كەيىن قاراي جاتپاي, جالدانا كوتەرىلگەن باۋكەڭنىڭ سەلدىر, بۋرىل شاشى, قاسقالانا تۇسكەن كەڭ, جازىق ماڭدايى, سولعىن تارتقان اياسى ۇلكەن وتتى جانارى, پىشاق جانىعانداي سۋالعان جاعى, ءاجىم شيمايلاعان اقسۇر ءجۇزى, ەتەك-جەڭى ءسال جالپايىڭقىراعان جوتالى قىر مۇرىنى, قولدارىنىڭ سىرتىنداعى ادىرايعان كوگىلدىر تامىرلارى كوزگە تىم قوراش كورىنەدى. ورمەكشى-كارىلىك: «تورىما ءتۇستىڭ بە؟ مىقتى بولساڭ, ەندى قۇتىلىپ كور!», – دەپ وكتەمدىك سىڭاي تانىتىپ, سەس كورسەتكەندەي.
ىشكى جان دۇنيەم الەم-جالەم. «شىركىن, باۋكەڭدى جاسارتار قۇدىرەت-كۇش قولىمدا بولار ما ەدى, بولسا, ايانىپ قالماس ەدىم-اۋ», – دەگەن ويعا بەرىلگەنىمدى سەزگەندەي:
– ۇنجىرعاڭ تۇسپەسىن, كوتەر باسىڭدى! – دەپ باۋكەڭ قاتتى ايقايلاپ جىبەردى. مۇنى كۇتپەگەن مەن سەلك ەتە قالىپ, ەسىمدى تەز جينادىم.
– ىشىندە جەلدەن باسقا تۇك جوق ۇرگەن شارعا ۇقساما! ەڭسەڭ تۇسپەسىن!
باۋكەڭنىڭ وجەت مىنەزى, ءور رۋحى مەنى بايسالدى قالپىما قايتا ءتۇسىردى.
– سۇراعىم بار ەدى, – دەدىم قولايسىزدىقتى جۋىپ-شايعىم كەلىپ.
– سۇراعىڭ بولسا, قىسىلما.
– 1942 جىلى «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءسىزدى شاقىرىپ, سويلەسكەن ەكەن. سول جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز؟
– العى شەپكە 1942 جىلى اسكەري ءتىلشى الەكساندر كريۆيتسكي كەلدى, – دەپ باۋكەڭ سۇستى كۇيگە ەندى. – مەن ونىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ وتىرىپ:
– ءسىز نەگە قازبالاي بەرەسىز؟! – دەپپىن عوي. كوزى باقىرايىپ, تاڭعالدى. ىشىنەن: «مىناۋ جاۋىنگەرلەرىن جاقسى بىلمەيدى. مۇنى پولك كومانديرى ەتكەن كىم؟» – دەپ ويلاسا كەرەك. سونى سەزىپ مەن:
– سوعىستا بەلگىلى باتىرلاردان بەلگىسىز باتىرلار كوپ, – دەپ ەدىم, باسىن يزەي, قۋانا قۇپتادى. كەيىن سول ءسوزىمدى «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنە وزگەرتپەي جازدى.
...جارالانىپ ماسكەۋدىڭ گوسپيتالىندا ەمدەلدىم. ءبىراز ۋاقىت سوۆەت ارمياسى ورتالىق قوناق- ۇيىندە تۇردىم. كريۆيتسكي توبە كورسەتتى.
– ءسىزدى رەداكتورىمىز رەداكتسياعا ەرتىپ كەل دەپ مەنى جىبەردى, – دەدى جىميىپ.
– ە, جارايدى, – دەپ كەلىستىم. رەداكتور ءىرى دەنەلى كىسى ەكەن. ورنىنان تۇرىپ, قارسى ءجۇرىپ كەپ ماعان قولىن ۇسىندى. بەتىنىڭ ءبىر جاعى قال سەكىلدى قىپ-قىزىل.
– جولداس پولكوۆنيك, مەن ءسىزدى كورگەنىمە قۋانىشتىمىن.
بۇرىن بەتىندە داعى بارلاردى كەزدەستىرگەم. مۇنداي ءبىر جاعى تۇتاس قالى بار ادامدى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. تاڭعالىپ قاراعانىمدى بايقاسا كەرەك:
– انام مەنى وسىلاي تۋدى, ەندى قايتەم؟ – دەدى.
تۇسىنگەن كىسىگە بۇل ونىڭ «مەنىڭ مىناۋ بەتىمنەن سەسكەنىپ قالدىڭىز عوي» دەگەن ءسوزى عوي. ە, بايقاپ قويىپتى عوي دەپ قىپ-قىزىل بوپ كەتتىم. ءوزى اقىلدى كىسى بولۋ كەرەك, مەنىڭ مۇنىما دا ىڭعايسىزدانىپ قالدى. ستولىنىڭ تارتپاسىن اشىپ, «قازبەك» پاپيروسىن الىپ, ماعان ۇسىندى. ول كەزدە سىرىڭكەنىڭ دە تاپشى كەزى.
ورنىنان تۇردى, مەن دە تۇردىم. قالتاسىنان وتتىعىن الىپ, الدىمەن ءوزىنىڭ پاپيروسىن, ودان كەيىن مەنىڭ پاپيروسىمدى تۇتاتتى.
مەن بۇل قىلىعىنا دا تاڭعالسام كەرەك. جىميىپ كۇلدى دە:
– قازىر بىزدە بەنزين تازا ەمەس, – دەدى. – ءبىرىنشى تۇتانعان كەزدە ءيسى جامان بولادى, سالدەن سوڭ كەتەدى. سونى ءسىز سەزبەسىن دەپ الدىمەن ءوزىمنىڭ پاپيروسىمدى تۇتاتتىم.
– راحمەت, جولداس گەنەرال-مايور.
كريۆيتسكي ەسىك جاقتا تۇرەگەپ, دىرىلدەپ تۇر. گەنەرال-مايور قوڭىراۋ باستى.
– ءسىزدى تىڭداۋعا ءازىرمىن, – دەپ ءبىر مايور ىشكە ەندى.
– بۋفەتشى ايەلگە ايتىڭىز, بىزگە ەكى ستاقان قارا كوفە, ءتورت پەچەنە اكەلسىن. پولكوۆنيكپەن كوفە ىشە وتىرىپ اڭگىمەلەسپەكپىن.
كريۆيتسكي سەزىمتال, گەنەرال-مايوردىڭ الگى ءسوزىن: «سەن بارا بەر, ەكەۋىمىز عانا اڭگىمەلەسۋىمىز كەرەك, كەدەرگى جاساما», – دەگەنى دەپ ءتۇسىنىپ, كەتۋگە رۇقسات سۇرادى.
– ماعان كەلەتىن كىسىلەر بار ەدى.
– ءيا, بارىڭىز. ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىز كوپ قوي.
ول بۇرىلىپ شىعىپ كەتتى. تەمەكى تارتىپ وتىرمىز. ءبىر سۇلۋ داياشى قاتىن پودنوسپەن ەكى ستاقان كوفە, ءتورت پەچەنە اكەپ قويدى. سىزىلا قاراپ:
– تاعى قانداي تاعامعا زاۋقىڭىز سوعادى؟ – دەدى.
– راحمەت, وسى جەتەدى.
ەسىك جابىلعاننان كەيىن ىشكە مايور ەندى.
– پولكوۆنيكپەن اڭگىمەمىز اياقتالعانشا ەشكىم كوڭىلىمىزدى بولمەسىن. ۇكىمەت پەن مايداننان سوعىلعان تەلەفوننان باسقا ەشكىممەن مەنى قوسپاڭىز.
– قۇپ بولادى.
شيفونەردىڭ جارتىسىنداي ۇلكەن سەيفى بار ەكەن. جازۋ ستولىنىڭ تارتپاسىنان كىلت الىپ, سەيفتى اشتى دا, ءبىر شولمەك كونياك, ەكى ريۋمكە الدى.
– جولداس پولكوۆنيك, كەزدەسكەنىمىز ءۇشىن.
ريۋمكە سوعىستىرىپ, كوفە ىشە باستادىق. ءوزى اسىقپاي قيمىلدايدى ەكەن. ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ:
– مەنىڭ سىزگە سۇراعىم بار. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز الەكساندر كريۆيتسكي ءسىزدىڭ پولكىڭىزدە بولىپ, جاقسى ماقالا جازىپ كەلدى. وقىعان شىعارسىز؟ ۇناعاندىقتان كولەمىن قىسقارتپاي, گازەتىمىزدىڭ ءبىر بەتىنە تۇتاس جاريالادىق.
– ءيا, ونى وقىدىم.
– ءسىز وسىندا دەگەندى ەستىگەننەن كەيىن كورىپ, اڭگىمەلەسكىم, پانفيلوۆپەن قالاي تانىسقانىڭىزدى بىلگىم كەلدى. ول كىسىنىڭ اسكەري ەرلىگى ءمالىم بولدى عوي. ول ءوز الدىنا, ارينە.
پانفيلوۆتان مەن ءبىر-اق جاس كىشى ەكەنمىن. مارقۇم قايتىس بولدى عوي. ءسىز قازاقسىز. پانفيلوۆپەن سوعىستا عانا كەزدەستىڭىز, قاراماعىندا از ۋاقىت قانا بولدىڭىز. وسى از ۋاقىت ىشىندە ول كىسىنى قالايشا ءتۇسىنىپ, قالايشا ول كىسىنىڭ بارلىق مىنەز-قۇلقىن, ويلارىن ەسىڭىزدە ساقتاعانسىز؟ مەن سوعان تاڭعالام. يۆان ۆاسيلەۆيچپەن كەزدەسۋلەرىڭىز ەپيزودتىق كەزدەسۋلەر عانا. ۇنەمى قاسىندا جۇرگەن جوقسىز ءارى سوعىستان بۇرىن ول كىسىنىڭ قاراماعىندا بولعان ەمەسسىز. سولاي عوي؟
– ءيا.
– اعا لەيتەنانت قازاقتىڭ ايتۋى بويىنشا ورىس گەنەرالىنا جوعارى باعا بەرىلەدى. مەنىڭ تاڭداناتىن سەبەبىم سول.
– جولداس گەنەرال-مايور, يۆان ۆاسيلەۆيچ قاراپايىم كىسى ەدى. ول ءوزىنىڭ وسى قاراپايىمدىلىعى, ادالدىعى ارقاسىندا ادامداردى وزىنە باۋراي ءبىلدى. ونىڭ ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. ول قاراپايىم حالىق اراسىنان شىقتى.
– ءيا, بىراق اسكەري اكادەميادا ءبىلىم الا العان جوق قوي؟
– ول كىسىنىڭ اسكەري اكادەمياسى – ءومىر مەكتەبى, – دەپ ەدىم, گەنەرال-مايور ۇزاق ويلانىپ:
– ول راس, – دەدى باسىن شايقاپ. – وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كوبىمىز ومىردەن ۇيرەنە بىلمەيمىز, – دەپ كۇرسىندى. كۇرسىندى دە, سولاردىڭ ءبىرى – مەن ءوزىم, – دەدى.
باۋكەڭ جادىراي كۇلدى.
– يۆان ۆاسيلەۆيچتىڭ ەرلىگى قىزعانارلىق تا قىزىعارلىق ەرلىك! سوعىستا قازا تاپقان باسقا گەنەرالدارىمىز از با؟ الايدا سولاردىڭ اراسىندا يۆان ۆاسيلەۆيچتىڭ داڭقى مايداندى قاق جارىپ شىقتى.
– جولداس پولكوۆنيك, سىزگە مىڭ ءبىر العىس. يۆان ۆاسيلەۆيچتىڭ قولباسىلىق بەينەسىن جاقسى جاسادىڭىز. العاشقى ۇرىسقا ەنگەن ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– البەتتە ەسىمدە. كومانديرلەرىممەن اڭگىمە وتكىزدىم. ەڭ الدىمەن 1812 جىلعى ۇلى وتان سوعىسىنا, ناپولەون بوناپارتتىڭ جاۋىنگەرلەرىن: «ورىستار كەشە سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا قارسىلىق كورسەتە الماي قاشتى. بىرەن-ساران جارالانعاندارىمىزدى قۇتقارامىز دەپ شەگىنبەڭدەر. شەگىنۋ فرانتسۋز حالقىنا ىڭعايسىز», – دەپ جىگەرلەندىرگەنىن, ميحايل يللاريونوۆيچ كۋتۋزوۆتىڭ: «مەنىڭ قىمباتتى وتانداستارىم, قىمباتتى ەرلەرىم! ورىستىڭ وتكىر نايزاسىمەن ناپولەوندى كەلگەن جاعىنا لاقتىرىپ تاستاۋىمىز كەرەك», – دەپ جاۋىنگەرلەرىنىڭ جىگەرىن جانىعانىنا توقتالدىم.
الەكساندر پاتشا مايدان دالاسىنا نوكەرلەرىمەن كەلىپ:
– ميحايل يللاريونوۆيچ, ۇرىستى نەگە باستامايسىڭ؟ – دەگەندە, كۋتۋزوۆ:
– تاقسىر, ءبىز اسكەري شەرۋ وتكىزۋگە جينالعان جوقپىز. بارلىق پولكتىڭ مايدان شەبىنە جەتىپ ۇلگەرۋىن كۇتۋدەمىز, – دەپ «وق السا, مەنى السىن» دەگەندەي جاۋ اسكەرىنە قاراما-قارسى جاساقتالعان ساپتىڭ ەڭ الدىندا قاسقايىپ تۇرادى. كەنەت اتىس باستالىپ, ول كوزىنەن جارالانادى. الەكساندر پاتشا نوكەرىمەن قاشىپ كەتەدى.
ماسكەۋدە اسكەري كەڭەس ءوتىپ, الەكساندر پاتشا:
– ميحايل يللاريونوۆيچ, سەن شەگىنە بەرەسىڭ؟ ناپولەوندى جەڭەسىڭ بە؟ – دەگەندە, كۋتۋزوۆ:
– قۇداي ساقتاسىن, جەڭۋ قايدا؟ مەن ونى الداۋىن الدايمىن, اتتىڭ ەتىن جەگىزەم. قالاي الدانعانىن, رەسەي ءبىزدىڭ جانىمىز ەكەنىن ءومىرى ۇمىتپايتىن بولادى, – دەپ كۋتۋزوۆ موسكۆانى ناپولەونعا سوعىسسىز بەرەتىنىن مالىمدەيدى. الەكساندر پاتشا:
– سەن رەسەيگە قارسىسىڭ, ناپولەوننىڭ شپيونىسىڭ. بورودينا مايدانىندا ادەيى جەڭىلدىڭ, – دەپ اشۋلانعاندا, كۋتۋزوۆ ەكى قولىن كوككە كوتەرىپ:
– كىمنىڭ شپيون, كىمنىڭ رەسەيگە قارسى ەكەنىن قۇداي عانا بىلەدى, باسقا ەشكىم بىلمەيدى, – دەپ جىلايدى. كۋتۋزوۆتىڭ: «پوتەري موسكۆى نە پوتەري روسسي», – دەگەن سوزىنەن كەيىن موسكۆاعا ناپولەوننىڭ سوعىسسىز ەنۋىنە مۇمكىندىك جاسالادى. فرانتسيادان كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك جولىن پارتيزاندار كەسىپ تاستايدى. ناپولەون جاۋىنگەرلەرى اشىعادى, جەيتىن ەشتەڭە تابا الماي قارعانى اتىپ جەۋگە كوشەدى.
– ءبىز ەكى جاعىمىز دا ۇرىستان تيتىقتادىق, بەيبىت كەلىسىمگە كەلەيىك, – دەپ ناپولەون كۋتۋزوۆقا ەلشىسىن جىبەرەدى. كۋتۋزوۆ:
– سىزدەر تيتىقتاساڭىزدار, ءبىز ءالى ۇرىستى باستاعان جوقپىز, – دەپ جاۋاپ قاتادى. ناپولەون شوشىپ كەتىپ: «ويباي, مىنا شالدىڭ ءتۇرى جامان. تۇگەل قىرىلماي تۇرعاندا فرانتسيامىزعا جەتەيىك», – دەپ موسكۆانى تاستاپ قاشادى.
كومانديرلەرىمە وسى جاعدايلاردى ايتىپ, ءبىزدىڭ ايلا-ءادىسىمىز, تاجىريبەمىز مول. ءبارىمىزدى ميحايل يللاريونوۆيچ كۋتۋزوۆتىڭ, باتىر اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحى قولداسىن, – دەپ العاشقى ۇرىستى باستاعانمىن.
– ەندى سوعىس تۋرالى ويىڭىزدى بىلسەم دەيمىن.
– سوعىس دەگەن ۇلكەن تارازى, ۇلكەن سىن. ەر نامىسى دەگەن وسىندايدا عانا كورىنەدى. قورقىنىش جوق جەردە اركىم باتىرسىنىپ, اۋزىمەن وراق ورىپ, كوكىرەگىن كەرە بەرەدى. مەن ءوزىم بەتپە-بەت ۇرىستىڭ وفيتسەرىمىن. سىن ساعاتىندا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, نامىسىنا تىرىسىپ, قوي باستاعان سەركەدەي توپ باسىنا شىققاندار سوڭىنداعىلاردى قىرعىن سوعىستىڭ وتىنا ماگنيتتەي تارتادى. سەبەبى باسقالار «مەن ودان كەممىن بە؟» دەپ وكشەلەي جۇگىرەدى. كەيبىرى قۋىپ جەتىپ, ءارى-بەرىدەن كەيىن وزىپ كەتەدى.
بەيبىت ومىردەگى ادام مىنەز-قۇلقىنان بەتپە-بەت ۇرىستاعى جاۋىنگەر مىنەز-قۇلقىنىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي. ءبىز ورنىنان كىمنىڭ بۇرىن, كىمنىڭ سوڭىنان كوتەرىلگەنىن بىلمەيمىز. الدىڭدا, قاسىڭدا كىم, ەسىڭدە جوق. اركىم ءوز مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن ارپالىسادى.
مەنىڭشە, بەتپە-بەت ۇرىستا جاۋىنگەردىڭ ءۇش ءتۇرى بايقالادى. ءبىرى جارالانادى, ءبىرى ءولىپ, ءبىرى بارىنەن وزىپ, العا كەتەدى. ولاردىڭ جاعدايىن ۇرىس كەزىندە انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ءارى-بەرىدەن كەيىن كىمنىڭ قالاي قۇلاعانىن, قالاي جارالانعانىن ءبىز تولىعىمەن بىلمەيمىز. ونى ءتۇسىرىپ الاتىن كينواپپارات نەمەسە جازىپ الاتىن جاعداي جوق. مىناۋ وققا ۇشىپ, اناۋ قاتتى جاراقاتتانىپ قالدى-اۋ دەپ قايعىرىپ جۇرگەن ەشكىمدى كەزدەستىرمەيسىڭ. قايتالاپ ايتايىن, جولداس گەنەرال-مايور, مايدانننىڭ العى شەبىندەگى قىزۋ شايقاس, قىزۋ بەتپە-بەت ۇرىستا كىمنىڭ قالاي ولگەنىن دە ءبىلۋ قيىن.
العى شەپتەگى جان بەرىپ, جان الىسقان شايقاستا سولداتتىڭ باس كومانديرى – ازاماتتىق سەزىم, پارىز. ونى شابۋىلعا باستايتىن قۇدىرەت – سول. مەنىڭ تاجىريبەمشە, كورگەن-بىلگەنىمشە, سوعىستا شابۋىلعا شىققانداردان گورى تىعىلىپ قالعاندار كوپ ءولدى. ءبىزدى جەڭىسكە جەتكىزگەن ولار ەمەس, شابۋىلعا شىعىپ, ەرلىك جاساعان ارۋاقتى ەرلەر. قورىتا ايتسام, العى شەپ ماعان: «تاۋەكەلسىز – ەرلىك جوق, ازامات جولى – ار جولى», – دەگەن وي سىيلادى.
– بەتپە-بەت ۇرىستى تاماشا سۋرەتتەپ, كوز الدىما جاندى ەلەستەتتىڭىز. سىزگە تاعى دا العىس ايتام, جولداس پولكوۆنيك. كەلەسى سۇراعىم, گيتلەر تۋرالى قانداي ويداسىز؟
– كەيبىر سىقاقشىلارىمىز سىقاقتاپ جۇرگەنىندەي ول وسال جاۋ ەمەس. وسال جاۋ بولسا, قىرعىنعا ۇشىراپ, موسكۆا ىرگەسىنە دەيىن شەگىنەمىز بە؟
– ونىڭ ەڭ ۇلكەن ءبىر قاتەلىگى – كەڭەس وداعى قىرىق قۇرامادان قۇرالعان, ىنتىماق-بىرلىگى قاعاز جۇزىندە عانا. مەن شابۋىلدى باستاسام, ءبارى بىت-شىتى شىعىپ, باس ساۋعالاۋ قامىمەن ماعان باعىنادى دەپ ەسەپتەدى. ولاردىڭ وتانىنا بەرىلگەندىگىن بىلمەدى. مەنىڭ اتا-بابامنىڭ: «جابىلىپ كەتسە قۇمىرىسقالار, ارىستان تەرىسىن سىپىرىپ الار» دەگەن ەسكەرتپەسىن ەسكەرمەدى. ونىڭ «مويا بوربا» دەگەنىنەن باسقا كىتابى جوق. مۇنداي ادامعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇش-قۋاتىن, رۋحىن ءبىلۋ قيىن, مۇمكىن ەمەس.
– وداقتاستارىمىز تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ساياساتكەرلەر قالاي دەسە, ولاي دەسىن, ءستالينسىز جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن امەريكانىڭ پرەزيدەنتى, ەكى اياعى جوق, دانىشپان رۋزۆەلت دۇرىس پايىمداپ, «سوتسياليزم جۇيەسىن جاقسى كورمەگەنىممەن, ءستاليننىڭ قابىلەتىنە باس يەم» دەي كەلىپ, كەجەگەسى كەرى تارتقان انگليا پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيللدى ءوز قاتارىنا قوسىپ الدى. بۇل قۋانارلىق جاعداي.
ىشكە مايور ەندى.
– جولداس گەنەرال-مايور, ءسىزدى ستالين سۇرايدى.
– قاپ, ازىرشە قوش-ساۋ بولىڭىز, جولداس پولكوۆنيك.
مەن قوشتاسىپ, تىسقا شىقتىم.
مامىتبەك قالدىباي,
باۋىرجانتانۋشى