەۋى يسلام داۋىرىن­­دەگىلەر. ولار: ءابۋ ناسىر ء[ال-فارا­­بي] مەن ءابۋ ءالي [يبن سينا]. ءابۋ ناسىر­­دىڭ قازاسىنان ءابۋ ءالي تۋعانعا دەيىن وتىز جىل ءوتتى. سول سەبەپتى ءابۋ ءالي ونىڭ شىعارمالارىنىڭ شاكىرتى بولدى. ءابۋ ءالي: وسى تاقىرىپقا ارنالعان ءابۋ ناسىردىڭ كىتابىن ەڭسەرگەنشە «مەتافي­زي­كا­نى» يگەرەم دەپ قاجىدىم. يگەرگەن سوڭ [اللا تاعالاعا] ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, ورازا ۇستادىم. قولىمدا بار [قاراجاتتان] [جارلىلارعا] ساداقا ۇلەستىردىم» دەگەن.

[تاتيمات سيۋان ءال-حيكما – «كەمەڭگەر­لىك قازىناسىنا قوسىمشا»]. وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى ءا.بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قورى. № 1148 قولجازبا. [ال-فارابي. ناۋچنوە تۆورچەستۆو. سبورنيك ستاتەي. يزد. «ناۋكا». موسكۆا, 1975, 100-111-بەتتەر].

 * * *

 دجامال اد-دين ءال-قيفتي (1167-1248)

اراب عىلىمىنىڭ تاريحشىسى

فارابتان شىققان ءفالسافاشى

مۇحاممەد بين تارحان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – فاراب شاھارىنان شىققان ءفالسافاشى. بۇل قالا وزەننىڭ ارعى شەتى­نەن باستالاتىن تۇركىلەر ەلىندە جاتىر. مۇسىلمان جاماعاتىندا ءال-فارابي كوتەرىلگەن بيىككە شىعا العان ءفالسافاشى بولعان جوق. ول اۋەلى يراكقا كەلگەن سوڭ, باعدادتا تۇپكىلىكتى تۇرىپ قالدى. حاليفا ءال-مۇقتادىردىڭ پاتشالىق قۇرىپ تۇر­عان كەزىندە (908–932), تىنىشتىق قالا­سىندا عۇمىر كەشكەن يۋحاننا بين دجيلادتان ءفالسافا ىلىمىنەن ءدارىس الدى. ول (يۋحاننا) ىلىمدەر جايلى ايتقان تيتتەي دە بولسا پايداسى زور ماسەلەلەردى ساناسىنا توقي بەردى. كەيىنىرەك ءال-فارابي دە ۇستازىنا ۇقساپ ءوزىنىڭ ويىن وتە ۇقىپتى ءارى جەڭىل تۇسىندىرەتىن دارەجەگە جەتتى. ءال-فارابي كوبىنە لوگيكاعا تۇسىنىكتەمە جاسادى, ونىڭ قۇپيا, جۇرتقا بەيماعلۇم جاقتارىنا قاتتى زەر سالىپ, جاماعاتقا ۇعىنىقتى ەتتى. لوگيكانى كوپشىلىك تۇسىنەتىندەي ەتىپ تۇسىندىرمە جازدى.

ءال-فارابي ءوز ويلارىن وزگەلەرگە وتە قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋشى ەدى, ءتىپتى كەزىندە ءال-كيندي اياقتاي الماعان ماسەلەلەردى دە شەشتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ء(Xىىى عاسىر – ءا.د.) عىلىمدى تالداپ, جىكتەپ ءتۇسىندىرۋ ءادىسى جوق ەدى, ال ءال-فارابي بولسا مۇنى ءبىرىنشى بولىپ تۋدىردى. لوگيكاعا تۇسىنىكتەمە جاسادى. سونداي-اق بۇل ءادىستى باسقا دا پاندەرگە قولدانا ءبىلدى. اقىرى, ول ءوز ەڭبەكتەرىندە ويلاعان ماقساتىنا جەتتى. ۇلاعاتتى عالىم بولىپ, زور قادىر-قۇرمەتكە بولەندى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, ول تاعى دا ءوزىنىڭ «يحسا ءال-ۋلۋم ۋا-ت تاعريف بي-اگراداھا», ياعني «عىلىمدى جىكتەۋ جانە ماقساتتى ايقىنداۋ» اتتى بەلگىلى ەڭبەگىن جازدى. بۇل سالادا دا (عىلىمدى جىكتەۋدە) ءال-فارابي ءبىرىنشى ەدى, ويتكەنى وعان دەيىن عىلىمنىڭ مۇنداي سالاسىمەن اينالىسقان ەشكىم بولعان جوق. سوندىقتان دا عىلىم, بىلىممەن اۋەستەنگەندەر ونىڭ كىتابىن جەتەكشىلىك ەتپەي, ياكي ەڭبەكتەرىنە سوقپاي وتە المايتىن. كەيىنىرەك بارلىعى دا ونىڭ ء(ال-ءفارابيدىڭ) ىزىمەن كەتتى.

ءال-فارابي «پلاتون مەن اريستوتەل­دىڭ ماقساتى» اتتى كىتابىندا ولاردىڭ ءفالسافا, قۇقىق پەن ءىنجۋ-وي مارجاندارىن سۇزگەن ءسوز ونەرى حاقىنداعى ەڭبەك­تەرىنىڭ تۇپكى وي-ماقساتىن ءجىتى اڭعاردى, ولارعا ءوز تاراپىنان زور باعا بەردى. ءوز كىتاپتارىندا عىلىمنىڭ بەلگىسىز بولىپ كەلگەن پايداسى جانە ولاردىڭ ارا-قاتىناسى جايلى ساليقالى وي ايتتى.

سونان سوڭ پلاتوننىڭ ءفالسافاسىن زەرتتەي باستادى, ونىڭ ەڭبەكتەرىنە لايىقتى اتاۋلار بەردى. اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسىن دا سولاي ەتتى. ول اريستوتەلدىڭ فالسافالىق ەڭبەگىنە العى ءسوز جازدى. اريستوتەل ءفالسافاسىن باقايشاعىنا دەيىن زەرتتەپ, (جۇرتقا) ۇعىنىقتى ەتتى. سونان كەيىن بارىپ اريس­توتەلدىڭ لوگيكاسى مەن جاراتىلىستانۋ ءىلىمى جايلى كىتاپتار جازدى.

مەن ءفالسافانى سونشالىقتى جەرىنە جەتكىزە تالداپ, اركەز وتە ۇعىنىقتى ەتىپ تۇسىن­دىرگەن ءال-ءفارابيدىڭ كىتابىنان وزگە ەڭبەكتى بىلمەيمىن. ول سان الۋان عىلىم جايلى جالپى ويلارىن ايتا كەلە, عىلىم­­نىڭ ءار تۇرىنە جەتە توقتالادى. ءال-فارابي بولماسا, اريستوتەلدىڭ «كاتە­گوريا­سىنىڭ» ءمان-ماعىناسىن, ويىن ءتۇسىنۋ قيىن بولار ەدى, تەك ءال-فارابي ارقى­لى عانا اريستوتەل ەڭبەكتەرىنىڭ ءمان-ماعى­ناسىن باجايلادىق. بۇنداي جاعداي عىلىم تاريحىندا بولعان ءبىرىنشى قۇبىلىس ەدى.

[دجامال اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين يۋسۋف ءال-ۋازير.تاريح ءال-حۋكاما ۋا ھۋا مۋحتاسار از-زاۋزاني ءال-مۋسامما ء«ال-مۋنتاحابات ءال-مۋلتاكاتات بي-«يحبار ءال-ۋلاما بي-احبار ءال-حۋكاما» – «عالىمدار مەن دانالار جايلى حابارلار (تۋرالى) كىتاپ» كاير 2008,227-280 بەتتەر].

 * * *

يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270)

 دارىگەرلەردىڭ ومىرباياندىق سوزدىگىنىڭ اۆتورى

شامنان شىققان دارىگەر

ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ۋزلاع بين تارحان فاراب (وتىرار) شاھارىنان شىققان. بۇل قالا حوراسان جەرىندە, تۇركىلەر ەلىندە. ونىڭ اكەسى تۇركى تەكتى اسكەر قولباسشىسى بولاتىن. ءابۋ ناسىر ءبىراز ۋاقىت باعدادتا تۇرعانىمەن, كەيىنىرەك شامعا (سيرياعا) قونىس اۋداردى, سوندا عۇمىر كەشىپ, كەيىن سول جەردە شاھيد بولدى. ال اللا تاعالانىڭ راحىمى تۇسكىر كەمەلىنە كەلگەن ءفالسافاشى (فايلاسۋفان كاميلان), مەيىرىمدى يمام (يمامان فاديلان), مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ ناعىز بىلگىرى رەتىندە تانىلدى. ماتەماتيكا سالاسىندا ء(ال-ۋلۋم ار-رياديا) دا بىلگىر رەتىندە كورىندى. شىنىندا دا, ول ءوز ءداۋىرىن جەكە جارىپ شىققان ادام-دى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ ءداۋىرى ءۇشىن تاڭعاجايىپ عالامات جايت ەدى. اسا قاتتى قادىرلەگەندىكتەن ءامىر سايف اد-داۋلا ونى قاستەرلەپ, سارايىنان ورىن بەرىپ, وزىنە جاقىن تارتتى. ءابۋ ناسىر ونىڭ سارايىنداعىلاردىڭ ىشىندەگى ۇلى­لاردىڭ ۇلىسى ەدى.

ونىڭ ءفالسافانى وقۋىنا مىنا ءبىر جاعداي سەبەپ بولدى دەسەدى. ءبىر كىسى اريستوتەل ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىنەن بىرنەشە كىتاپتى ساقتاي تۇرۋدى ءوتىنىپ ءال-فارابيگە قالدىرىپ كەتەدى. ول الىپ قالادى دا, اۋەلى ءبىرسىپىرا قاراپ شىققان سوڭ, كەيىن قۇنىعىپ وقي باستايدى. سودان ول كىتاپتاردىڭ ماعىناسىن تۇگەل ءتۇسىنىپ (كەيىنىرەككە دەيىن), ناعىز ءفالسافاشى بولعانشا وقي بەرگەن كورىنەدى. ءال-ءفارابيدىڭ ء«فالسافا» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قانداي؟» دەگەن ساۋالعا بەرگەن جاۋابىن كەلتىرەيىك. ول بىلاي دەگەن: «فيلوسوفيا – گرەك ءسوزى, ارابتار ونى وزگە تىلدەن (گرەك تىلىنەن) قابىل العان, بۇل ءسوز ارابتاردا (اۋەلى) «فايلاسۋفان» دەپ اتالىپ كەتتى. وسى ءسوزدىڭ «دانالىقتى سۇيەمىن» دەگەن ماعىناسى بار.

اللا تاعالانىڭ راحىمى تۇسكىر اممي راشيد اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين حاليفا ماعان بىلاي دەپ ەدى: ء«ال-فارابي 339 جىلى رادجاب ايىندا سايف اد-داۋلا بين حامداننىڭ قولىندا قايتىس بولدى. ءىلىم-ءبىلىمدى حاليفا ءال-مۇقتادىردىڭ بيلىك قۇرىپ تۇرعان تۇسىندا كۇن كەشكەن يۋحاننا بين حايلاننان باعدادتا ۇيرەنگەن... سول كەزدەگى عۇلامالاردىڭ ءبىرى – ءابۋ-ل مۋباشير ماتتا بين يۋنيس ءابۋ ناسىردەن جاس جاعىنان ۇلكەن-ءتىن. ءابۋ ناسىر نەگىزىنەن ونىڭ سويلەۋ جانە ويلاۋ تاسىلدەرىن قابىل العان. ءابۋ-ل مۋباشير ماتتا يبراھيم ءال-مارۋزيدەن وقىعان دا, حاليفا ار-ءراديدىڭ تۇسىندا 323/934, ياقي 329/940 جىلدارى كوز جۇمعان...

ء ابۋ ناسىردى ءماشھۇر ەتكەن العاشقى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «يحسا ال-ۋلۋم ۋا-ت تاع­ريف بياگراداھا» («عىلىمدى جىكتەۋ جانە ماقساتتى ايقىنداۋ») دەگەن تۋىن­دىسى. ويتكەنى وعان دەيىن وسىنداي تاقى­رىپتا كىتاپ جازعان ەشكىم بولماعان. عى­لىم­مەن اۋەستەنگەندەر وسى كىتاپتى باس­شى­لىققا الماي, بۇل كىتاپقا سوقپاي كەتە الماۋشى ەدى.

[يبن ءابي ۋسايبيعا. ۋيۋن ءال-انبا في تاباقات ءال-اتيببا – «دارىگەر توپتارى جايلى ماعلۇماتتاردىڭ قاينار كوزى. بەي­رۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 603-309 بەتتەر].

 * * *

احمەد يبن حالليكان (1211-1282)

ارابتىڭ ومىرباياندىق تاريحشىسى

فيلوسوف ءال-فارابي

ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاگ ءال-فارابي – لوگيكا, اۋەزتانۋ جانە باسقا دا عىلىمدار بويىنشا كوپتە­گەن ەڭ­بەكتەردىڭ اۆتورى. ول – اسا ءىرى مۇسىل­­مان ءفالسافاشىلارىنىڭ (اكبار فالا­سيفا) ءبىرى. سولاردىڭ (ياعني مۇسىل­مان عا­لىم­دارىنىڭ) ەشقايسىسى دا ونىڭ ورە­سىنە جەتكەن جوق. ءابۋ ءالي يبن سينا شى­عار­مالارىن جازۋ ۇستىندە ونىڭ ەڭبەك­­تەرىن پايدالانعانىن, سول ارقىلى ماش­­ھۇر­لىككە قولى جەتكەنىن ەسكە الادى. ءال-فارابي تۇركى ەدى, ءوز ەلىندە دۇ­نيەگە كەلدى, سوندا ءوستى, ونىڭ تۋىپ-وس­كەن شاھارى حاقىن­دا اللا مۇرسات بەرسە, ما­قالا سوڭىن­دا ايتامىز. ءال-فارابي ءوز ەلى­نەن تىس­قارى شىعىپ, باعدادقا جەتكەنشە ساياحات شەگەدى. بۇل كەزدە ول تۇركى ءتىلىن ءبىلۋ­­شى ەدى, اراب ءتىلىن كەيىن ۇيرەندى دە, وسى ءتىل­­دىڭ ناعىز بىلگىرى بولدى. باعدادقا كەل­گەن سوڭ, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن, ول فا­ل­سافامەن ء(ال-ۋلۋم ءال-حيكما) شۇعىلدانادى.

اريستوتەلدىڭ بارلىق ەڭبەكتەرىمەن تانىستى. ونىڭ يدەيالارىن تەز تۇسىنەتىن قابىلەتكە جەتتى. ەستۋىمشە, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوز قولىمەن: «مەن بۇل كىتاپتى ءجۇز رەت وقىپ شىقتىم» دەپ اريستوتەلدىڭ «جان تۋرالى» كىتابىنا جازىپتى.

...ء«ال-حاريدانىڭ» اۆتورى يماد ونى­مەن 561 جىلدىڭ رادجاب ايىندا جۇما كۇنى (21 مامىر 1166 جىل) كەز­دەس­كەنىن, كەيىنىرەك ونىڭ قايتىس بولعا­نىن حابارلايدى. ول ء(ال-فارابي) ءوزى­نىڭ قولجازباسىندا «تارحان» دەگەن ءسوز­دىڭ «تۋرحان» دەپ ەمەس, «تارحان» دەپ وقى­لا­تىندىعىن ايتادى. بۇل – تۇركى ەسىمدەرى. ال ءال-فارابي نىسپىسى فاراب شاھارىنا بايلانىستى الىنعان, قازىر اترار دەپ اتالادى (وتىرار بولۋى كەرەك, ارابتار «اترار» دەپ جازىپ, وقيدى, ويتكەنى ولاردا «و» ءارپى جوق – ءا.د.). بۇل قالا شاش شاھارىنىڭ ارعى جاعىندا, بالاساعۇنعا تاياۋ جەردە. تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى يمام اش-شافيعي مازھابىن ۇستانادى. اللا تاعالا وعان ريزا بولسىن. بۇل ءوزى – تۇركىلەردىڭ استانا قالالارىنىڭ ءبىرى. پارسى جەرىنىڭ شەكاراسىنا تاياۋ جاتقان تاعى ءبىر سىرتقى فاراب قالاسىنان ايىرۋ ءۇشىن بۇل شاھاردى ولار (تۇركىلەر) «ىشكى فاراب» دەپ اتاعان. سەيحۋن وزەنىنىڭ ارعى جاعىندا قاشعار قالاسىنا جاقىن, ياعني تۇركىلەردىڭ شەكاراسىنا تاقاۋ بالاساعۇن شاھارى بار. ال قاشعار – سين (قىتاي) ەلىمەن شەكارالىق ارالىقتا جاتقان ۇلكەن قالالاردىڭ ءبىرى, ارينە, قۇدىرەتتى اللا تاعالام مۇنى بىزدەن ارتىق بىلسە كەرەك.

ء[ابۋ-ل ابباس شامس اد-دين احمەد بين مۋحاممەد بين ءابۋ باكر بين حالليكان. ۋافايات ءال-اعيان ۋا انبا ابنا از-زامان – « ۇلى ادامداردىڭ قازاسى جانە زامانىنىڭ ۇلدارى جايلى ماعلۇماتتار». بەيرۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 5 توم, 153-157-بەتتەر].

 * * *

950 جىلى ۇلى عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ۇلكەن جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. بۇل ءبىر ورتالىققا باعىنعان اراب حاليفاتىنىڭ ىدىراۋى نەگىزىنەن اياقتالىپ, تاق ءۇشىن قىرىقپىشاق بولعان الاب ۇلىك, الامان-تاسىر باستالعان كەز-ءدى. ابباس حاليفاتىنىڭ قيراعان جۇرتىنا يە بولعان بۋايھتەر, حامدان, سامان, قاراحان تۇقىمدارى بيلىك ەتكەن بىرلەستىكتەر قۇرىلدى. بىراق ابباس حاليفاتىنىڭ ىدىراۋى مۇسىلمان شىعىسىنداعى مادەني ءومىردىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋى دەگەن ءسوز ەمەس. قايتا اراب يمپەرياسىنىڭ كوبەسىنىڭ سوگىلىپ, تاۋىنىڭ شاعىلۋى وعان باعىنعان ەلدەر ءۇشىن وڭتايلى بولدى. عىلىم, ءبىلىم, ونەر دامي بەردى. زاكاۆكازەدەن باحمانيار, گيزامي گاندجاۋي (1140–1202), تۇركى, يران حالىقتارىنان فاحر اد-دين ار-رازي (ت.ج.ب.–1210), ومار حايام (1040–1202), دجالال اد-دين ار-رۋمي (1207–1273), ورتا ازيادان ءابۋ ءالي يبن سينا (980–1037), ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني (973–1048), ماحمۇد ءال-قاشعاري ء(Xى ع.), ءجۇسىپ بالاساعۇني ء(Xى ع.) سىندى زامانا دۇلدىلدەرى شىقتى.

 ال قازاق ساحاراسىنداعى رۋحاني ورتالىق وتىرار شە؟

وتىرار تەك ابباس جاۋھاري مەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى عانا بەردى مە؟ فارابتان باسقا عالىمدار شىققان جوق پا دەگەن ساۋالداردى ءجيى ەستيمىز. شىنىندا دا, ول زاڭدى سۇراق. وتىرار ابباس جاۋھاري ء(Xى ع.) مەن ءابۋ ناسىردان باسقا تالاي-تالاي عالىمداردى دۇنيەگە كەلتىرگەن. تەك ءال-فارابيدەن باسقاسى زەرتتەلمەي كەلەدى. كۇنى كەشەگە دەيىن بىزگە ءوز ەڭبەكتەرىن اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى ماسەلەلەرىنە ارناعان ءابۋ يبراھيم يسحاق بين يبراھيم ءال-فارابي مەن ءابۋ ناسىر يسمايل بين حامماد ءال-جاۋھاري سەكىلدى وتىرارلىق فيلولوگ عالىمداردىڭ اتى عانا بەلگىلى ەدى. ويتكەنى اراب ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەگەن شىعىستانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالا قويعان جوق-تى. دەسەك تە, ەكەۋى دە سان عاسىرلار پاراعىن سۋدىرلاتقانىمەن, ءمان-ماڭىزىن جوعالتا قويماعان, اراب ءتىلىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتەتىن ولمەس, وشپەس ەڭبەكتەر قالدىرعان.

 

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ۇعا اكادەميگى