جاڭا وقۋ جىلى جاقىنداعان سايىن اتا-انالاردىڭ مازاسى كەتە باستايدى. بيىل بالاسى مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش رەت اتتايتىن اتا-انالاردىڭ كوڭىلدەرى ەكى ەسە كۇپتى بولعاندىقتان, ۋاقىت وزدىرماي, شەشىپ الۋى ءتيىس ماسەلەلەلەر شاش ەتەكتەن.
بۇل كۇندەرى اتا-انالاردىڭ ورتاق چاتتارىندا داۋ-داماي, تۇسىنىسپەۋشىلىك جاعدايلار جەتكىلىكتى. مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ كۇيى وسىنداي بولىپ جاتقاندا, جەكەمەنشىك ءبىلىم وردالارىنىڭ دا ءوز مۇددەلەرى كورىنە باستادى.
قازىر قازاقستاندا 182 جەكەمەنشىك مەكتەپ بار, وندا 50 مىڭ وقۋشى وقيدى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە 10 مىڭنان اسا پەداگوگ پەن 4 مىڭ قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. 2018 جىلدان بەرى قازاقستانداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە 62 مەكتەپ قوسىلسا, الماتىدا – 61 مەكتەپ, نۇر-سۇلتاندا – 22, شىمكەنتتە – 17, قازاقستاننىڭ باسقا قالالارىندا 82 مەكتەپ تىركەلگەن.
وسى ماقالاعا تۇرتكى بولعان ەكى بىردەي ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى بايانداماس بۇرىن, پاندەميا باستالعالى بەرى قازاقستاندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىن 2500-دەي بالا جۇقتىرعانى, ونىڭ ىشىندە 111 ءسابي بار ەكەنىنە توقتالا كەتكەن ءجون. بۇل تۋرالى «پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعى» اق باسقارما ءتورايىمى ريزا بورانباەۆا رەسمي مالىمدەگەن بولاتىن. وسىنداي جاعدايدا قاشىقتان جانە ءداستۇرلى ءدارىس بەرۋ, ساباق وتكىزۋگە قاتىستى وتىنىشتەر, كوزقاراستار قايشىلىعى, تىلەكتەر, ۇسىنىستار لەگى تولاستاماي تۇر. ءار اتا-انا جاعدايدى وزىنە قاراي بەيىمدەگىسى بار. ناتيجەسىندە «كەزەكشى سىنىپتار» اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ وتىرعانىن بىلەمىز.
اتا-انالار ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ دە ءسوزىن جاقسى ءبىلىپ وتىر. «جاڭا وقۋ جىلىندا وقىتۋ ءۇردىسى قالاي جۇرگىزىلەتىنى تۋرالى تاياۋدا عانا شەشىم قابىلداعانىمىزدى بىلەسىزدەر. شەشىم مىناداي: جاڭا وقۋ جىلىنىڭ ءى توقسانىندا 1-11 سىنىپ وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى. الايدا كەيبىر نيۋانستار بار. اتاپ ايتقاندا, الىس اۋىلدارداعى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەرگە ءداستۇرلى تۇردە وقۋعا رۇقسات بەرەمىز. الايدا ول اۋىلداردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ بالالار مەن پەداگوگتەرگە ەشقانداي قاۋىپ بولماۋى ءتيىس, – دەگەن مينيستر باستاۋىش سىنىپتارعا ءداستۇرلى فورماتتا وقۋ مۇمكىندىگى بەرىلەتىنىن جەتكىزدى. – قاشىقتان وقىتۋ فورماتىندا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار, از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارىنا وڭاي تيە قويمايتىنى انىق. ءۇشىنشى ماسەلە اينالىپ كەلىپ باستاۋىش سىنىپتاردىڭ وقىتۋ جۇمىسىنا تىرەلەدى. سول سەبەپتى «كەزەكشى سىنىپتار» دەگەن ەنگىزىلدى. ول نە؟ باستاۋىش سىنىپتا (1-4 سىنىپ) وقيتىن بالاسى بار اتا-انا بالاسىن ءداستۇرلى تۇردە مەكتەپتە وقىتۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. وندا وقۋشىلارعا ونداي مۇمكىندىكتى بەرۋگە دايىنبىز», دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.
سونداي-اق مينيستر ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ بارىسىندا ناقتى شەكتەۋ شارالارى قانداي بولاتىنىنا قاتىستى: «بىرىنشىدەن سانيتارلىق-ەپيدەميالىق تالاپتار قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك. ادەتتە ءبىر سىنىپتا 20-25, ءتىپتى ۇلكەن قالالاردا 40 بالاعا دەيىن وتىرادى. وسىعان بايلانىستى اتا-انالارىنىڭ وتىنىشىمەن ءى توقساندا ءداستۇرلى فورماتتا وقيتىن سىنىپتاعى كابينەتتە 10-15 بالادان ارتىق وتىرماۋى كەرەك. ياعني ءبىر سىنىپتىڭ ءوزى توپتارعا بولىنەدى. ەكىنشىدەن وسى سىنىپتارعا قوڭىراۋلار ءارتۇرلى ۋاقىتتا سوعىلادى. ۇشىنشىدەن دەنە قىزۋى تۇراقتى تۇردە ولشەنىپ, بالالاردىڭ دەنساۋلىعى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى. اتا-انالارعا مەكتەپ اۋماعىنا كىرۋگە تىيىم سالىنادى. ء«بىر مۇعالىم – ءبىر سىنىپ» قاعيداتى ەنگىزىلەدى. ادەتتە اعىلشىن ءپانىن وقىتاردا باسقا مۇعالىم كەلەدى. الايدا بۇل جەردە ونداي بولمايدى. باستاۋىش سىنىپتىڭ مۇعالىمى عانا ساباق وتكىزەدى. ءداستۇرلى فورماتتا وقىتۋعا بولادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ساباقتىڭ جارتىسىن ءبىز قاشىقتان وقىتۋ فورماتىنا اۋىستىرامىز. اعىلشىن ءتىلى, ماسەلەن قاشىقتان وقىتىلادى», دەدى.
وسىلايشا, ۇسىنىستارى ءمينيستردىڭ شەشىمىمەن سايكەس كەلگەن ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ مۇددەسى دە وڭاي شەشىلگەندەي بولىپ وتىر. ويتكەنى بالالارى جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە باراتىن اتا-انالاردىڭ ءوز الاڭداۋشىلىقتارى بار بولاتىن. ويتكەنى وقۋ جىلى باستالعاندا بالالارىن ۇيدە قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ باسشىلارى اتىنان سويلەگەن «اlpamys School» اعىلشىن مودەلى نەگىزىندە قۇرىلعان مەكتەپ ديرەكتورى دينارا قۇدايقۇلوۆا ەگەر سانيتارلىق دارىگەرلەر كەلىسسە, كەز كەلگەن فورماتىنا بەيىمدەلە الاتىنىن ايتادى. سەبەبى بەلگىلى, اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. ءبارىنىڭ بىردەي ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا «ەكىگە ەكىنى قوسقاندانى» ۇيرەتەتىن اجەسى جوق, ياكي اكە-شەشەسى جۇمىسقا كەتكەن جوعارى سىنىپ وقۋشىسى ساباق باستالعاننان كەيىن ۇيىقتامايتىنىنا كوز جەتكىزىڭىز. اتا-انالار دا, مۇعالىمدەر دە كەلتىرگەن تاعى ءبىر ءۋاجى – بايلانىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى. ينتەرنەتتەگى ساباقتاردا مەكتەپتەر قولدانا باستاعان پلاتفورمالار ءجيى ىستەن شىعادى نەمەسە دەر كەزىندە جۇكتەمەيدى.
TAMOS Education-نىڭ بىرلەسكەن قۇرىلتايشىسى جانە ديرەكتورى داۋرەن قاۋپىنباەۆ قاشىقتان وقىتۋ بارىسىندا بىرنەشە كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولعانىن, ساباق بەرۋ بارىسىندا ورتا جولدا بەيتانىس ادامدار ونلاين ارقىلى وقۋ پروتسەسىنە قوسىلىپ, ساباقتىڭ ۇزىلگەنىن ايتتى. «دەمەك Zoom-داعى بەينە-كونفەرەنتسيالار قاۋىپتى بولىپ شىقتى, سونىمەن قاتار ولار تىكەلەي بايلانىستى الماستىرا المايدى», دەدى داۋرەن كاۋپىنباەۆ.
اينالىپ كەلگەندە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر وقۋشىلارىنان ايرىلىپ قالۋدان قورقادى. ويتكەنى بالالارىن مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە اۋىستىرۋ ءۇشىن كەيبىر اتا-انالار تولەمدەردى قايتا ەسەپتەۋدى جانە قايتارۋدى سۇراپ وتىر.
ال «ارحيمەد» مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ديرەكتورى ارحيمەد ىسقاقوۆ: «مەنىڭشە, قىركۇيەكتەن باستاپ جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ جالعاسىن تاباتىن بولسا, وندا وقۋشىلاردىڭ 50%-دان 66%-ى مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە اۋىسا الادى. اتا-انالار قازىر جاعدايدىڭ اڭىسىن اڭدىپ وتىر», دەيدى.
سوندىقتان جەكە مەكتەپتەر شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرۋدى ءوتىنىپ وتىر. اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ اتىنان سويلەگەن ولگا كيم اتا-انالار بالالاردىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الۋعا, ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويۋعا دايىن ەكەنىن ايتادى. «اتا-انالاردىڭ 80%-ى بالالاردىڭ offline رەجىمدە وقىعانىن قالايدى, ويتكەنى تىكەلەي بايلانىس قاجەت ءارى ءبىلىم ساپاسى ونلاين رەجىمىندە وقىتۋدان زارداپ شەگەدى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن اتا-انالار ءوز بيزنەسىن جانداندىرۋ ءۇشىن جۇمىسقا شىعۋى كەرەك, ولار بالالارىن جالعىز قالدىرا المايدى», دەيدى ول.
قىسقاسى, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى مەن ديرەكتورلارى اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, وقۋشىلار ءۇشىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە بارلىق قاتاڭ سانيتارلىق شارالاردى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. كەيبىر جەكە مەكتەپتەردە قوسىمشا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر قابىلدانعان.
رەسپۋبليكالىق جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى روزا سادىقوۆا قاۋىمداستىققا وسىلايشا وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارىنان وتىنىشتەر كەلىپ ءتۇسىپ جاتقانىن, وزدەرىنىڭ بۇل وتىنىشتەردى نازاردان تىس قالدىرا المايتىنىن ايتادى. بۇل قاۋىمداستىق 2006 جىلى قۇرىلعان, قازاقستانداعى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ قۇرىلىمدارى اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولىپ تابىلادى. رجببق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىنداعى قازىرگى جاعدايدىڭ جاي-كۇيىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مالىمەتتەر الىنادى.
«وقۋشىنىڭ كۇنى بويى مەكتەپتە بولۋى – جەكە مەكتەپتى تاڭداۋدىڭ ماڭىزدى ولشەمى بولعان ەدى. ءوز كەزەگىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر بارلىق سانيتارلىق تالاپتاردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى بار. وسى ءساتتى ەسكەرە وتىرىپ, قاۋىمداستىق قازاقستان ۇكىمەتىنەن جەكە مەكتەپتەرگە شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرۋدى سۇرايدى», دەيدى ر.سادىقوۆا.
اينالىپ كەلگەندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ءوز «كليەنتتەرىن» ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىنە دە دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ وتىر. ياعني سىنىپتارداعى وقۋشىلار سانىن 10-15 ادامعا دەيىن ازايتۋ, وقۋشىلاردى سىنىپتاردا بارلىق نورمالاردى ساقتاي وتىرىپ وتىرعىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ, پانارالىق ۇزىلىستەردى ءارتۇرلى ۋاقىتتا جاساۋ, قىزۋ ولشەۋ, جەلدەتۋ, كۆارتستاۋ جانە ىلعالدى جيناۋ رەجىمدەرىن ساقتاۋ جانە كۇشەيتۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەگەنمەن مۇنىڭ بارلىعى بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا 100 پايىزدىق كەپىلدىك بولا الا ما؟ جەكەمەنشىك مەكتەپكە باراتىن بالا دا, مەملەكەتتىك ءبىلىم وردالارىندا وقيتىن بالا دا – بالا.
قازىرگى تاڭدا جاپپاي دەرلىك قاشىقتان ءبىلىم بەرۋگە كوشۋگە پاندەميالىق جاعداي ماجبۇرلەپ وتىرعانى بەلگىلى. الايدا ديستانتسيالىق ءبىلىم بەرۋدى جاھاندىق ىندەتسىز-اق جولعا قويىپ العان ەلدەر بار. ينتەرنەتتىڭ زامانىندا بۇل شالعايدا, الىس ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن جاندار ءۇشىن بالاسىنىڭ قاتارىنان قالماۋىنا بەرىلەتىن جاقسى مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى.
قازاقستاندا تۇرىپ, تاماعىن ءىشىپ, تىرشىلىگىن وسىندا جالعاستىرىپ وتىرىپ-اق, ون شاقتى جىلدان بەرى بالالارىن رەسەيلىك ءبىلىم پلاتفورمالارىندا قاشىقتان وقىتۋدى باستاپ كەتكەندەر دە كەزدەسەدى. قىسقاسى, ەلدەن شىقپاي-اق بالاسىنا كورشى مەملەكەتتىڭ اتتەستاتىن الىپ بەرەدى. بالالارىن پاندەمياسىز-اق, قاشىقتان «رەسەيدە» وقىتىپ جاتقان ەلىمىزدە 1 مىڭداي اكە-شەشە بار ەكەن. سوندىقتان ولار دا قاراپ قالماي, شەتەلدەردە قاشىقتان ءبىلىم الۋدى زاڭداستىرۋدى سۇراپ وتىرعان جايى بار. ءبىز بۇل تاقىرىپقا دا كەلەمىز.
ەندىگى جەردە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر وقۋشىلارىن قالاي ساقتاپ قالا الادى؟ بۇل ولاردىڭ وڭتايلى قادامدارىنا تاۋەلدى ءىس. بىراق مۇنىڭ بارلىعى دا بالا ومىرىنەن قىمبات ەمەس.
الماتى