«قازاق كۇنتىزبەسىن» شىعارۋدى جالعاستىرۋدا «قازاقستان» باسپا ءۇيىنىڭ يگىلىكتى ءىسىن اركەز ەسكە سالىپ وتىرامىز. وسى باسپا بولماسا, بۇل يگىلىكتى شارۋا توقتاپ تا قالار ەدى-اۋ دەيسىڭ. كەشەگى قاعازدىڭ دا, قارجىنىڭ دا قات كەزىندە, ءتىپتى, وزىنە ءتيىمسىز بولعانىنا قاراماي, بۇل باسپا ونى شىعارۋدى جالعاستىردى. جىرتپا كۇنتىزبەنى باسىپ شىعارۋدا شەتەلگە تاۋەلدىلىكتى جويۋ ماقساتىندا ونىڭ كىتاپشالىق ءتۇرى تاڭداپ الىنىپ, مۇنىڭ ءوزى قازىر داستۇرگە اينالدى. جانە ونىڭ ايتارلىقتاي ارتىقشىلىعى دا اڭعارىلىپ وتىر. بۇل كىتاپشالاردى ەندى, جىل وتسە دە ساقتاپ قويىپ, ونداعى ماعلۇماتتاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋعا بولادى.
«قازاق كۇنتىزبەسىن» شىعارۋدى جالعاستىرۋدا «قازاقستان» باسپا ءۇيىنىڭ يگىلىكتى ءىسىن اركەز ەسكە سالىپ وتىرامىز. وسى باسپا بولماسا, بۇل يگىلىكتى شارۋا توقتاپ تا قالار ەدى-اۋ دەيسىڭ. كەشەگى قاعازدىڭ دا, قارجىنىڭ دا قات كەزىندە, ءتىپتى, وزىنە ءتيىمسىز بولعانىنا قاراماي, بۇل باسپا ونى شىعارۋدى جالعاستىردى. جىرتپا كۇنتىزبەنى باسىپ شىعارۋدا شەتەلگە تاۋەلدىلىكتى جويۋ ماقساتىندا ونىڭ كىتاپشالىق ءتۇرى تاڭداپ الىنىپ, مۇنىڭ ءوزى قازىر داستۇرگە اينالدى. جانە ونىڭ ايتارلىقتاي ارتىقشىلىعى دا اڭعارىلىپ وتىر. بۇل كىتاپشالاردى ەندى, جىل وتسە دە ساقتاپ قويىپ, ونداعى ماعلۇماتتاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋعا بولادى.
باسپا ءۇيى كۇنتىزبەنىڭ الداعى 2014 جىلقى جىلىنداعى كىتاپشاسىن شىعارىپ, جۇرتشىلىققا ۇسىندى. ونىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟ جالپى كۇنتىزبەنىڭ ءبىر جىلداعىسىنىڭ ەكىنشى جىلداعىسىنان ايتارلىقتاي وزگەشەلىك بولۋى مۇمكىن بە؟ تەك ماعلۇماتتار بولماسا, ونىڭ ءتۇرى وزگەرە قويماسا كەرەك قوي. سويتسە دە كانىگى قالامگەر نۇرماحان ورازبەك وسى كۇنتىزبەلەردى ازىرلەگەندە ءار جىلدا ونىڭ بىردەي بولۋىنان قاشىڭقىراپ, اركەز ونىڭ ءتۇرىن دە, مازمۇنىن دا وزگەرتىپ, جەتىلدىرىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. ارينە, بارلىق كۇنتىزبەلەرگە ءتان كۇن مەن ايدىڭ شىعۋى جانە باتۋى سياقتى وزگەرمەيتىن انىقتامالىقتار بار. ءتۇرى دەگەندە, قۇراستىرۋشى بۇعان دەيىن كۇنتىزبە ماتەريالدارىن قاساڭ قۇجاتتىق تىلدەن ەركىن دە اسەرلى بايانداۋعا كوشىرگەنى بار. سونداي-اق, فاكتىلەردى دە تىم كوپ تىزۋدەن ارىلىپ, كۇنتىزبەنى پايدالانۋشىلاردىڭ نازارىن باستى وقيعالارعا اۋدارۋعا باعىت ۇستاعان ەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا – ۇلتتىق تۇلعالارعا, بابالاردىڭ سوزىنە, فولكلورعا, سالت-داستۇرلەرگە كوبىرەك نازار اۋدارعان.
كۇنتىزبەنىڭ الداعى جىلعا ارنالعان كىتاپشاسىندا نەندەي جاڭالىق بار؟ بىردەن ول اڭعارىلا قويماس. ادەتتەگىدەي كۇنتىزبەنىڭ بۇرىنعى ءداستۇرلى ايدارلارى ساقتالعانمەن, نەگىزىنەن بۇل جولى ەلىمىزدىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ مۇشەلتويلىق كۇندەرىنە وراي ولار جايلى انىقتامالىقتارعا كوبىرەك ورىن بەرىلگەن. بۇرىندارى كوپ رەتتە سول تۇلعالاردىڭ جاسىن مالىمدەۋمەن شەكتەلسە, ەندى ولار جايىندا قالاي دا ماعلۇمات بەرۋ تارتىپكە اينالعانداي.
بۇل رەتتە قۇراستىرۋشى ونداي تۇلعالاردى كوبىرەك قامتۋعا دا نازار اۋدارعان. مۇنىڭ ءوزىن قازىرگى ۋاقىتتا ەل تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرۋمەن بايلانىستىرۋعا بولار ەدى. ەل تاريحى تۇلعالارعا دا قاتىستى. سول تۇلعالاردى ۋاقىت تۋدىرعان. ولاردىڭ ءومىربايان-قىزمەتىنەن تاريح سيپاتى كورىنەدى. ءتىپتى كەيدە بۇرىن ايتىلا قويمايتىن تۇلعالاردى كۇنتىزبەدەن كورىپ, تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىن اشقانداي بولاسىڭ. ايتالىق, ۇلى ابايدىڭ باباسى ىرعىزباي ايدوس ۇلى, قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ شوبەرەسى الشىنباي تىلەنشى ۇلى, رەسەي وتارشىلارىنا, قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشىلار بايزاق ءمامبەت ۇلى (بايزاق داتقا), تۇرعانباي كوشىمباي ۇلى سياقتى تۇلعالار جايىندا انىقتامالىققا كەزىگىپ, ولجا تاپقانداي بولاسىڭ.
ارينە, بۇرىننان بەلگىلى تۇلعالارمەن ولاردىڭ مەرەيتويلارى تۇسىندا قايتا كەزىگۋ دە عانيبەت. اسىرەسە, 100 جىلدىق دەيتىن ايشىقتى كەزەڭدى ەسكە الۋ ولاردىڭ الدىنداعى پارىزداي كورىنەدى. قانشاما ونەر ادامدارى, عالىمدار, جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى سونداي مۇشەلدى جاسقا جەتكەندە, ولاردىڭ ءومىر جولىن ءبىر شولىپ ءوتۋدىڭ تاعىلىمى ۇلكەن. ەل مۇشەلتويىن اتايتىن تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن كۇنى بۇرىن ءبىلىپ وتىرىپ, سول مەرەكەگە بەلگىلى دارەجەدە دايىندىقپەن بارعاندا, ونىڭ اسەرى دە جوعارى بولماق. ءسابيرا مايقانوۆا, شاكەن ايمانوۆ, انۋاربەك ۇمبەتباەۆ, ساتتار ەرۋباەۆ... تاعى باسقالاردىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. كۇنتىزبەدە ولار جايىندا تۇشىمدى انىقتامالىقتار بار.
بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ باستى ماقساتى – «قازاق كۇنتىزبەسىنىڭ» جارىققا شىعىپ, ساتۋعا تۇسكەنىن حاباردار ەتۋ عانا. كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسى بولار, بيىل ول 7 مىڭ تارالىممەن شىعىپتى. ونى دا جاقسىلىققا جورىدىق.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.