وڭىردەگى جەر داۋىنا قاتىستى تورەلىگىن ايتىپ, شەشىم شىعارعان قۇنانباي قاجى «ادام وسەدى, مال وسەدى. جەر وسپەيدى» دەگەن ەكەن. ءيا, ادامى دا, مالى دا كوبەيگەن تۇركىستان وبلىسىندا جەر, ونىڭ ىشىندە جايىلىم بۇگىندە الەۋمەتتىك وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
وبلىستا سوزاق اۋدانىندا عانا ءتورت ت ۇلىككە جايىلىم جەتەرلىك ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, سوزاقتان وزگە اۋداندار ءتورت تۇلىكتى قاجەتتى جايىلىممەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. اسىرەسە ۋاق مالى كوپ ورداباسى, قازىعۇرت, سارىاعاش, ارىس, تۇركىستان, تولەبي, بايدىبەك, سايرام اۋداندارىندا جايىلىم تاپشى. كەي اۋدان مالشىلارى جايىلىمنىڭ تاپشىلىعىنان مالىن قورادا باعۋعا ءماجبۇر. مىسالى, قازىعۇرت اۋدانى, قىزىلسەڭگىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى مالىن سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى قاماپ باعادى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلعا كىرەبەرىستەگى ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى جازىق جەر جەكەگە بەرىلىپ كەتكەن. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جەكەگە ءوتۋى بۇگىندە اۋىلداعىلار ءۇشىن پروبلەمانىڭ ۇلكەنىنە اينالىپ وتىر. تۇرعىندار «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭدا جەكەگە وتكەن جەردى كەرى قايتارىپ ورتاق پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر دە قارالعانىن ايتىپ, جەرگىلىكتى اكىمدەر وسىعان كۇش سالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
ءجيى كوتەرىلەتىن جايىلىم ماسەلەسىنەن Nur Otan پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالى دا جاقسى حاباردار. مىسالى, پارتيانىڭ اۋداندىق فيليالدارى جانىنان قۇرىلعان پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستەر جايىلىمدىق اۋماقتاردىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىنا مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. جالپى جەر كولەمى 227504 گەكتار تۇلكىباس اۋدانىندا جايىلىمنىڭ اۋماعى – 57858 گەكتار. مونيتورينگ ارقىلى اۋداندا مال باعۋعا ارنالعان جايىلىم تاپشى ەكەنى انىقتالدى. تولەبي اۋدانىندا دا وسىنداي جۇمىس اتقارىلعان. اۋداننىڭ جالپى جەر كولەمى 306380 گەكتار بولسا, ونىڭ 26056 گەكتارى – جايىلىم. زەردەلەۋ ناتيجەسىندە اۋداندا مال باسىنا قاجەتتى جايىلىمدىق جەر كولەمى تاپشى ەكەنى انىقتالدى. جايىلىمدىق جەردى ماقساتتى ءارى زاڭعا سايكەس پايدالانۋ, تۇرعىنداردىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرى پارتيانىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا بولماق.
سايرام اۋدانىندا دا جەر ماسەلەسى وتە وزەكتى. اۋدان حالقى تىعىز ورنالاسقان, جەر كولەمى از. بىلتىر جۇرگىزىلگەن تۇگەندەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اۋداننىڭ جەر قورى بويىنشا جايىلىمدىق جەرلەر 24549 گەكتار بولعان. اۋدانداعى مال باسىنىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبى بويىنشا اۋدانعا 1777084 گەكتار, ال بار جايىلىمدى شەگەرگەندە 1752535 گەكتار جايىلىم جەر قاجەت. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, اۋدانداعى شارتتى مال باسىنا شاققانداعى جايىلىمعا دەگەن قاجەتىلىك – 2,1 ملن گەكتار. قازىر جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى مال باسى نەگىزىنەن قولدا, ياعني قورادا ۇستالادى.
سونداي-اق اۋدانداعى ءوز زامانىندا جەر داۋى مەن جەسىر داۋىن ءادىل شەشىپ وتىرعان قاسىمبەك داتقانىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋىلدىڭ 700-دەن استام تۇرعىنى كوپ جىلدان بەرى جەرلەرىن داۋلاپ كەلەدى. اۋدان اكىمى, وبلىس باسشىلىعى حاباردار اۋىلداعى جەر داۋى زاڭ شەڭبەرىندە, ياعني سوت ارقىلى شەشىمىن تابۋى ءتيىس. الايدا اۋىل تۇرعىندارى ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا شاعىمدانۋعا قۇلىقسىز نەمەسە شىعىنى مەن ماشاقاتى كوپ ءىس سانايدى. كەزىندە وزدەرى كەلىسىم بەرىپ, كەيىننەن سان سوعىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس. ازىرگە اكىمدەرگە ايتىپ ادىلدىك ىزدەۋمەن اۋرە. بۇل – سايرام اۋدانىندا كەمىندە شامامەن سوڭعى ون جىل بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. جەرگە قاتىستى وزگە ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ دا ايتار ارىز-شاعىمدارى بار. مىسالى, قارابۇلاق اۋىلىندا 1042 تۇرعىن ءۇي زاڭسىز سالىنعان. اتالعان تۇرعىن ۇيلەردى زاڭداستىرۋ ماقساتىندا زاڭسىزدىققا جول بەرگەن جەر پايدالانۋشىلارعا شارا قابىلداۋ ءۇشىن وبلىستىق جەر ينسپەكتسياسى باسقارماسىنا شاعىم جولدانعان. بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرگە زاڭسىز تۇرعىن ءۇي سالىنعان «مير اليشەر ناۆوي» وك-گە شارا قولدانۋ ماسەلەسى سوتتا قارالۋدا.
قازىر سايرام اۋدانىندا 17625 ازامات جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن بولىنەتىن جەر تەلىمىن الۋعا كەزەكتە تۇر. ولاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن شامامەن 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر قاجەت. «كەزەكتە تۇرعان ازاماتتارعا قاجەتتى جەر تەلىمدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن اۋىستىرىلسا, بىرقاتار شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىل تۇرعىندارى كۇنكورىسىنە جاراپ وتىرعان ەگىنشىلىگىنەن اجىراپ قالادى. سوندىقتان جەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان كەشەندى باعدارلاما دايىندالۋدا. باعدارلامادا اۋىل بيلەرى, شارۋا قوجالىقتارى, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, ەلدى مەكەننىڭ ەرەكشەلىگىنە, سۇرانىسىنا قاراي ناقتى جاعدايى زەردەلەنىپ, جەرگە قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى تەتىگىن تابۋ جولدارى قارالادى», دەگەن بولاتىن اۋدان اكىمى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ ەسەپتىك كەزدەسۋدە. قازىرگى تاڭدا كەزەكتى قامتۋ ماقساتىندا ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىنا سايكەس اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەر شەگى وزگەرتىلىپ, بىرقاتار اۋىلدا ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوبالارى دايىندالۋدا. دەموگرافيالىق ءوسىمى جوعارى, 210 مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن اۋداندا جەردى ءتيىمدى پايلانۋ – اسا ماڭىزدى. اۋداندا مال باسى دا كوبەيە تۇسكەن. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 81,8 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋ جوسپارلانۋدا. جىل باسىنان بەرگى 5 ايدا 19,76 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 109,1% بولىپتى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءوسىم وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 9,2%-عا جەتكەن. اۋداندا 82 ورتا شاعىن مال بورداقىلاۋ الاڭى اشىلىپ, 21 شاعىن وتباسىلىق ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان. جالپى, 997 مال بورداقىلاۋ الاڭىندا ورتاشا ەسەپپەن 45 مىڭ باس مال بورداقىلانۋدا.
تۇرعىندارى ەڭبەكقور اۋداندا بۇگىندە جەر, ونىڭ ىشىندە جايىلىم وزەكتى ءارى شەشىمى كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. بۇل ورايدا اۋدان اكىمدىگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دا, مالشىلار مەن جەكە تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجداردىڭ دا مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرۋدا.
تۇركىستان وبلىسى