قالا دامۋىنا قارقىن بەرەدى

الايدا بيىل بۇل كورسەتكىشتى ەسەلەي تۇسۋگە الەمدى جايلاعان پاندەميا قول­بايلاۋ بولىپ تۇر. بىراق ارەكەتسىز بە­رەكە كەلمەيتىنىن ەسكەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاۋار ونىمدەرىن ارتتىرۋ باعىتىندا بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الدى.

كۇنى كەشە شاھار باسشىسى مۇرات ايتەنوۆ اگروسەكتوردا تاۋار ونىم­دەرىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان ءىرى كەشەندەر مەن قۇس فابريكا­سىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. اۋىل شارۋا­شىلىعى باعىتىنداعى نىسانداردى ارالاۋ بارىسىندا قالا اكىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەگىستىكتەن دۇكەن سورەسىنە دەيىن» ۇسىنىسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ ءونىمىن دەلدالسىز نارىققا شىعارۋ ءۇشىن كاسىپكەرگە بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنان ساۋدا نۇكتەلەرىن ۇسىنۋدى ايتتى. سونىمەن قاتار داعدارىستان زارداپ شەككەن كاسىپكەرلەرگە جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە كورشىلەس سايرام اۋدانى مال بورداقىلاۋدا رەسپۋبليكادا كوش باستاپ تۇر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءبىر عانا قارابۇلاق اۋىلىنىڭ وزىنەن شىققان ەت ونىمدەرى رەسپۋبليكالىق نارىققا ەندەپ كىرىپ كەتكەن.

قالاعا قاراستى سايرام ەلدى مەكەنى­نىڭ تۇرعىندارى دا وسى ارتىق­شىلىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن قالا باسشىسى سايرام ەلدى مەكەنىندەگى مال بورداقىلاۋ جانە تاۋارلى ءسۇت ءونىمىن وندىرۋمەن اينالىساتىن «بايتەرەك اگرو» اوك-نە باردى. كەشەننىڭ جالپى اۋماعى – 300 گەكتار. ونىڭ 14 گەكتارىندا قوراجاي ورنالاسقان. مۇندا قازىر 1300 باسقا ارنالعان ءىرى قارا مال بورداقىلاۋ الاڭى مەن 200 باس ساۋىن سيىرى بار. 10-عا جۋىق ەت ءونىمى وسىندا تاپسىرىس­پەن دايىندالادى. سونداي-اق تاۋلىگىنە 4 تونناعا دەيىن ءسۇت ءوندىرىپ, قۇرت, سۇزبە, ايران سەكىلدى ءسۇت ونىمدەرىن جاسايدى. بۇدان وزگە كۇنىنە 50 باس ءىرى قارا مالدى سويۋعا مۇمكىندىگى بار. «قازىرگى تاڭدا 60 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ال اۋىسىم كەزىندە جۇمىسشىلار سانى 200-گە دەيىن كوبەيەدى», دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى.

سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىسىنا وڭ باعاسىن بەرگەن قالا باسشىسى شىمكەنتتە اۋىل­شارۋاشىلىق باعىتىندا كاسىبىن دامىت­قىسى كەلەتىن ازاماتتاردى «باي­تەرەك اگرو» اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ جۇمىسىنان ۇلگى الۋعا شاقىردى.

«2017 جىلى جۇمىسىن 50 باس ءىرى قارا مالمەن باستاعان شارۋا قوجالىعى جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءىرى قارانى 1 مىڭ باسقا, ۇساق مالدى 2 مىڭعا جەتكىزىپ وتىر. بۇدان بولەك, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تۇراقتى جۇمىسپەن جانە قالا تۇرعىندارىن ساپالى ونىمىمەن قامتۋدا. ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كاسىپكەر جىلىنا 50 ملن تەڭگە كولەمىندە تابىس تابۋدا», دەدى مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى.

الداعى ۋاقىتتا «بايتەرەك اگرو» اوك باسشىلىعى ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت پەن ەت كومبيناتىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, شاھار باسشىسى بۇل ماقساتقا جەتۋگە اكىمدىك تاراپىنان بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن ايتتى.

«ەلىمىزگە شەتەلدەن يمپورتتالاتىن قۇس ەتى ونىمدەرىنىڭ ورنىن باساتىن باسەكەلەس بار ما؟» دەگەن سۇراق كەز كەلگەن ەل ازاماتىن ويلاندىراتىنى انىق. ەگەر سۇراققا جاۋاپ بەرەر بولساق, بىردەن «شىمكەنت قۇس» جشس-ءنىڭ دا­يىن ونىمدەرىن ۇسىنار ەدىك. ساپالى, باعاسى قولجەتىمدى ءونىم بۇگىندە ءىرى ساۋ­دا ورتالىقتارىنىڭ سورەلەرىن جاۋلاي باستادى. الداعى ۋاقىتتا شەتتەن كەلەتىن قۇس ەتى ءونىمىنىڭ بازارىن توقتاتاتىنا سەنىم مول.

وتاندىق ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءىسىنىڭ وزاتى اتانعان كاسىپورىنعا بارعان قالا اكىمى ونداعى جۇمىرتقا جانە برويلەر ەتىن ءوندىرۋ ىسىمەن تانىستى.

قازىرگى تاڭدا 320 ادام تۇراقتى جۇ­مىس ىستەيتىن فەرمادا 600 مىڭعا جۋىق قۇس وسىرىلۋدە. فابريكادا جۇمىرت­قا جيناۋ جانە سۇرىپتاۋ پروتسەستەرى اۆتو­مات­تاندىرىلعان جۇيەدە جۇمىس ىستەپ تۇر. زامان تالابىنا ساي زووتەحني­كالىق, ۆەتەرينارلىق زەرتحانالارىمەن قامتىل­عان. قۇس فەرماسىنىڭ قۋاتى جىلىنا 105 ملن دانا جۇمىرتقا جانە 2 مىڭ توننا برويلەر قۇس ەتىن وندىرۋگە قاۋقارلى.

قالا اكىمى توتەنشە جاعداي كەزىن­دە ساقتىق شارالارىن بارىنشا كۇشەيتە وتىرىپ, ءىرى كاسىپكەرلىك نىساندار­دىڭ جۇمىسىن قايتا باستاۋدى مىق­تاپ قولعا الدى. سەبەبى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى قانشاما قالا تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. وسىعان وراي, جۋىردا «راحات-شىمكەنت» كونديتەرلىك فابريكاسىنىڭ جاڭا جەلىسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. اتالعان كاسىپورىنعا ارنايى بارعان قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ جۇ­مىس­شىلارمەن كەزدەسىپ, فابريكانىڭ قالا ونەركاسىبىن دامىتۋدا ايرىقشا ۇلەسى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

جاڭا جەلىنىڭ اشىلۋى وتكەن جىل­دىڭ ءساۋىر ايىندا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى مەن «راحات-شىمكەنت» جشس اراسىنداعى سەرىكتەستىك مەموراندۋمى ناتيجەسىندە ىسكە اسىرىلعان. بۇل جوبا بارىسىندا قازاقستانداعى ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ وندىرىستىك الەۋەتىنە 1,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىمەن قوسا, جوبا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 90 ملن تەڭگە سۋبسيديا تولەنگەن. جاڭا جەلىنىڭ اشىلۋى ارقىلى 80 ازامات جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل فابريكا ءبىر ساعات ىشىندە 1 توننا, ءبىر جىلدا 3,5 مىڭ توننا مارمەلاد شىعاراتىن بولادى. فابريكا زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇگىندە 30 اتالىم بويىنشا 6 ءونىمنىڭ ءتۇرى وندىرىلەدى. 2019 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا فابريكادا 20 مىڭ توننا ءونىم شىعارىلعان.

قاقپا – قالانىڭ ايناسى

جاقىندا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ شىمكەنتتىڭ وڭتۇستىگىنەن كىرەبەرىستەگى كوپىردىڭ قاسبەتىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن ماماندارمەن تالقىلادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكا داڭعىلى بويىندا ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىن قاراپ شىقتى.

ءيا, كورشىلەس وزبەكستان باعىتىنداعى قاقپانىڭ سىرتقى قاسبەتى ەسكىرىپ, جۇپى­نى كورىنەتىن. قالا قاقپاسىنىڭ قوناقتار ءۇشىن ءبىرىنشى نۇكتە, اينا ەكەنىن ەسكەرگەن سالا ماماندارى وڭتۇستىك كىرە­بەرىستىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى جوبالار جاساي باستادى.

قازىرگى تاڭدا مۇندا ارلەۋ جانە جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستال­عان كۇردەلى جوندەۋ ىسىنە قازىنادان 2 ملرد 400 ملن تەڭگە قاراستىرىل­عان. شىمكەنت قالاسىنىڭ وڭتۇستىك قاقپاسى سانالاتىن داڭعىل بويىندا ءجۇرىپ جاتقان بۇل شارۋالار «بەرەكە» كورپوراتسياسىنا جۇكتەلىپتى. قالا اكىمى مەردىگەر كومپانياعا اتقارىلاتىن ءىستىڭ ساپاسىنا اسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. «رەسپۋبليكا داڭعىلىنداعى جوندەۋ جۇمىسىنىڭ نە ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقا­نىن تۇسىندىرە كەتەيىن. كوپتەگەن تۇرعىن بۇل ماسەلەگە سىنمەن قاراۋدا. بايقا­سا­ڭىزدار, جولدىڭ ءبولۋ جولاعىنىڭ ءبىر شەتىنە سۋ قاشىرعىش قۇبىرلار, ەكىنشى جاعىنا لوتوك ورناتىلۋدا. قۇبىر قويعان سەبەبىمىز, ونىڭ ۇستىنە ۆەلوجول سالىنادى. سول سەبەپتى, اسفالتتى جاڭبىر سۋى كوبىنە لوتوكقا قاراي قۇيىلاتىن ەتىپ توسەيمىز. جاۋىن-شاشىن كەزىندە سۋ سول ارناعا قۇيىلادى دا, جولدى سۋ باسۋ قاۋپى بولمايدى. بۇل جۇيەنى بايتۇرسىنوۆ كوشەسىندە بايقاپ كوردىك. سوڭعى جاۋىن كەزىندە جۇمىسى اياقتالماعان ەكى اۋماقتى قوسپاعاندا مۇندا سۋ باسۋ قاۋپى بولعان جوق», دەيدى قالا اكىمى.   

ايتا كەتەرلىگى, رەسپۋبليكا داڭعىلى­نىڭ ەكى باعىتىندا دا 4 جولاقتى جول قاراستىرىلعان. ۇزىندىعى 5,2 شاقى­رىمدى قۇرايتىن كوپىر مەن داڭعىلدىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا بۇگىندە 150 جۇمىسشى جۇمىلدىرىلعان. بۇل شارۋانى 2021 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان.

ال شاھاردىڭ اۋەجاي اۋماعىندا قۇ­رىلىس جۇمىستارى قارقىندى. زامان تالابىنا ساي قالانىڭ كەلبەتىن كور­سەتەتىن ساۋلەتتىك جوبانى كوگالدان­دىرۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالماق ەمەس.

شاھار باسشىسى اۋەجاي اۋماعىن اباتتاندىرۋعا ارنالعان جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى. جوبا بويىنشا جالپى 5 گەكتار اۋماقتى اباتتاندىرۋ قاراستىرىلعان. وندا جەر قازۋ, اباتتاندىرۋ, اسفالت توسەۋ, جارىقتاندىرۋ, اۆتوتۇراق سالۋ, ايالدامالار سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

اتقارىلاتىن ءار جۇمىستى مۇقيات تىڭ­­داعان قالا باسشىسى ءوزىنىڭ ۇسى­نىستارىن ەنگىزىپ, مەكەمە باسشىلىعىنا بىرقاتار مىندەت جۇكتەدى. حالىقارالىق اۋەجاي اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالىنىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ جوباسى بويىنشا جاڭا تەرمينال ماڭىندا 485 كولىككە ارنالعان اۆتوتۇراق سالۋ باستالدى. قازىرگى تاڭدا جەر قازۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 485 كولىككە ارنالعان اۆتوتۇراق, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا ارنالعان ورىن, اۆتوبۋستارعا بولىنگەن جول, 9 قىز­مەتتىك اۆتوتۇراق, اۆتوبۋستارعا تۇراق سالىنادى. سونىمەن قاتار ەكى اقىل­دى ايالداما, ۇزاق ۋاقىت تۇراقتارعا ارنال­عان 4 دانا قالقا, 8 قوقىس جاشىگى مەن 8 ورىن­دىق ورناتىلىپ, اسفالتوبەتوندى جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىن توسەۋ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدارىن گرانيت پليتكالارىمەن قاپتاۋ, 14277 شارشى مەتر جەرگە كوگال توسەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.

شىمكەنتتى ابات قالاعا اينالدىرۋ ءۇشىن كوگالداندىرۋ جۇمىستارى دا كەزەڭ­كەزەڭىمەن قولعا الىنۋدا. اتاپ ايتار بولساق, ءال-فارابي اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان 2 گۇلزاردا اباتتاندىرۋ, قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

«د.قوناەۆ داڭعىلى مەن ع.يلياەۆ كوشەسى قيىلىسىنداعى گۇلزاردى كورىك­تەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسى قولعا الىندى. نىسان اۋماعىندا كوگال الاڭى تولىقتاي جاڭارتىلىپ, ۆەلوجول, جارىق شامدارى جانە ورىندىقتار ورنا­تۋ قارال­عان. قوسىمشا قىلقان جاپىرا­ق­تى اعاش كوشەتتەرى, دەكوراتيۆتى گۇل­دەر وتىر­­­عىزىلاتىن بولادى», دەيدى ءال-فارا­بي اۋدانىنىڭ اكىمى عابيت ماۋلەنقۇلوۆ.

سونداي-اق د.قوناەۆ داڭعىلى مەن تۇركىستان كوشەسى قيىلىسىنداعى گۇلزار­دى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى باس­تالدى. عابيت ماۋلەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇل نىساندار شىمكەنت قالاسى­نىڭ وزىندىك كەلبەتىن ايشىقتاپ, قالا تۇر­عىن­دارى دەمالاتىن ايماققا اينالادى.

ايتا كەتەرلىگى, اۋدان اۋماعىندا 13 ساياباق, 18 گۇلزار, 17 ەسكەرتكىش جانە 11 سۋبۇرقاق بار.

زووباق زامان تالابىنا ساي جاڭارتىلادى

الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە تۇرعىن­دار تۇگىلى جان-جانۋارلارعا تولىق جاع­داي جاسالعان. ارينە ولار دا تابيعات انانىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت-اق. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا عانا اڭ-قۇستار ۇستايتىن زووباقتار بار. سو­نىڭ ءبىرى شىمكەنت قالاسىندا ورنالاسقان.

سوڭعى جىلدارى قالاداعى زووباق ايماعىندا بىرقاتار وڭدى ءىس جۇزەگە اسا باستادى. دەگەنمەن بۇل جۇمىستار ءالى دە جەت­كىلىكسىز. سەبەبى تمد ەلدەرىنىڭ مادە­ني استاناسى اتانعان ءىرى مەگاپوليس زوو­باعى زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك.

وسىنى ەسكەرگەن قالا اكىمدىگى كارانتين كەزىندە شىمكەنتتەگى زوولوگيالىق باقتا جوندەۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. بۇل تۋرالى شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان مامىتاليەۆ ينستاگرام پاراقشاسىندا ايتىپ ءوتتى.

«شىمكەنت زووباعى كەلۋشىلەر ءۇشىن ازىرگە جابىق. بىراق بۇل زوولوگيالىق باق جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. وندا جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن جۇر­گىزىلۋدە. زووباق باسشىلىعى, مەردى­گەر مەكەمە جانە جوبالاۋشى وكىلدەرىمەن وتكەن كوشپەلى وتىرىستا جۇمىستاردىڭ بارىسىن تالقىلادىق. زوولوگيالىق پاركتىڭ 63 پاۆيلونى قايتا جاڭارتىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءاربىرى جانۋارلارعا بارىنشا جاقسى جاعداي جاقسارتۋ ماق­ساتىندا جابدىقتالادى», دەدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

شىمكەنتتەگى زووباقتىڭ كەلبەتى جىل وتكەن سايىن وزگەرىپ كەلەدى. باقتىڭ وڭ جاق بولىگىندە حايۋاناتتارعا ارنالعان «افريكا» ايماعى قۇرىلدى. مۇندا جان-جانۋاردىڭ تۇيەقۇس, تۇيە, زەبرا, انتيلوپا, گنۋ, مارال سىندى 6 ءتۇرى بار.

زووباق 1980 جىلى 19 ءساۋىر كۇنى اشىلدى. العاشقى كەزدە كوللەكتسيادا 75 اڭنىڭ ءتۇرى, 350 داناسى بولدى. زووباق اشىلعاننان باستاپ جانۋارلار كوللەكتسياسى كوبەيە ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا زووباق كوللەكتسياسىندا 194 ءتۇرلى جان-جانۋاردىڭ 2002 باسى بار. زووباقتا جىل سايىن تەڭبىل بۇعى, ارقار, پوني, ەۋرو­پالىق كەربۇعى, قىرعاۋىل, ۇيرەك, جول­بارىس پيتون, ارىستان جانە تاعى دا باسقا جانۋارلاردىڭ تۇرلەرى كوبەيۋدە. شىم­كەنت مەملەكەتتىك زوولوگيالىق ساياباعى 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەۋرا­زيا­لىق ايماقتىق زووباق جانە اكۆاريۋم اسسو­تسيا­­تسياسىنا قايتا مۇشەلىككە ەندى.

شىمكەنت مەملەكەتتىك زووباعىنىڭ باستى ماقساتى – سيرەك كەزدەسەتىن جانە جوعالىپ بارا جاتقان جابايى اڭدار­دى اسىراۋ, ولاردى كوبەيتىپ تابيعاتقا قاي­تا جىبەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مى­سى, سونىمەن قاتار قىزمەتكەرلەر كەلۋ­شىلەرگە اڭدار تۋرالى لەكتسيالار وقىپ, ەكسكۋرسيا جاسايدى. جىل سا­يىن عىلىمي جۇمىستار قازاقستان مەن تمد ەلدەرىنىڭ جۋرنالدارىندا جارىق كورەدى. زووباقتا جىل بويىنا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن بيولوگيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارناپ لەكتسيالار, عىلىمي كونسۋلتاتسيالار جانە وندىرىستىك, ديپلوم الدىڭداعى تاجىريبەلەر وتكىزىلىپ كەلەدى.

قازىرگى تاڭدا زووباقتا جوندەۋ جۇ­مىستارى بىرنەشە كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا.

«2015 جىلى 10 پاۆيلون, 2018 جىلى 9 پاۆيلون جوندەۋدەن وتكەن. «مەردىگەر مەكەمە «MabexTrade Ltd» جشس-ءنىڭ جۇمىسىنا ەسكەرتپەلەر بەرىلدى. ولاردى ءبىر اي ىشىندە رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردىم. «ارالاس پاۆيلون» مەن «ازيا» پاۆيلونىن قايتا قۇرۋ قاراستىرىلعان. جوبا بويىنشا جۇمىستار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس. مەردىگەر مەكە­مەلەردەن قۇرىلىس مەرزىمىن ساق­تاۋ­دى تالاپ ەتتىم. «وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك» كونتينەنتتەردىڭ 27 پاۆيلونىن جوندەۋ جوسپارلانۋدا. «كورپوراتسيا بەرەكە» جشس-مەن جوبانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەردى تالقىلادىق», دەپ اتاپ ءوتتى ب.مامىتاليەۆ.