بار تابىسى ساۋدامەن استاسقان, تاريحى مەن جىلناماسى دا, ءوسۋى مەن وركەندەۋى دە ساۋدامەن وسىنشالىقتى بايلانىسقان قالالار دۇنيەدە سيرەك- اق بولار. ىشكى جالپى ءونىمى پولشانىڭ وزگە ايماقتارى مەن قالالارىنان ەكى ەسەگە ارتىق, ەكونوميكاسى سان قىرلى پوزنان قالاسىنداعى جىل بويىنا ۇزىلمەستەن ءتۇرلى باعىتتاردا, سان ءتۇرلى سالا بويىنشا وتكىزىلەتىن حالىقارالىق كورمەگە (كورمە-جارمەڭكە دەسە بولادى, ويتكەنى, مۇندا قويىلعان ونىمدەر ساتىلىپ كەتىپ جاتادى) بارۋدىڭ جولى ءتۇستى.
بار تابىسى ساۋدامەن استاسقان, تاريحى مەن جىلناماسى دا, ءوسۋى مەن وركەندەۋى دە ساۋدامەن وسىنشالىقتى بايلانىسقان قالالار دۇنيەدە سيرەك- اق بولار. ىشكى جالپى ءونىمى پولشانىڭ وزگە ايماقتارى مەن قالالارىنان ەكى ەسەگە ارتىق, ەكونوميكاسى سان قىرلى پوزنان قالاسىنداعى جىل بويىنا ۇزىلمەستەن ءتۇرلى باعىتتاردا, سان ءتۇرلى سالا بويىنشا وتكىزىلەتىن حالىقارالىق كورمەگە (كورمە-جارمەڭكە دەسە بولادى, ويتكەنى, مۇندا قويىلعان ونىمدەر ساتىلىپ كەتىپ جاتادى) بارۋدىڭ جولى ءتۇستى.
پوزنان – تابىسى تاسىعان قالا
پوزنان – كارى قۇرلىقتاعى ەجەلگى قالالاردىڭ ءبىرى. ال مۇنداعى ساۋدانىڭ كەڭ تىنىسىنىڭ اشىلۋى كنياز ۆلاديسلاۆ ودونيچتىڭ 1231 جىلى قالاعا كەلگەن كوپەستەردى سالىقتان بوساتۋىنان باستالىپتى. ارتىقشىلىقتى ورنىمەن پايدالانعان قالانىڭ ءوز ىشىندەگى جانە سىرتتان كەلگەن ساۋداگەر-كوپەستەر پوزناندا جارمەڭكە وتكىزۋدى جولعا قويىپ, ول اۋليە يان جارمەڭكەسى دەپ اتالعان ەكەن. 1394 جىلى قالا تاعى ءبىر جاقسىلىققا يە بولادى. ول – قالا ارقىلى وتكەن بارلىق كوپەستەرگە ءوز تاۋارلارىن جارمەڭكەدە ساتۋعا مىندەتتەۋ تۋرالى جارلىق شىعۋى. ەگەر پوزناننىڭ گەوگرافيالىق تۇرعان ورنىنا كوز سالساڭىز, وندا شىعىس ەۋروپادان, ازيادان ورتالىق جانە باتىس ەۋروپاعا وتكەن ساۋدا جولدارىنىڭ وسى قالانى باسپاي وتپەيتىنىن كورەسىز. ول ۋاقىتتاردا كراكوۆ, ششەتسين ارقىلى ۆەنگر-بالتىق ساۋدا جولى جۇرسە, ول كەزدەگى ۆيلنادان (ۆيلنيۋس) كەلەتىن جول تاراپىمەن سولتۇستىك ورىس جەرلەرىنەن لەيپتسيگ, نيۋرنبەرگكە جەتكىزىلەتىن تاۋارلار دا پوزنان قالاسىن اينالىپ وتپەيتىن. توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالعان پوزناننان تەڭىزگە شىعۋ دا قيىنعا تۇسپەيتىن. گدانسكىدەگى ايلاققا توقتاۋسىز جەتكىزىلىپ جاتقان تاۋارلار پوزناننىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا دا, قالانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە دە ءوزىنىڭ وراسان ىقپالىن تيگىزگەن.
قالانىڭ وسىلايشا نىعايۋىنا تاعى ءبىر شارا ۇلكەن اسەرىن جاسايدى. مەملەكەتتىڭ رۇقسات ەتۋىمەن پوزناندا ءماۋىتى-شۇعا قاتارىن سالۋمەن بىرگە وعان ءوز اقشاسىن شىعارۋعا دا رۇقسات بەرىلەدى. وسى كەزدە ەۋروپانىڭ تۇس-تۇسىنان قالتاسىن قاراجاتپەن قامپايتقىسى كەلگەن كوپەستەر اعىلىپ, ولاردىڭ دەنى قالانى تۇرعىلىقتى قونىس ەتەدى. پوزنان مەششاندارىنىڭ كەرەمەت قۋاتتى تۇراتىندىعى ەۋروپاعا اڭىز بولىپ تاراپ, قالاعا دەگەن ىنتا-ىقىلاستى تىپتەن ارتتىرىپ جىبەرەدى. قالادا قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوپتەگەن قۇرىلىستارى سالىنىپ, ەسكى بازار الاڭى شاھاردىڭ ەڭ ءبىر كورىكتى دە ورتالىق كوشەسىنە اينالادى. بۇل شارىقتاۋ 200 جىل بويىنا ۇزبەستەن جۇرگىزىلىپ, شۆەدتەر شابۋىلىنان سوڭ پوزنان ىقپالى كەميدى.
ال پوزناننىڭ ەندىگى ءبىر قايتا كوتەرىلۋى جانە قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان قۋاتتانۋ, ىرگەلىلەنۋ كەزەڭى 1895 جىلى قالالىقتاردىڭ ءوز كۇشتەرىمەن ونەركاسىپتىك كورمە-جارمەڭكە وتكىزۋىمەن بايلانىستى. مۇندا نەمىستەرمەن بىرلەسە ارنايى كورمە ورنالاساتىن پاۆيلوندار سالۋدىڭ ناتيجەسىندە ونى ءبىر كۇندە سول كەزدىڭ ولشەمىمەن عالامات كوپ 20 مىڭ ادام تاماشالايدى. ال 1921 جىلى پولشانى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىرىكتىرۋ ۇرانىمەن اشىلعان I پوزنان كورمە-جارمەڭكەسىنەن بۇگىنگە ۇلاسقان, ءارىسىن قوزعاماعاندا, 21-ءشى جىلدان 90 جىلدىق تاريحى بار كورمەدەن كورگەنىمىزدى باياندايىق.
«جاسىل ەكونوميكا»
ەۋرووداق ستاندارتتارىن بەتكە ۇستاعان جارمەڭكەگە قويىلعان ءاربىر ءونىمنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» نەگىزدەلۋى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى بولۋىنان قىزىعۋشىلىعىمىز وسە تۇسكەن. ءا دەگەننەن جولىققان كاسىپكەر قازاقستاندىق ەكەنىمىزدى بىلگەندە: «ءبىزدىڭ ءونىمىمىزدىڭ ءسىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى بارلىعىنا ەش كۇمانىڭىز بولماسىن, بىزگە قايتىپ اينالىپ سوعۋدى ۇمىتپاڭىز. ءبىز قازاقستاننىڭ وسى تۇرعىداعى ىستەرگە ىقىلاستى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. سىزدەردە دە لاستانعان وزەن-كولدەر بولۋى ءتيىس, ال بىزدەر ونى تازالاۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تاپتىق», دەپ ونان سايىن قىزدىرا تۇسكەن.
وراسان ۇلكەن, ىشىنە قويىلعان الىپ ماشينالاردىڭ ءوزى ويىنشىق كولىكتەردەي كورىنەتىن پاۆيلوندى اسىقپاي ارالاپ ءجۇرمىز. ەۋرووداقتىڭ مۇشەسى, كاسىپكەرلىكپەن باستاعان شارۋاسىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن پولياكتاردىڭ وداق ىشىندەگى ارىپتەستەرىمەن, ولاردىڭ اراسىندا, اسىرەسە, نەمىستەرمەن, اۆستريالىقتارمەن (قاپتالداسا, شەكارالاسا جاتقاندىعىنان بولار) بىرلەسە قيمىلداۋى كوزگە ۇرادى.
2004 جىلى قۇرىلىپ, شاعىن فيرمادان ۇلكەن كاسىپورىنعا اينالعان نەمىستىڭ «Sennebogen» كومپانياسى ماشينالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كادىمگىدەي تاڭداندىرادى. العاشىندا تەك قۇرىلىسقا قاجەتتى ماشينالار جاساعان كاسىپورىن 2008 جىلدان باستاپ, پولياك ەكونوميكاسىنداعى نارىققا وزگەرىستەر ەنۋىمەن جۇك تاسىمالداۋمەن دە اينالىساتىن كولىكتەر شىعارا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە كومپانيا ونىمدەرى الىپ ماشينالار, كوتەرگىش كراندار, مەتالل مەن اعاشتى ۋاقتاۋ, كونتەينەرلەر تاسىمالداۋ, وزگە دە جۇكتەردى قاجەتتى جەرگە اپاراتىن تۇتاستاي تىزبەكتى قۇراعان كولىكتەر جاساپ, ولار ەۋروستاندارتقا تولىق جاۋاپ بەرەدى ەكەن. كومپانيا ءاردايىم ەۋروكوميسسياعا ول جايىندا ەسەپ بەرىپ وتىرادى.
ماشينالاردىڭ مۇمكىندىگىن اڭگىمەلەگەن كومپانيا قىزمەتكەرى 2013 جىلى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى وتەردە وسى كومپانيا ماشينالارىنىڭ قانداي جۇمىس جاساعانىن جىرداي قىلىپ ايتىپ بەردى. سويتسە, جول سالۋدا, قاجەتتى ءبىر ايماقتى جۇزدەگەن جىلدار وسكەن اعاشتاردان تازارتۋدا ۇيىمداستىرۋشىلار بۇلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. اعاشتى تامىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, شور-شور بولعان ءتۇيىن-ءتۇيىن تامىرلاردى ۋاقتاپ جول اشىپ بەرىپتى. ونەركاسىپتىڭ ەندىگى ءبىر ماشيناسى – الىپ كوتەرگىش كران ايلاقتار ءۇشىن تاپتىرماس ولجا. گدانسك ايلاعىنا كراندى الىپ كەلۋگە 20-دان استام ماشينا جۇمىلدىرىلىپتى. سوعان قاراماستان, ول وتە يكەمدى, كابيناداعى جۇرگىزۋشىگە بارلىعى الاقانداعىداي كورىنەدى, كەمەدەن جۇكتى العاندا ۇرشىقشا ۇيىرىلەتىن كراننىڭ مۇمكىندىگى وتە مول كورىنەدى. كومپانيا كراندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وندا كابينانىڭ الىنىپ-سالىناتىنى, ياعني قوزعالعىشتىعى كوپ ءرول اتقاراتىنىندا ەكەن.
قۇرىلىستان باستاپ, بارلىق جۇك تۇرلەرىن تاسىمالداۋ, مەتالل, اعاش ۇنتاقتاۋ, بيوماسسا وڭدەۋ سىندى كوپتەگەن جۇمىستار اتقاراتىن جوعارى تەحنولوگيالى, ەكولوگيالىق تازا ماشينالاردىڭ ارقايسىسى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس شىعارىلادى ەكەن. «كولىكتەردى كۋۆەيت سىندى ىستىق جاققا دا بەيىمدەپ, سىبىردەگى ءتارىزدى سۋىققا دا ءتوزىمدى ەتىپ شىعارامىز. پولشادا ءبىزدىڭ ماشينالارىمىزدى كومپانيالاردىڭ جالعا الىپ جۇمىس ىستەۋى جولعا قويىلعان. ولار ءۇشىن ارنايى سەرۆيس قىزمەتىن دە ويلاستىرعانبىز. باس ءوفيسىمىز گەرمانيادا, الايدا, قازاقستان ءۇشىن پولياك جەرى جاقىنىراق, ەگەر ءسىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى قىزىعۋشىلىق تانىتسا, ول ەكى جاققا دا پايدالى بولار ەدى, – دەيدى كومپانيا وكىلى. – كولىكتەرىمىزگە بەرىلەتىن ارنايى كەپىلدىكتەرىمىز بار, ال قوسىمشا اقىمەن ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋعا دا بولادى. جانە تاپسىرىسىمىز كەشىگەدى, بولماسا الدەبىر قيىندىقتار كەزدەسەدى دەپ ەش قورىقپاۋىڭىزعا بولادى, شۆەيتسار ساعاتىنىڭ دالدىگىندەي قاي ۋاقىتقا, قاي جەرگە قاجەت دەسە جەتكىزىپ بەرەمىز. باعاسى دا تۇتىنۋشىنىڭ كولىكتى قانداي مۇمكىندىكتەرىمەن جاساتۋىنا بايلانىستى, كومپانيا كەلىسسوز جۇرگىزىپ, قاجەت بولسا قازاقستاندا ءوز وكىلدىگىن دە اشۋى مۇمكىن».
«Atlas Poland» فيرماسىنىڭ حالىقارالىق نارىقتا كورىنىپ, تابىستى جۇمىس اتقارعانىنا 11 جىل بولىپتى. كەلەسى جىلدىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوز وكىلدىگىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرعان ولاردىڭ بارلىق ماشينالارى 40 گرادۋس قاقاعان ايازدان 40 گرادۋس شىجىعان ىستىققا ءتوزىمدى جانە ەكولوگيالىق جاعىنان بارلىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىنىن ايتقان ولاردىڭ دا بارلىق ۇنتاقتاعىش, بيوماسسا وڭدەۋشى, كوتەرگىش, تاسىمالداعىش ماشينالارى ەلىمىزگە كەلىپ جاتسا, تالاي تىرشىلىكتى جەڭىلدەتىپ, جۇمىستى دوڭگەلەتىپ اكەتەتىنى انىق.
وزەن-كول قاشان تازارار؟
كىرگەن بەتتە قايتىپ اينالىپ سوعىڭىز دەگەن «PROTE» قورشاعان ورتاعا قاتىستى تەحنولوگيا كومپانياسىنىڭ وكىلى ەكەن. اتىنىڭ ءوزى اقپارات بەرىپ تۇرعان كومپانيا اينالاڭداعى الەمدى تازارتۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقاراتىن بولىپ شىقتى. 1995 جىلدان بەرى پولشا نارىعىندا توپىراق پەن سۋ تازالىعىن ساقتاۋدى قولعا العان فيرمانىڭ بۇل رەتتەگى جۇمىستارى عىلىمي ىزدەنىستەرمەن ۇشتاسىپ جاتىر. ماسەلەن, ولار قولداناتىن StaQuest پرەپاراتى كورروزيانى توقتاتىپ, قۇبىرلاردىڭ ىشىنە تاتتانۋدان قورعايتىن پوليفوسفاتتى قورعانىشتىق ورتا جاسايدى, ءسويتىپ, قۇبىردا كورروزيا جويىلىپ, تۇنبالاردىڭ قۇبىردى بىتەۋىنە جول بەرمەسە, سونىمەن بىرگە, كالتسي كاربوناتىنىڭ تۇنۋىمەن بىرگە جۇرەتىن قولايسىزدىقتى جويىپ, قۇبىرلارداعى تاس ءتۇزىلۋىن دە توقتاتادى ەكەن. قاراپ وتىرساق, قالالارداعى كارىز جۇيەلەرى مەن وزگە دە قاجەتتىلىكتەردە تاپتىرمايتىن دۇنيە. توتىققان سۋدى تازارتۋعا, سۋداعى قورعاسىن مەن مىس كولەمىن ازايتۋعا قول جەتكىزىلىپ, سۋدى پايدالانۋدا ونى حلورمەن تازارتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جويىلاتىن كورىنەدى. سونداي-اق, فيرمانىڭ مۇنايدان ب ۇلىنگەن جەرلەردى تازارتۋداعى تەحنولوگياسى دا ەرەكشە. ولار توپىراقتىڭ قانشالىقتى دارەجەدە زاقىمدالعانىنان باستاپ, قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىن, ۋلى, زياندى قالدىقتاردى رەكۋلتيۆاتسيا جاساۋ, ءب ۇلىنگەن توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ, مونيتورينگ جاساۋ, مۇناي توگىلگەندە ونى سوراتىن قۇرىلعىلار مەن سوربەنتتەردى پايدالانۋ, ەكولوگيالىق جەدەل كومەك سىندى تۇتاستاي تىزبەكتى تەحنولوگيانى جۇزەگە اسىرادى. ال سۋدى تازارتۋ تەحنولوگياسىندا تۇششى سۋ مولليۋسكاسىن پايدالانۋ ارقىلى سۋ قۇرامىندا ۋلى زاتتاردىڭ بولۋىن, تازالىعىن انىقتاۋى دا قىزىقتى كورىندى. كۇندىز-ءتۇنى تاۋلىك بويى ۇزبەستەن بيومونيتورينگ جاسايتىن بۇل جۇيە سۋ قۇرامىندا قاۋىپتى اۋىتقۋ بولسا, دەرەۋ ەلەكتروندى پوشتاعا نەمەسە قالتافونعا حابار جىبەرەدى ەكەن. ينتەرنەت ارقىلى دا قاداعالاۋ ءمۇمكىندىگى بار وزىق تەحنولوگيانىڭ بەرەرى مول.
ەندىگى ءبىر سۋ تازالاۋمەن اينالىسۋشى «DEO» فيرماسىنىڭ دا جۇمىسى اسا نازار اۋدارارلىق. پولشا وزەن-كولدەرىن تازالاۋمەن اينالىسىپ, اششى سۋدىڭ ءوزىن تۇششىتىپ, لاس سۋدى تازارتىپ, اۋىز سۋعا دەيىن اينالدىراتىن ولاردىڭ قوندىرعىلارىندا سۇزگى (فيلتر) اۋىستىرىلمايتىن كورىنەدى. بۇل – قوسىمشا شىعىن شىعارىلمايدى دەگەن ءسوز. قاراپ تۇرىپ, تۇنىعى لايلانعان, ادامداردىڭ جانى اشىماستىعىنىڭ سالدارىنان ءب ۇلىنىپ جاتقان كوكشە كولدەرى كوز الدىما كەلدى. ەگەر ءدال وسى قوندىرعىلار ەلىمىزگە كەلسە, قانداي تاماشا.
پوزنان حالىقارالىق جارمەڭكەسى وتە ۇلكەن ايماقتى الىپ جاتىر, ونداعى پاۆيلونداردىڭ بارلىعىن بىردەي وسىندا بولعان 4-5 كۇن ىشىندە ارالاۋعا ۋاقىت جەتپەگەنىمەن, ەلىمىزدىڭ قاجەتىنە جارارلىق, پايداسى مول, ەڭ باستىسى, ادام ءومىرى مەن قورشاعان ورتاعا زيانى تيمەيتىن وزىق ويدىڭ جەمىسى – جاڭا تەحنولوگيالاردى كورۋدىڭ, وي ءتۇيۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – پوزنان – استانا.