ۇلت تاريحىنىڭ جەتە زەردەلەنەتىن تۇستارى

كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى دەپ اتالىپ كەلگەن الىپ يمپەريا 1991 جىلى ىدىرادى. الەمنىڭ سايا­سي كارتاسى ەگەمەندىك بوركىن كيگەن جاڭا مەملەكەتتەرمەن تولىقتىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. سوندا تاۋەلسىزدىك ەيفورياسى قاناتىندا, ەلىمىزدىڭ جوعارعى حالىق وكىلدىگى ورگانى كەڭەستىك داۋىردە ايتقىزىلماي كەلگەن تاريحتاعى قارالى كەزەڭگە بىردەن نازار اۋدارعان. دەربەس ەل بولۋ تاريحي وقيعاسى تۋعىزعان قۋانىش پەن شاتتىقتىڭ اسا قۋاتتى سەرپىلىسى نا­تيجەسىندە 31 مامىردى توتاليتاريزم جىلدارىنداعى قاسىرەتتى, الاپات اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە تۇڭعىش رەت 1992 جىلى بەلگىلەگەن. ءوستىپ العاشىندا وسى داتا اشتان وپات بولعان ميلليونداردىڭ ارۋا­عى­نا تاعزىم ەتىپ تۇراتىن كۇن رەتىندە زاڭداستىرىلعان بولاتىن. سول جىلى قۇرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ارنايى كوميسسياسى قازاق حالقىن اشارشىلىققا دۋشار ەتكەن حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ساياسي-ەكونو­مي­كالىق وزگەرىستەردى زەرتتەپ, سول كەزگى سولاقاي رەفورما بۇرمالاۋلارى تۋعىز­عان قايعى-قاسىرەتى ايتىپ جەتكىزگىسىز احۋالدى قازاق حالقىنا جاسالعان «گەنو­تسيد ساياساتىنىڭ كورىنىسى» دەپ باعا­لادى (جەكەلەگەن تاريحشىلار ونى نەگى­زى­نەن «تەك كوشپەندى قازاقتى اپاتقا ۇشى­راتقان ەتنوتسيد» دەپ تۇيگەن). كو­ميس­سيا قورىتىندىلارى جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ قاۋلىسىمەن 1992 جىل­عى 22 جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ ەكى باس گازەتى «ەگەمەندى قازاقستان» مەن «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» بەتتەرىندە جاريالاندى. الايدا سوناۋ ماڭىزدى قۇجات بويىنشا اتقارىلۋعا ءتيىس ەشقانداي ءىس-شارا جوسپارى قابىلدانعان جوق. تيىسىنشە ءتورت جىل بويى 31 مامىر بىردە-ءبىر رەت كوز­دەلگەن مازمۇنىنا ساي مەملەكەتتىك دارەجەدە اتاپ وتىلمەدى. تەك 1997 جىلى, م­اسەلەنى رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن بارشا ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاتۋلىعى مەن كەلىسىمىنە ساباقتاستىرا قاراستىرىپ بارىپ, «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەگەن اتاۋ بەرىلگەننەن كەيىن عانا, جىل سايىنعى 31 مامىردا جاپپاي ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋمەن بىرگە اشارشىلىق قاسىرەتى دە جالپىلاما ايتىلىپ ءجۇردى.

بۇل ارينە, بۇكىلحالىقتىق تراگەديانى ءوز دارەجەسىندە تۇيسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن. وسى جايتقا الاڭداعان «ادى­لەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى 2009 جىلى ءار جىلعى 31 مامىر قارساڭىنداعى جۇ­مادا اشارشىلىق قۇرباندارىن ار­نايى ەسكە الۋ شارالارىن وتكىزىپ تۇرۋ­دى ۇسىنعان. سول كەزدەگى باس مۋفتي ءاب­ساتتار دەربىسالى ۇسىنىسقا سەر­گەك قول­داۋ ءبىلدىرىپ, ورتالىق مەشىت­تەگى جۇما نامازىندا تىكەلەي ءوزى اشار­شى­لىق تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن وتە ماز­مۇندى ۋاعىز ايتقان ەدى. اتتەڭ, جاق­سى ءىس جالعاسىن تاپپاي قالدى. اقىرى, 2018 جىلدان بەرى, 31 مامىر – «سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­بان­دارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ اتالا باس­تادى... جوعارعى كەڭەستىڭ 1992 جىلعى كو­ميسسياسى «وتىز ەكىنشى جىل» دەگەن قارالى تاڭبامەن حالىق ساناسىندا تە­رەڭ ءىز قالدىرعان, حالقىمىزدى شى­بىن­شا قىرىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋ­پىن تون­دىرگەن, قايعى-قاسىرەتى كول-كو­سىر الا­پات اشارشىلىقتىڭ ەڭ اۋىر كە­زە­ڭىن زەرتتەگەن ەدى. كوميسسيا «قازاق حال­قى 1931-1933 جىلدارى 2 ميلليون 200 مىڭ ادامىنان ايرىلدى, ياعني سول شاقتاعى قۇرامىنىڭ 49 پايىزىن جو­عالتتى» دەپ كورسەتكەن بولاتىن. پرە­زيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا ساي­كەس قۇرىلماق مەملەكەتتىك كوميسسيا بۇ­عان قوسا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىندا 1917–1919 جىلدارعى «بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتى» (م. شوقاي) سالدارىنان دۇنيەدەن كوشكەن 1 ميلليون 114 مىڭ, قازاق رەسپۋبليكاسىندا 1921–1923 جىل­دارى وپات بولعان تاعى 1 ميل­ليوننان­ استام كوشپەلى تاعدىرىن ەسەپكە الۋعا ءتيىس دەگەن وي كەلەدى. ءسويتىپ ءۇش مارتە اينالىپ سوعىپ, تىكەلەي ءتورت جارىم ميل­ليون­عا تارتا, ىقتيمال تابيعي ءوسىمنىڭ جو­­عالتىلعانىن ەسەپكە العاندا ون ميل­ليون­داي جاندى جالماعان زۇلمات – ۇلت­تىق اپات (ۇلتتىق كاتاستروفا) تاۋاريحىن مەمكوميسسيا تولىق قاراستىرىپ, وعان تاريحي, زاڭدىق تۇرعىدا ساياسي باعا بەرۋ­گە سە­نىمدى جول سالادى دەپ ۇمىت­تەنەمىز.

اشارشىلىق قاسىرەتىنەن كەيىن ەندى ەس جيا باستاعان ەلدى ۇلكەن تەررور ەسەڭ­گىرەتكەنى ءمالىم. ناقتى جاپپاي سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن كەڭەس وداعى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد-ءنىڭ) 1937 جىلعى 30 شىلدەدە شىعارعان №00447 بۇيرىعىنان باستاۋ العان. الا­پات زوبالاڭ شاق 1937 جىلعى 5 تامىز­دان 1938 جىلعى 16 قاراشاعا دەيىن سو­زىلدى. ونىڭ سان مىڭ ادام ءومىرىن جۇت­قان ناتيجەسىن زەرتتەۋشىلەر كەڭەس وكى­مەتىنىڭ ءوز حالقىنا قارسى جاساعان تەر­رورىنىڭ سالدارى دەپ باعالاپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساياسي رەپرەسسيالار باي­لاردىڭ دۇنيە-م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋ جايىن­داعى ايگىلى دەكرەتتىڭ ورىندالىپ بو­لۋىنىڭ ارتىنشا, الاشورداشىلار دەپ اتالعان ۇلت زيالىلارىن 1928–1930 جىلدارى تۇتقىنداپ, جازالاۋدان باس­تالعان. ال وتىز جەتىنشى جىلعى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ۇلتىمىزدىڭ بارشا قايماعىن سىپىرىپ العان ەدى. سول جىلدىڭ كوكتەمىندە ۇلان-عايىر كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ بارلىق ايماعىندا «حالىق جاۋلارى مەن ەكىجۇزدىلەردى تۇبىرىمەن قوپارۋ جانە جويۋ» ناۋقانى ءورىس العان-دى. كۇرەستىڭ جاڭا باعىتىنىڭ ءمانى: «تروتسكيشىلدەرگە قارسى كۇرەستە قازىر ەس­كى­ ادىستەر – ديسكۋسسيا ادىستەرى كەرەك ەمەس, جاڭا ادىستەر, ءتۇپ-تامىرىمەن قۇر­تۋ, تالقانداۋ ادىستەرى كەرەك», – دەپ تۇجى­رىمدالعان. مۇنى جەر-جەردەگى باس شۇل­عىعىشتار قاناعاتتانا قارسى العان-تىن. سويتكەن دە, بولشەۆيزمنىڭ تۇكپىر-تۇك­پ­ىردەگى قۇلدىق ۇرعىش ءھام شاش ال دەسە باسالعىش شولاق بەلسەندىلەرى مەن قيلى جارامساق-جاعىمپاز جاقتاستارى تۇگە­لى­مەن سوناۋ «جاڭا ادىستەرمەن» شۇ­عىل­ قارۋلانعان بولاتىن. سودان بارىپ ۇل­كەن تەررور جىلدارىنىڭ ۇمىتىلماس سۇ­رەڭسىز سۋرەتتەرى قازاقستاندا دا ورىن العان.

«ادىلەت» ۇيىمى جيناقتاعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1937 جىلى الماتى وبلى­سىندا اتىلعاندار سانى 440 بولسا, 1938 جىلى مىڭنان اسىپ كەتكەن, جام­بىل وبلىسىندا 1937 جىلى 330 ادام اتىلسا, 1938 جىلى بۇل كورسەتكىش 510-عا جەتكەن. قۇربانداردىڭ وسىنداي ءوسۋى بارلىق وبلىستاردا بولعان. كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسى ۇكىمىمەن تەك الما­تى­دا عانا التى جۇزدەي بوزداق جەندەت وعىنا بايلانعان. ماسەلەن, 1938 جىلعى 15 اقپاندا تۇركىستان (قوقان) اۆتو­نو­مياسىنىڭ, الاشوردانىڭ قايراتكەرى, ۇستاز, زەرتتەۋشى, كەڭەستىك مەملەكەت جانە مادەنيەت قىزمەتكەرى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ اتىلدى. 25 اقپاندا اتىلعان 39 ادام قاتارىندا ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ مەملەكەت, عىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت قايراتكەرلەرى سانجار اسفەندياروۆ, عابدولحاكىم بوكەيحانوۆ, شاكىر ديۆەەۆ, سۇلەيمەن ەسقاراەۆ, تەل جامانمۇرىنوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ, ءىزمۇحان قۇرامىسوۆ, سەيىت­قالي مەڭدەشەۆ, ءىلياس مولداجانوۆ, حاسەن نۇرمۇحامەدوۆ, قابىلبەك سارى­مولداەۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, جاعىپار سۇلتانبەكوۆ, نىعمەتوللا سىرعابەكوۆ, قايسار ءتاش­تي­توۆ, عابباس توعجانوۆ, ميراسبەك تولەپوۆ, زەينوللا تورەعوجين قۇربان بولدى. 26 اقپاندا ىشىندە ءىلياس جان­سۇگىروۆ, ءىلياس قابىلوۆ, اسفەنديار كەنجين, سالەمحات كۇلەنوۆ, سالىمگەرەي قاراتىلەۋوۆ, ءازىمباي لەكەروۆ, بەيىمبەت مايلين, اسحات سەيدالين, جۇمات شانين بار 37 ادام اتىلعان. 27 اقپاندا 41 اداممەن بىرگە ماعزۇم اسانباەۆ, بوريس بەرلين, مەرعالي قادىلبەكوۆ, سابىر قاپين, الكەي وتەكين, ۆلاديمير سلۋچاك, زاراپ تەمىربەكوۆ, مۇحامەديار تۇن­عاشين, ميحايل چۋدوچكين, تەلجان شو­نانوۆ وققا ۇشتى. 28 اقپاندا اتىلعان 40 ادامنىڭ اراسىندا بىرمۇحامەد اي­باسوۆ, ءاشىر بۇركىتباەۆ, ورازالى جان­دوسوۆ (اعاسى وراز جاندوسوۆ 2 ناۋرىزدا اتىلعان), مۇحامەديار جانكين, مۇحتار ساماتوۆ, مۇحامەتقالي ءتاتىموۆ بولدى. 3 ناۋرىزدا يبادوللا قۇلجانوۆ, ماعازى ماسانچي, ابدوللا روزىباقيەۆ, راحىم سۇگىروۆ… بارلىعى 38 ادام, 7 ناۋ­رىزدا نۇرتازا ەرالين, جۇماحان كۇدەرين, نۇعمان ماناەۆ… بارلىعى 43 ادام, 8 ناۋرىزدا ابىلقايىر دوسوۆ, اتلاس كالمەنوۆ, جاقسىلىق قۇلتاسوۆ, حاكىم­جان نۇرىموۆ… بارلىعى 44 ادام, 9 ناۋرىزدا اتىلعان 37 ادام ىشىندە ءابدى­راحمان ايسارين, احمەت نۇرالين, شاحزادا شونانوۆا (قاراتاەۆا), اناس ءىلياسوۆا بار…

1937 جىلدىڭ كۇزىندە الاشتىڭ ار-وجدانى اتانعان احمەت بايتۇرسىنوۆ الماتىدا, ۇلت كوشباسشىسى ءاليحان بو­كەيحانوۆ پەن اراب ەلىندە ىستەگەن تۇڭ­عىش كەڭەستىك ەلشى ءنازىر تورەقۇلوۆ ماس­كەۋدە اتىلدى. سونداي-اق ماسكەۋدە 1938 جىلعى ەرتە كوكتەمدە ءىرى مەملە­كەت قايراتكەرلەرى تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆ, كۇزگە سالىم الاش­وردا باسشىلارىنىڭ ءبىرى جاھانشا دوس­مۇحامەدوۆ, تاشكەنتتە مۇحامەدجان تى­نىشباەۆ, ومبىدا قوشكە كەمەڭگەروۆ وققا ۇشتى. قىسقاسى, ۇلكەن تەررور ناۋ­قانى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعا­رىدا اتالعان قايراتكەرلەرى مەن 1939 جىلى اتىلعان لەۆون ميرزويان, سادىق نۇرپەيىسوۆ, وراز يساەۆ سىندى باس­شىلارىن دا, جوعارعى تىزىمدە اتالماعان قوعامنىڭ بەتكە ۇستارلارىن دا تۇگەلگە جۋىق جويىپ جىبەردى. 1938 جىلدىڭ كۇ­زىندە جاپپاي رەپرەسسياعا توقتاۋ سا­لىنسا دا, قۋعىن-سۇرگىن ودان بەر­گى جىل­داردا دا جالعاسا بەردى. ماسەلەن, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق قاۋىپ­سىز­دىك كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا, «حا­لىق جاۋلارىن اشكەرە­لەپ» اتۋ ال­ما­تىدا 1946 جىلعا دەيىن جۇر­گى­زىل­گەن.­­ سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1937–1946 جىلدارى اتىلىپ, الماتى تۇ­بىندەگى «جاڭالىق» قورىمىنا كو­مىل­گەن­ قۇرباندار سانى 4219-عا جەت­كەن.­­ «ادىلەت» قوعامى وسى قارالى ءتىزىم­دى ار­نايى كىتاپ ەتىپ شىعاردى («ازا­لى كى­تاپ – كنيگا سكوربي», 9-باسى­لىم). مەم­كوميسسيا رەسپۋبليكا باس­شى­لىعىن تۇگەلدەي جويۋدىڭ تۇپكى سى­رىن, ءالى دە بەيمالىم تۇستارى مەن ۇمىت قالدىرىلعان ەسىمدەردى اشىپ, رە­پرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ (وسى ۋا­قىت­تا – 120 مىڭ, ونىڭ 25 مىڭى اتىلعان دە­لىنەتىن) جالپى سانىن ءدال انىقتاپ, ءادىل ساياسي باعا تۇجىرىمداۋعا ءتيىس.

2018 جىلى الماتى وبلىسى اكىم­دى­گىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن «جاڭالىقتاعى» مەموريال كەشەنىندە ارنايى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى اشىلدى. ونىڭ نەگىزگى زالىندا رەپرەسسيا­ تاريحىن كورسەتەتىن تاقىرىپتىق ەكسپو­زيتسيالار, ارنايى ستەندتەر, رەپرەس­سيا­عا ۇشىراعاندار تۇتىنعان ءتۇرلى بۇيىمداردى, قاسىرەتتى كەزەڭنەن جەتكەن قيلى زاتتاي ەستەلىكتەردى نازارعا ۇسى­ناتىن ەكسپوناتتار قويىلعان. مۇرا­جاي­دىڭ ارناۋلى ءبىر زالى قابىرعالارىنا قۇرباندار ەسىمى قاشالعان ەستەلىك تاق­تا­لار ىلىنگەن. كەلۋشىلەر ولار جايىنداعى اقپاراتتاردى زاماناۋي تەحنيكا جەتىس­تىك­تەرى ارقىلى سول زالدا بىردەن الادى. «ادىلەت» قوعامىنىڭ قىزمەتىن بەي­نە­لەيتىن ستەندتەر ورنالاستىرىلعان زالدا ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, رەپرەسسيا قۇر­بان­دارىنا ارنالعان ەسكە الۋ كەشتەرى وت­كىزىلىپ, دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلىپ تۇرادى. مۋزەي مەن قوعام بىرلەسىپ ءتۇرلى اكتسيالار وتكىزۋدە. تەررور جىلدارى اتىل­عانداردىڭ سۇيەكتەرىن بەلگىسىز, ەلەۋسىز قالعان قورىمداردان اكەلىپ, كەشەن اۋماعىنا قارالى-سالتاناتتى تۇر­دە قايتا جەرلەۋ ءراسىمىن جاساپ ءجۇر. 30-جىلدارعى «باندالار قوزعالىسى» دەيتىن تەرىس باعا بەرىلگەن حالىقتىق كوتەرى­لىستەرگە قاتىسۋشىلارعا جاسالعان جاپ­پاي رەپرەسسيانىڭ شىندىعىنا جەتىپ, ءادىل باعاسىن بەرۋ ىسىنە اتسالىسۋ, قازاق حالقى جاساندى الاپات اشارشىلىق سال­دارىنان باستان كەشكەن ۇلتتىق اپات كەزەڭدەرىن, ەكىنشى جاھاندىق سوعىستا ەرىك­سىز جاۋ قولىنا تۇسكەندەردىڭ, «تۇر­كىستان لەگيونى» قاتارىندا بولعان­دار­دىڭ قايعىلى تاعدىرلارىن زەرتتەۋ, ت.ت. تاريحي ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتە­تىن اكتسيالار قولعا الىنۋدا. مۇنداي يمان­دى شارالار, ءسوز جوق, دەموكراتيا قۇن­دى­لىقتارىن باعالاي بىلەتىن وسكەلەڭ بۋىن تاربيەسىنە قىزمەت ەتەدى. اتالعان ماسە­لەلەرگە مەملەكەتتىك كوميسسيا ءجىتى كو­ڭىل ءبولىپ, تۇبەگەيلى زەرتتەۋدى, ولارعا ءادىل تاريحي, زاڭي, ساياسي باعا بەرۋدى قولعا السا دەگەن تىلەگىمىز بار. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, زەرتتەۋ اۋقىمىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋىندە ايتىلعان مەر­زىم­مەن شەكتەمەي, 1993 جىلعى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي رەپرەسسيالار قۇرباندارىن رەابيليتاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ بىرنەشە رەت تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن 2018 جىلعى 2 شىلدەدەگى نۇسقاسىندا ەسكەرىلگەن سوڭعى كەزەڭگە (1986 جىلعى جەلتوقسانعا باي­لانىستى جاسالعان جازالاۋلاردى ءادىل قاراۋعا) دەيىن كەڭەيتكەن دۇرىس بو­لار ەدى. مەمكوميسسيانىڭ مىنانى­ ەسكەرۋى ءلازىم. سوتتان تىس قۋدالاۋ ورگان­دارىنىڭ دا, سوتتاردىڭ دا زاڭسىز شە­شىم­دەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرى تەك دورەكى تۇر­دە وزبىرلىقپەن بۇرمالانعان سالدارمەن كۇرەسۋ شاراسى بولاتىن. سول سال­دارلارعا اپارعان سەبەپتەردىڭ اق-قا­راسىن ەشبىر ورگان ساراپتاعان ەمەس. قا­زىرگى تاۋەلسىز ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان, تا­ريحي ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان قاراۋ ماق­ساتىمەن, كەشەگى ەندى قايتىپ ورالمايتىن تاپتىق مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ەرەك­شەلىكتى ەلەمەي, جۇرتتى جاپپاي جا­زىقسىز رەپرەسسيالارعا ۇشىراتقان سولا­قاي رەفورمالارى مەن بىرجاقتى شە­شىمدەرىن تالداپ كورسەتكەن دۇرىس بولار ەدى.

تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ايگىلى ازاتتىق قايراتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسيادا جۇرگىزگەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى, كەڭەس-گەرمان سوعىسىندا تۇت­قىنعا تۇسكەن جاۋىنگەرلەر تاعدىرىنا ارا ءتۇسۋى جاڭا كوزقاراسپەن ساراپتالىپ, ۇلتىمىزعا قىمبات ساياسي تۇلعا ءادىل باعاسىن العانى ءجون. گەرمانياداعى سوعىس تۇتقىندارى ۇيىمداستىرعان «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى», «تۇركىستان كوميتەتى» ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن, ولاردىڭ سوعىس كەزىندەگى «ميللي (ۇلتتىق) ادەبيەت» – رەداكتورى قوبىزشى قورقىت ء(ماجيت ايتباەۆ), «ميللي تۇركىستان» – رەداكتورى عالي التاي (حاكىم تىنىبەكوۆ), «يانگي (جاس) تۇركىستان» – رەداكتورى ابىل زاۋحي, قىزمەتكەرى سايران (حامزا ابدۋللين) باسىلىمدارىن زەرتتەۋ, «تۇركىستان لەگيونى» جايىن جان-جاقتى قاراستىرۋ, وندا بولعانداردى, سونداي-اق جالپى نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەندەردى سوعىستان كەيىن سوتتاعان ىستەردى قايتا قاراۋ, تالداپ, ساراپتاۋ جانە تاۋەلسىز مەملەكەت تۇرعىسىنان جاڭاشا باعالاپ, اقتاۋ ءجون. سوۆەتتىك جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري دايارلىقتان وتكىزبەي, قارۋسىز مايدان دالاسىنا جىبەرىلگەن جانە سان مىڭداپ تۇتقىنعا تۇسكەن دەرەكتەرى ءتيىستى باعالارىن العان جوق. «ەڭبەك ارمياسى» تاريحى دا زەرتتەلگەن جوق. مەمكوميسسيا بۇلارعا دا ءجىتى نازار اۋدارسا جاقسى بولار ەدى.

تىڭ كوتەرۋ – ءىس جۇزىندە قازاق جە­رىن جاڭاشا وتارلاۋ بولدى. قازاق حالقى ءوز ەلىندە 29 پايىز عانا, ياعني ۇلت­تىق ازشىلىق بولىپ قالدى. سول شاق­تاعى جاعدايعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ قاجەت. سوعىستان بەرگى كەزەڭدەگى كە­ڭەستىك رەجىمگە قارسىلىقتاردى زەرتتەۋ كەرەك. وزگەشە ويلاۋشىلار, ديسسي­دەنتتەر (ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ, قال­شا­بەكوۆ, حاسەن قوجاحمەتوۆ, ت.ب.) جانە پاۆلودارداعى «جاس ۇلان», قارا­عاندىداعى «ەسەپ», ت.ب. جاسىرىن ۇيىم­دار مەن ولارعا قاتىسقانداردىڭ ارنايى ورگاندار جۇرگىزگەن ىستەرىن قاراعان دۇ­رىس. جەلتوقسان ساياسي كوتەرىلىسىنە باي­لانىستى سوتتالعاندار مەن وزگە دە (اكىم­شىلىك, پارتيالىق, كومسومولدىق) جازا تارتقانداردىڭ ىستەرىن ساراپتاپ, اقتاۋ قيسىنىن دايەكتەۋ ءلازىم. قۋدالاۋ كۇللى كەڭەس بيلىگى بويى ءجۇردى, كومپارتيا باسقاراتىن مەملەكەت جۇرگىزگەن سوڭعى جازالاۋ – 1986 جىلعى جەلتوقسانعا قاتىسۋشىلارعا جاسالدى. سوندىقتان دا مەمكوميسسيا جۇمىسىن 1920–1950 جىلدارمەن مەجەلەنگەن مەرزىمدىك اۋقىممەن شەكتەلمەي, كۇللى سوۆەتتىك ءداۋىردى, ياعني قازان توڭكەرىسىنەن 1986 جىلعى دۇربەلەڭگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتىسا وڭدى بولادى دەگەن ويدامىز.

كوميسسيانىڭ جۇمىسىندا مىنانداي تۇستارعا ءمان بەرگەنى ءجون سياقتى كورىنەدى. بولشەۆيكتەر كومپارتياسى تۋمىسىنان, تابيعاتىنان يمپەريالىق پارتيا بولاتىن. ۇلتتىق ماسەلەگە ول تاك­تيكالىق تۇرعىدا عانا, نەگىزگى جوس­پارلاعان ماقساتىنا قول جەتكىزۋ تا­سىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە عانا كوڭىل ءبولدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە «كەڭەس وكىمەتى», «ۇلت­تىق رەسپۋبليكالار» دەگەن اتاۋلار­دى جارناما رەتىندە عانا ۇستاپ, ءىس جۇ­زىندە پارتيانىڭ جارعىسىنا ساي, ءبىر ور­تالىققا قاتاڭ باعىندىرىلعان جاڭا يمپەريا قۇردى. سول جولدا ول قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ماقسات-مۇد­دەسىن جوققا شىعاردى. حالىق ىشىنە تاپتىق سىنا قاعىپ, اعايىنداردى ءوزارا جاۋىقتىردى. حالىق تاپتىق كوزقاراستى قابىل العاننان كەيىن, جالپى مۇراتى دۇرىس دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ بيلىگىن پار­تيا ءىس جۇزىندە قۋىرشاققا اينالدىر­دى. تاۋەلسىز سوتسياليستىك مەملەكەتتەر دەپ ەسەپتەلەتىن رەسپۋبليكالار وداعى يمپەريالىق-پارتيالىق شىرماۋىق­پەن شىرمالىپ, ۋنيتارلىق مەملە­كەت­كە اينالدىرىلدى. تيىسىنشە, قازاق­تىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە كەرەعار قيلى­ بۇرمالاۋشىلىقتار جاسادى. مەم­لە­كەت­تىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىندا وسى ما­سەلەلەر ەسكەرىلىپ, ولاردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ, عىلىمي نەگىزدەلگەن ءادىل باعا بەرۋ جولعا قويىلسا, ءار كەزەڭدە جازىقسىز جاپا شەككەن ۇلتتىق قاھارماندار ءتىزىمى تۇزىلسە, ءسويتىپ ولار جايىندا زاڭ جوباسى جاسالىپ, تاربيەلىك ءمانى زور بولاتىن ارنايى ازاتتىق قاھارمانى كۇنى بەلگىلەنسە دۇرىس بولار ەدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇندەۋىنىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ تۇسىنگەن جاعدايدا, قۇرىلماق مەملەكەتتىك كوميسسيا تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋگە ءتيىس وسىنداي يگىلىكتى شارۋا­لار كەشەنىن باتىل قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرادى عوي دەپ ۇمىتتەنەمىز.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى