قالىباي تاسقۇلوۆ پەن اليم حاكيموۆ – قاي ەلدىڭ قاھارماندارى؟!.

ولاردىڭ ەسىمى 1969 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «كەڭەس ودا­عىنىڭ قازاقستاندىق باتىرلارى» اتتى قوس­تومدىقتىڭ (قۇراستىرۋشىلار – پ.س.بەلان, ن.پ.كاليتا) ەكىنشى تومىنا ەنگەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى ۇرپاق بۇل ەكەۋىنىڭ قاي ەلدىڭ قاھارماندارى ەكەنىن جەتە بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى شىمكەنتتەي شىرايلى شاھاردا 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اشىلعان داڭق مەموريالىندا ەسىمدەرى التىن ارىپ­پەن قاشاپ جازىلعان ەلۋ شاقتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مەن «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرىنىڭ اراسىنان ولاردىڭ اتى-ءجونىن كەزىكتىرە المايسىز. ال تاشكەنت پەن بۇگىنگى بوستاندىق اۋدانىنىڭ ورتالىعى –عازالكەنت قالاسىنداعى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاقتادا ولاردىڭ اتى-ءجونىنىڭ بار نەمەسە جوق ەكەنى بىزگە بەلگىسىز. سوندا بۇل ەكەۋى قاي ەلدىڭ قاھار­ماندارى بولعانى؟!.

قالىباي تاسقۇلوۆ 1922 جىلى وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىنداعى اسىق اتا (قازىرگى دومالاق انا) اۋىلىندا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سارباز بولعان كەزدە ونىڭ جاسى جيىرماعا دا جەتپەگەن ەكەن. دنەپر وزەنىنەن وتۋدە كورسەتكەن قاھارماندىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن 1943 جىلعى 30 قازان كۇنى قاتارداعى جاۋىنگەر قالىباي تاسقۇلوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.

ول ءوزىنىڭ قاتار قۇرداستارىنان ەرەكشە تۋعان جوق. مەكتەپتە وقىدى. جايلاۋدا قوي جايدى. مۇمكىن مايدانعا اتتانار ساتتە قالىباي تاسقۇلوۆتىڭ تۋعان جەرگە باتىر بولىپ ورالامىن دەپ اكەسىنە بەرگەن سەرتىنە جۇرت ونشا سەنە دە قويماعان شىعار.

جەكسۇرىن جاۋعا قارسى كەسكىلەسكەن شاي­قاستاردا ونىڭ بۇعاناسى بەكىپ, قا­بىرعاسى قاتايا تۇسكەن. دنەپر وزەنىنە تاياۋ جەردەگى ۇرىستاردىڭ بىرىندە كورسەتكەن ەر­لىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ما­راپاتتالعان.

ال وسىدان كەيىن دنەپر تاريحي شاي­قاسىنىڭ كۋاسى بولعان. مۇندا باسقا دا كوپ­تەگەن قازاق جاۋىنگەرلەرى سياقتى جاس جاۋىن­­گەر قالىباي تاسقۇلوۆ تا ءوزىن حاس با­تىر­لارشا كورسەتكەن. ول 69-قىزىلتۋلى سەۆسك ديۆي­زيا­سى 120-اتقىشتار پولكىنىڭ دنەپر وزەنى­نەن العاشقىلار قاتارىندا وتكەن اۆتوماتشى دەسانت توبىنىڭ قۇ­رامىندا بولاتىن. كەڭەس جاۋىنگەرلەرى فاشيستەرمەن اشىق ايقاس­قان. دنەپر وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى كور­­سەتكەن ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن قالىباي تاس­قۇلوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بول­عان.

تۋعان جەرىندەگى «ەڭبەكشى» (كەيىننەن فرۋنزە اتىنداعى ۇجىمدىق شارۋاشىلىق دەپ اتالعان, قازىرگى ەڭبەك اۋىلى) ۇجىمدىق شارۋا­شىلىعىندا تۇراتىن اكەسىنە جاس باتىر مىنا جىر شۋماقتارىن سول كەزدە جازعان ەكەن:

دنەپر وزەنىنەن وتكىزدى مەنىڭ ءوز ەلىم,

وت كەشىپ ءجۇرىپ ورتەندى

تالاي وزەگىم.

جىبەردى ەل مەنى قاسىرەت جاسىن

توكپەۋگە,

قىزعىشتاي سوندا قورعاۋعا

ءمولدىر وزەنىن.

انت ەتەم مىناۋ تۇرعاندا كەۋدە,

قول امان,

قۋامىن جاۋدى قۋانىشىمدى

توناعان.

بەرلينگە جەتىپ, جەڭىستى ءبىز تويلاپ,

سودان سوڭ قايسار باتىر بوپ

ەلگە ورالام...

وسىلايشا قالىباي ءوز سەرتىن ابىرويمەن ورىنداعان. بەيبىت ومىرگە ورالعاننان كەيىن ول ەل يگىلىگى جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەت­كەن.

اليم حاكيموۆ 1919 جىلى وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلتى – تاجىك. كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى. 1939 جىلدىڭ قازان ايىندا قى­زىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ماي­دان­داعى ۇرىس ارەكەتتەرىنە قاتىسقان. اسكەري ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن مايور اليم حاكيموۆ 143-قىزىلتۋلى سۋۆوروۆ وردەندى كونوتوپسك-كوروستەنسك اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ باتالون كومانديرى بول­عان. 1945 جىلعى 27 اقپاندا وعان كە­ڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. باتا­لون­­نىڭ ەرجۇرەك كومانديرى قىزىل تۋ جانە الەك­­ساندر نەۆسكي وردەندەرىمەن ماراپات­تالعان.

143-اتقىشتار ديۆيزياسى 487-پولكىنىڭ ەرجۇرەك وفيتسەرى, مايور اليم حاكيموۆ ءوز باتىرلىعىمەن داڭققا بولەنگەن. 1943 جىلى جازدا كۋرسك يىنىندەگى كەسكىلەسكەن شايقاستاردا ول باسقارعان باتالون نەمىس-فاشيستەرىنىڭ قورعانىس شەپتەرىن الدىمەن بۇزىپ وتكەن. 1944 جىلعى شىلدە ايىنىڭ باسىندا اليم حاكيموۆ باسقارعان باتالون كوۆەل قالاسىنىڭ تۇبىندەگى قيان-كەسكى شايقاستاردا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن.

كەڭەس وفيتسەرى اليم حاكيموۆتىڭ اسكەري تالانتى اسىرەسە پولشانىڭ استاناسى –ۆارشاۆا ماڭىنداعى ۇرىستاردا بارىنشا تۇلعالانىپ كورىنگەن. ونىڭ ماراپات قاعازىندا قىسقاشا جازىلعان مىناداي جولدار بار: «1945 جىلعى 15 قاڭتاردا ۆار­شاۆا ايماعىنداعى ستارا دەرەۆنياسىنىڭ توڭىرەگىندە جاۋدىڭ قورعانىس شەبىن بۇزىپ وتەردە اليم حاكيموۆ جولداس دۇشپاننىڭ ادام كۇشى مەن تەحنيكاسىن ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىراتقان. جاۋدى وكشەلەي قۋا وتىرىپ, ءوز باتالونىنىڭ جەكە قۇرامىن ۆيسلا وزەنىنەن ديۆيزيادا ءبىرىنشى بولىپ وتكىزگەن. دۇشپاننىڭ ەكى ترانشەيادان تۇراتىن پلاتسدارمىن يەلەنىپ, مودلين - ۆارشاۆا تاس جولىن ۇستاپ تۇرعان. وسى جولى دۇشپاننىڭ جاياۋ اسكەرلەرى مەن جۇكتەرى تيەلگەن بەس اۆتوماشيناسىن جويىپ جىبەرىلگەن».

بۇل قالاي بولعان ەدى؟.. مايور اليم حاكيموۆتىڭ باسشىلىعىنداعى باتالون­نىڭ ۆيسلا وزەنىنەن ءوتىپ شىعۋى مۇڭ ەكەن, گيتلەرشىلەر ءۇستى-ۇستىنە قيان-كەسكى قارسى شابۋىل جاساعان. جارىلعان بومبالار مەن سناريادتاردان جەر سول­قىلداعان. 12 ساعات ىشىندە باتالون وز­دەرىنە قاراي جاسالعان 15 شابۋىلدى توي­تارعان. سودان سوڭ نەمىس-فاشيستەرى سەگىز تانكىسىن جانە وعان ەرتىپ اۆتوماتشىلارىن ۇرىسقا شىعارعان. تانكتەردىڭ بەتكە العان باعىتىنا, باتا­لوننىڭ وڭ جاق قاناتىنا مايور اليم حا­كيموۆ ناعىز ەرجۇرەك ءارى تاجىريبەلى كوممۋنيست جاۋىنگەرلەردى جيناعان بولاتىن. باتەرەيا كومانديرى كاپيتان سمىسلوۆ تۋرا نىساناعا الىپ, جەتەكشى ماشينانى, بۇدان بولەك تاعى ەكى تانكتى قوسا قابات جايراتقان. جاۋىنگەرلەر – يگۋمنوۆ پەن باشكيروۆ تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن گراناتالارمەن جاۋ تانكىلەرىن قيراتقان. مەد­ۆەدەۆ پەن كۋحليارەنكو تانكتەردىڭ سو­ڭىن­دا كەلە جاتقان اۆتوماتشىلارعا پۋلەمەت­پەن وق بوراتقان. باتالون كومانديرىنىڭ سايا­­سي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى يستو­مينوۆ پەن اعا لەيتەنانت بارانوۆ قول پۋلەمەت­­تەرىمەن ايقىش-ۇيقىش وق سەبەلەگەن. جاۋ جاعى كوپ شىعىنعا ۇشىراعان. ۇرىس دالا­­سىندا دۇشپاننىڭ ءتورت تانكىسى مەن 120 ولىگى قالعان. ءتورت وفيتسەرى مەن 30 سولداتى تۇت­قىنعا الىنعان.

ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھار­مان­دىعى ءۇشىن مايور اليم حاكيموۆ پەن ءبىر توپ جاۋىنگەرگە 1945 جىلعى 27 اقپاندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1932 جىلى قۇرىلعان بوستاندىق اۋدانى 1956 جىلعا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرا­مىندا بولعان. ءبىز ءسوز ەتكەن قوس قاھار­مان ۇلى وتان سوعىسىنا وسى جەردەن, ياعني قا­زاق­ستاننان اتتانعان. دەمەك, ولار – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باتىرلارى ەمەس پە؟!. سوعان قارا­ماس­تان, 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي شىمكەنتتە اشىل­عان داڭق مەموريالىنان بۇل ەكەۋىنىڭ ەسىمىن كەزىك­تىرە المايسىز.

مۇنى ايتاسىزدار, وندا تاريحتا بەينە­بىر بوستاندىق اۋدانى بولماعانداي, بۇل اۋدان­­­­نان قاندى مايدانعا اتتانعان جاۋىن­گەرل­ەردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اتى-ءجونى جازىل­ماعان.

ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ باتىرلارىن ءبى­لىپ قانا قويماستان, ولارعا قۇرمەت پەن تاع­زىم ەتۋى ءتيىس. ەرلەر ەسىمى ەل ەسىندە ماڭ­گى ساق­تا­لۋى­ ءۇشىن ولاردىڭ اتى-ءجونىن ەنتسي­كلوپە­ديا­­­لارعا ەنگىزگەن ماقۇل. قاھارماندار تۋرالى كىتاپتار جازىپ, ەسكەرتكىشتەر ور­ناتۋ دا ار­تىق ەتپەيدى. ويتكەنى ەلدىڭ ازات­تىعى ءۇشىن ەرلىك كورسەتكەندەردىڭ ەسىمدەرى ۇمى­تىل­ماۋى ءتيىس!

ءابدىساتتار ءالىپ,

قازاقستان جۋرناليستەر جانە حالىقارالىق جازۋشىلار وداقتارىنىڭ مۇشەسى

شىمكەنت