«دالا قاراقشىسى» ايدىنعالي ترۋمبەتوۆتىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز كۇيدە قالدى

...سامارا گۋبەرناتورى 1908 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا №1433 قاتىناس قاعازى ارقىلى استراحان گۋبەرناتورىنا تو­مەن­دەگىدەي جاعدايدى حابارلاعان. ول 1907 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ ورتا شەنىندە نوۆوۋزەن ۋەزىنىڭ تەرريتو­ريا­سىندا ايدىنعالي ترۋمبەتوۆ باستا­عان التى «توناۋشى», «قاراقشىنىڭ» پايدا بولعانىن, ولاردىڭ بارلىعى قا­زىنالىق نايزالى ۆينتوۆكا, رەۆولۆەر, قانجارمەن مۇزداي قارۋلانعانىن جەتكىزەدى. ۋەزدىڭ پوليتسيا باستىعى 29 اقپانداعى №2583 جازعان راپورتىندا بۇل قارۋلى توپتىڭ ورىس حۋتورلارىن توناۋمەن اينالىسقانىن جەتكىزە وتىرىپ, اقپان ايىنىڭ باسىندا ورال وبلىسىنىڭ ايماعىندا ورىس حۋتورلارىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاق بايلارىنىڭ اۋىلدارىن توناپ, دالا ءتوسىن بۇرقاندىرىپ جاتقانىن جەدەل مالىمدەگەن. 1908 جىلعى 5 اقپاندا نوۆىي كازانكادان شىققان بالىق تيەگەن شانالاردى (وبوز) توقتاتىپ, بۋزۋلان ۋەزىنىڭ ليۋبيموۆكا سەلوسىنىڭ شارۋاسى ز.ا.تروستياشكوۆتى ايدىنعاليدىڭ ءوزى ۆينتوۆكانىڭ سۇڭگىسىمەن شانشىعانى تۋرالى كەلتىرە كەتۋدى ۇمىتپاعان.

بۇل شاعىن توپتىڭ سوڭىنا پوليتسيا باقىلاۋشىسى كازانسكي باستاعان اتتى وتريادتى سالعانىمەن, توپتىڭ ىزىنە تۇسە الماي, كوپ قيىندىققا تاپ كەلگەن. ا.ترۋمبەتوۆتىڭ جىلدام ءىز جاسىرۋى, كوپ كەدەرگى كەلتىرگەنىن, سونىمەن قاتار قازاقتار جاعىنان ونى ۇستاۋعا شارالار قاراستىرىلماي, ونى جاسىرىپ وتىرعانىن ەسكەرتكەن. كازانسكي بۇل توپتى ۇستاۋعا ارنايى كازاك وتريادتارىن جىبەرۋدى سۇ­راعان. وسىعان بايلانىستى استراحان گۋبەرناتورى نارىن قۇمىنداعى ستاۆكاعا جەدەل جەدەلحات جىبەرەدى. ال 15 ناۋرىزدا استراحان ۋەزىنىڭ پوليتسيا باستىعىنا گۋبەرناتور سوكولوۆسكيدىڭ ءوزى قۇپيا تۇردە جەدەلحات جولداپ, وندا حان ستاۆكاسىن­داعى ۋاقىتشا كەڭەستىڭ توراعاسىنا جەدەل تۇردە 4 اتتى قارۋلى كازاك-ورىستى جى­بەرۋدى قاتاڭ ەسكەرتەدى. بارعان قارۋلى كازاكتاردى 20 كۇن بويى كولىكپەن, ازىق-ت ۇلىك, جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ­دى ور­داداعى ۋاقىتشا كەڭەسكە ايرىق­شا تاپسىرادى. گۋبەرناتوردىڭ جى­بەرگەن حاتىنان ايدىنعالي توبىن جا­قىن ۋاقىتتا قولعا تۇسىرە المايتى­نىن, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ونى ۇس­تاپ بەرۋگە اسا ىقىلاستى ەمەستىگى بايقالادى. جوعارىداعى حاتپەن بىرگە حان ستاۆكاسىنداعى ۋاقىتشا كەڭەستىڭ توراعاسىنا جىبەرگەن جەدەلحاتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى اتالعان توپتى ۇستاۋعا جۇمىلدىرۋدى, نوۆوۋزەن ۋەزىنىڭ پوليتسيا باستىعىنا, ورال وبلىسىنداعى ۇكىمەت اكىمشىلىگىنە كومەكتەسۋگە تاپسىرما بەرىلەدى. سايحين ستانتسياسىنان تاعى 4 قارۋلى كازاكتىڭ 18 ناۋرىزعا دەيىن جەتەتىنىن حاباردار ەتەدى. بارلىق وقيعا بارىسىمەن وزىنە تەلەگراف ارقىلى مالىمدەپ وتىرۋعا ايرىقشا تاپسىرما بەرگەن. ارحيۆ ماتەريالدارىنا قاراعاندا 1908 جىلى 12 ناۋرىزدا ايدىنعالي, ديار جانە اققويان ەرمۇحانوۆتار قامىس-سامار ءبولىمىنىڭ №16 ستارشيندىعىنىڭ قازاعى قۇلمۇحامەد مەنەتاەۆتىڭ ۇيىندە تۇنەيدى.

ۋاقىتشا كەڭەستىڭ توراعاسى ۆول­ف­رەتس استراحان گۋبەرناتورىنا ا.ترۋم­بەتوۆتىڭ ىزىنە كومەكشىسى مەڭدى­حانوۆتىڭ تۇسكەنىن حابارلايدى. ونىڭ حابارىنا قاراعاندا 16 ناۋرىزدا ا.ترۋم­بەتوۆ ءوز ادامدا­رىمەن گۋرەۆ ۋەزىنىڭ گورى سەلوسىندا بولىپ, يندەردىڭ باسقا­رۋشىسى ولاردى ۇستاۋدان باس تارتىپتى. ول مۇنى ءىلبىشىن باسقارماسىنا تەلەگراف ارقىلى حابارلاعانىن مالىمەت ەتكەن. ۆولفرەتس 3 ساۋىردەگى تەلەگرامماسىندا دالا نوما­دىنىڭ سوڭىنا ءىلبىشىن پوليتسياسىمەن بىرگە ورال وبلىسىنىڭ №1 وكرۋگىنىڭ دەپۋتاتى چۋكين دە تۇسەدى.

ال ايدىنعاليدىڭ توبى 28 ناۋرىزدا تورعىن ءبولىمىنىڭ قازاعى ىرزاعالي بەگيساەۆتىڭ ۇيىنە تۇنەپ شىققانى بەلگىلى بولعان ساتتە 28 ۋريادنيگى بار اداۆين جەدەل جاساقتالعان وتريادىمەن سۋىت ءجۇرىپ, اۋىلعا جەتكەن بولاتىن. بۇل ۋاقىتتا ايدىنعالي توبى اتتانىپ كەتكەن. بىراق كەلگەندەرگە ءۇي يەسى ىرزاعالي ەسىكتى اش­پاي قارسىلىق كورسەتەدى. نيكيتين, تو­كارەۆ جانە حمىلكوۆ سياقتى كازاكتاردى قانجارمەن جاراقاتتاعان سوڭ, ونى اتىپ ولتىرگەن.

بۇل ۋاقىتتا ايدىنعالي توبى ورىس حۋتورلارىنا, ورىس ساۋدا كىرەلەرىنە شابۋىل جاساپ, ۇرەي تۋدىرادى. بۇل تۋرالى استراحان گۋبەرناتورىنىڭ بەرگەن تەلەگراممالارىندا انىق كورسەتىلگەن. گۋبەرناتور كازتالوۆ پوسەلكەسىنە ءىس-سا­­پارمەن كەلگەن كەڭەسشى كليموۆقا نو­ۆوكازانوۆكاعا بارىپ, ايدىنعالي ترۋمبەتوۆتىڭ توبىن ۇستاۋعا قارۋلى جا­ساق ۇيىمداستىرۋعا, قامىس-سامار ءبو­لىمىنىڭ باسقارۋشىسى شىنتاەۆپەن بىرگە ىزىنە تۇسۋگە تاپسىرما بەرىلەدى. سو­نىمەن كليموۆ پەن شىنتاەۆتىڭ وت­ريادى 23 ناۋ­رىزدا گۋرەۆ (اتىراۋ) ۋەزىنە قاراستى گورى سەلوسىنان اتتانىپ, مەڭ­دىحانوۆتىڭ توبىمەن كەزدەسەدى. ولار ايدىنعاليدىڭ توبىن بىرگە ۇستاۋدى جوسپارلايدى. بىراق ايدىنعالي ءوزىنىڭ توبىمەن 17 ناۋرىزدا ورال باعىتىنا ءوتىپ كەتكەنى بەلگىلى بولادى. يندەر بولىسىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى مەڭدىحانوۆتىڭ وتريادىنا ەشقانداي كومەك قولىن سوزباي, كەرىسىنشە وشپەندىلىكپەن قارسى العان. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ پاتشا وكىمەتى­نىڭ وكىلىنە كومەكتەسپەگەنىنە قاراعاندا ايدىنعالي ترۋمبەتوۆ قاراپايىم حالىق وكىلدەرىن توناپ, زورلىق جاساماعانىن ارحيۆ قۇجات­تارى ناقتىلاي تۇسەدى. ا.ترۋمبەتوۆتىڭ ءىزىن كەسە الماعان گۋبەر­ناتور كەڭەسشىسى كليموۆ 4 ادامىمەن استراحانعا ورالادى. ال 29 ناۋرىزدا چۋكين ءىلبىشىن ۋەزىنىڭ باستىعىنا ايدىنعالي توبىنىڭ ىزىنە تۇسكەنىن حابارلايدى.

استراحان وبلىستىق مەملەكەتتىك ار­حيۆ قورىنداعى ا.ترۋمبەتوۆتىڭ ءىسى جا­يىنداعى ماتەريالدار وسى جەردەن ۇزى­ل­ەدى. ونىڭ بۇدان كەيىنگى ءىس-قيمىلى, ءومىرى جونىندە اتالعان ارحيۆتە ەشبىر ماتەريال جوق. دەگەنمەن 1912 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستان» گازەتىنىڭ 2 قاڭتار كۇنگى №4 سانىندا «ايدىنعالي ۇستالدى» دەگەن تاقى­رىپپەن حابار جاريالاندى. وندا 20 كۇن بويى ايدىنعاليدى تۇتقىنداۋعا شىق­قان تەمىر ۋەزىنىڭ باسشىسى باستاعان توپ تەمىر, گۋرەۆ ۋەزدەرىنىڭ اۋماعىن, كاس­پي جاعالاۋىنا قونىستانعان اۋىلداردى ارالاعانىمەن ىزىنە تۇسە الماعانى ايتى­لادى.

بۇل توپ جولاي اۋىلداردان ايدىنعالي ساقتاۋعا تاستاپ كەتكەن ۆينتوۆكالار, ەر-تۇرماندار مەن اتتاردى جيناقتاعان. جەلتوقساننىڭ 4-ءى كۇنى عانا جەركەپەگە دەمالۋعا توقتاعان ايدىنعاليدىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ءوزىن اڭدىعان توپتىڭ قور­شاعانى تۋرالى جەرگىلىكتى قازاقتاردان حابار العان ول قارسىلىق كورسەتەدى. ول 2 ۆينتوۆكامەن كەزەك-كەزەك وق جاۋدىرىپ, 4 ساعاتقا جۋىق قورعانادى. قاسىنا ەرىپ جۇرگەن تەمىرعالي جاحمەتوۆ ۆينتوۆكالارىن وقتاۋعا كومەكتەسەدى. اتىس كەزىندە ۆينتوۆكامەن 28 وق اتقان ايدىنعالي اقىرى قولىنان جاراقاتتانىپ, تۇتقىنعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولادى. ال 9 جەلتوقساندا ايدىنعالي مەن تەمىرعاليدى تەمىر قالا­سىنىڭ تۇرمەسىنە قامادى.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ 1912 جىلعى 19 قاڭتار كۇنگى №5 سانىندا «ايدىنعالي تەكەنىڭ تۇرمەسىندە جاتىر, جانىنان 800 سومنان ارتىعىراق اقشا شىققان. بۇل اقشا قازىردە وكرۋگتىك سوتتىڭ ىقتيا­رىندا. تەرگەۋشى جاۋاپ الدى. اۋە­لى ويازدىق ناشالنيك ەكەنىن بىلمەي, مىل­تىق اتۋىم راس, بىلگەسىن مىل­تىعىمدى بەرىپ, ءوزىم ۇستالدىم» دەپ جاۋاپ بەر­گەندىگى جونىندە مالىمەت بار. ودان اڭ­عار­عانىمىز – «قاراقشى» ايدىنعالي تەمىر تۇرمەسىنەن اكەلىنىپ, تەكە (ورال) قالاسىنداعى تۇرمەگە قا­مالعانى.

ال ەل ىشىندەگى اۋىزشا دەرەكتەر باس­قاشا ورىلەدى. اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇر­عىنى, زەينەتكەر شامعان راحمەتوۆا 2007 جىلى جازىپ بەرگەن ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «مەنىڭ اتام الدوڭعار مەن اجەم ءسۇتجان نارىن قۇمىنىڭ تۇششىقۇدىق جەرىنەن ەكەن. الايدا 1900 جىلدارى قۋعىن كورىپ, ءبىرشاما ۋاقىت اجەمنىڭ تايسويعان قۇمىنداعى وتىرعان توركىنىن پانالاعان ەكەن. سول كەزدە اجەمنىڭ ايتىپ وتىراتىن ءبىر اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپتى. اڭگىمە ايدىنعالي جايىندا بولاتىن. اجەمنىڭ ايتۋىنشا, وقيعا شامامەن 1909 جىلى, ەلدىڭ سوعىم سويىپ جاتقان كەزىندە وربىگەن. ىڭىردە سىرتتان ءبىر ادام داۋىس­تادى. سول كەزدە كىشكەنتاي ءىنىم ەرعالي سىرتقا شىعىپ, ءبىرازدان كەيىن قايتىپ كەلدى. بالا كەلگەن قوناقتى كورگەندە قاتتى قورقىپ كەتكەن ەكەن. سىرتتاعى كىسى «الدوڭعار دەگەن كىسىنىڭ ءۇيى وسى ما؟» دەيدى. ءىنىم وعان «جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدى. «وسى ءۇي دەپ ەدى عوي» دەپ اقىرعاندا, اۋىزىنان وت شاشىپ تۇر ەكەن. قايتىپ كەلسە مەنى وڭدىرمايدى» دەپ ءىنىم پەشتىڭ ارتىنا تىعىلادى.

باقساق, ءىنىم «كىسى كەلسە, ماعان مال سويدىرادى دەپ», سونىڭ بەينەتىنەن قاشىپ, ايتپاي تۇر ەكەن. ءبىرازدان كەيىن قوجىق دەگەن اعامىز الگى ادامدى ەرتىپ كەلدى. قوناق كىسى بويى بيىك, ەڭگەزەردەي قارا, ساۋساقتارى بالانىڭ بىلەگىندەي الىپ ادام ەكەن. يىعىنا ءنان قورجىنى مەن مىلتىعىن اسىپ العان. باسىنا كيگەن تىماعى بيىكتەۋ قىستاۋدىڭ توبەسىن سىزىپ كەلە جاتىر. الدوڭعار قارت توردە جاتىر ەدى. ماناعى ادام «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ەڭكەيە قولىن بەرە امانداستى. الدوڭعار قارت قوناقتىڭ قولىن جىبەرمەي, «سەن بۇل جاقتىڭ ادامى ەمەسسىڭ عوي. وسى جاقتا ايدىنعالي ءجۇر دەپ ەدى. سەن سول ەمەسسىڭ بە؟» دەگەندە, «بولساق بولارمىز» دەپ وتىرا كەتتى.

ايدىنعالي ءبىرازدان سوڭ «سىزبەن اقىلداسايىن دەپ كەلىپ ەدىم. قايتسەم قۇتىلامىن» دەيدى. سول كەزدە الدوڭعار قارت «كۇزدە ەل كوشكەندە كەتىپ قالۋ كەرەك ەدى. ەندى كوكتەمدە ەل كوشكەندە نارىن قۇمىنا قاراي كەت» دەيدى. ال ايدىنعالي «جەڭگەيدىڭ قۇرساعىنداعى ەر بالا ەكەن. مەن كىرىپ كەلگەندە, سەلك ەتپەيتىن ايەل ادام بولماۋشى ەدى. مىنا كىسى ءمىز باقپادى. بالانىڭ اتىن «راحمەتوللا» دەپ قويىڭىز» دەدى (راحمەتوللا ەستەلىك يەسىنىڭ اكەسى – ا.ا.). ەرتەڭىنە ايدىنعالي اتتانىپ كەتتى. كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە ايدىنعالي قايتا كەلدى. بۇل كەزدە مەن بوسانىپ وتىر ەدىم. «بالا ون ۇشكە كەلگەندە ۇستاتارسىڭدار» دەپ كۇمىس قامشى مەن مىلتىق تاستاپ كەتتى. الدوڭعار قارت ءوز ويىن تىكە ايتاتىن كىسى ەدى. ايدىنعاليعا «سەن ەندى قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ» دەدى. سول جىلى جازعا قاراي «ايدىنعالي ۇستالدى» دەگەن حابار الدىق».

اجەمنىڭ ايتقاندارىنان ەسىمدە قال­­عانى وسى. سول كەزدە بالامىز عوي, ءمان بەرىپ, سۇراڭقىراعاندا اجەم دە تو­لىعىراق ايتار ما ەدى, كىم ءبىلسىن. «اجە, ول نەگە قاشادى؟» دەپ سۇراعانىم بار. سوندا اجەم «پاتشاعا قارسى بولعان ەكەن» دەپ قىسقا جاۋاپ بەرۋشى ەدى. تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى «ايدىنعاليدىڭ شەشەسى ول ۇستالدى دەگەندە, «ايدىنعاليدىڭ باسىن ەزبەسە, ولە قويماس, وعان جۇكتى بولعاندا جىلاننىڭ ەتىنە جەرىك بولىپ ەدىم» دەگەنىن دە اجەم ايتىپ وتىرۋشى ەدى» دەيدى.

ال «قازاقستان» گازەتىنىڭ №7 (21 اق­پان, 1912 جىل) سانىندا «ايدىنعاليدىڭ حا­جىعالي احۋن ارقىلى اناسىنا جازعان حاتى» اتتى ماقالا جارىق كوردى. قايسار ازامات اناسىنا جازعان حاتىندا اتىس­تا جارالانعانىن, ۇكىمەت ادامدارىنان قاشپاق نيەتىنىڭ بولماعانىن, ويازدىق باسشىعا ءوزىنىڭ بەرىلگەنىن, 877 سوم اقشاسى, 6 اتى, 3 كەز جاينامازى تەمىردە قالعانىن جازادى. ورال تۇرمەسىندە اياعى كىسەندەۋلى ەكەنىن حابارلاپ, نامازى بارىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. «كۇندىز بولسىن, ءتۇن بولسىن, قاراپ وتىرعاندا ءبايتوللا (قاعبا) كوزىمە كورىنىپ, سول ۋاقىتتا اقى­لىم شىعىپ, باقىرىپ, جۇگىرىپ كەتەتىن ەدىم. وسى كۇندە بىلىنبەيدى. 5 جىلدان بەرى تەك كاسىبىم – اۋليە-انبيەلەرگە زيرات ەتۋ» دەيدى.

ايدىنعالي ءوزىنىڭ حاتىندا: «1909 جىلى كاھافكە زيرات ءۇشىن تۋرپان شاحارىنا باردىم. ودان كەلە جاتىپ, سەمەيدە ۇستالدىم. شپيون دەپ ۇستادى. سوڭىرا تۇركيا ۇكىمەتى شاھادات قىلىپ, ءبىزدىڭ كىسى دەپ, جىبەرىڭىز دەپ, مينيستر ارقىلى ومبى دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورىنا قاعاز كەلىپ, سوڭىرا كەڭدىك ەتىپ, كەتۋگە پراحودنوي قاعاز بەرىلگەن ەدى. ونداعى اتىم ماعلۇم جانعالي وتەگەن ۇلى» دەپ جازدى. ماقالانىڭ جالعاسى بار ەكەنى قاپەرگە بەرىلگەنىمەن, گازەتتىڭ كەيىنگى ساندارىندا بىردە-ءبىر اقپارات كەزدەسپەدى.

ءبىر قىزىعى ءىستى بولعان ايدىنعاليعا سوناۋ تۇركيا مەملەكەتىنىڭ ارا ءتۇسۋى, ءبىراز ويعا جەتەلەيتىنى راس. ال گازەتتىڭ 1912 جىلعى 7 ءساۋىر كۇنگى №10 سانىندا «ايدىنعالي ءبىر ءجۇز سەكسەن جىلقىنىڭ جالاسىنان 4-ءشى ساۋىردە ورال وكرۋگ سوتىندا اقتالىپ شىقتى. ەندى ەكى ءىسى بار, وندا تەكەگە كەلىپ, ساراتوۆ سوت پالاتاسى تەكسەرەدى. ءبىر ءىس وسى ءساۋىر جۇلدىزىنىڭ 26, ياكي, 28 كۇنى قارالادى. بۇل ءىس ءبىر اتا­مان­عا قارسىلىق ەتكەنى حاقىندا» دەپ جازدى. دالا كوكجالىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاع­دىرى بەلگىسىز بولىپ قالىپ وتىر.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى