ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: ورتاق ەرلىك, ورتاق تاريح

حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن قاسىرەتى

 

ەرلان سىدىقوۆ,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ رەكتورى:

 

– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – حح عاسىر­دىڭ ەڭ ۇلكەن قايعى-قاسىرەتى رەتىندە ەسەپ­تەلەدى: ول ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىن­شا, اسكەري جانە بەيبىت تۇرعىنداردى ەسكەر­گەندە, 50-دەن 80 ميلليونعا دەيىن ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي: «مايدانداعى اسكەري ەرلىك پەن تىلداعى قاجىرلى ەڭبەك جەڭىستىڭ باستى نەگىزىنە اينالدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سۇراپىل سوعىستاعى ۇلى جەڭىسكە وشپەس ۇلەس قوستى. 500-دەن استام قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. سوعىس جىلدارى بۇكىل حالقىمىز تىلداعى ەڭبەككە جۇمىلدى. جاۋعا اتىلعان 10 وقتىڭ توعىزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاسالدى. اكەلەرىمىزدىڭ ەرلىگى مەن انالارىمىزدىڭ ەڭبەگى حالقىمىز­دىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. ءبىزدىڭ جەڭىس­تەرىمىزدىڭ تاريحى – پاتريوتيزم مەن ەل بىرلىگىنىڭ ناعىز ۇلگىسى».

سول كەزدەگى كەڭەس وداعى ءۇشىن اسكەري اگرەسسيانى تويتارۋ جولىندا بولعان ۇرىس ۇلى وتان سوعىسى بولىپ سانالادى. ۇلكەن قۇرباندىقتاردىڭ ارقاسىندا ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ قانا قويماي, ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىستى. قازاق حالقى كەڭەس وداعىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە, سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اسكەر قاتارىنا قوسىلدى. قازاقستاننان مايدانعا حالىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگى جىبەرىلدى, ناقتىراق ايتقاندا 1,3 ميلليوننان استام ادام سوعىسقا اتتاندى.قازاقستاندا 12 اتقىشتار ديۆيزياسى, 4 ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى, ونىڭ ىشىندە 2 ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى قۇرىلىپ, سوعىسقا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار 50-گە جۋىق پولك پەن ءارتۇرلى اسكەر ءتۇرى قۇرىلدى. قازاقستاندا قۇرىلعان اسكەري قۇرامالار لەنينگرادتى قورعاۋعا, ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاسقا, كۋرسك, دنەپردەن ءوتۋ ۇرىستارىنا, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, بالتىق پەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋگە قاتىستى. رەيحس­تاگقا قىزىل جاۋىنگەرلىك تۋدى ور­ناتقانداردىڭ ىشىندە قازاق راقىمجان قوش­قارباەۆ تا بولدى.

پارتيزان قوزعالىسىنا كوپتەگەن قازاق ەل اۋماعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بولگاريا, يۋگوسلاۆيا, يتاليا, فران­تسيا مەملەكەتتەرىندە, ياعني ەۋروپا جەرىندە دە قاتىستى.

سوعىس جىلدارى قازاقستانعا جۇز­دەگەن زاۋىت پەن فابريكا كوشى­رىلدى. بۇل رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋستىڭ وككۋپاتسيالانعان ايماقتارىنداعى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار بولاتىن. كەڭەس اسكەرىن قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستان شەشۋشى ءرول اتقاردى دەپ زور ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ سوعىس جىلدارىنداعى شەككەن زاردابى دا وتە جوعارى. قازاقستاننان مايدانعا شاقىرىلعانداردىڭ جارتىسى وتباسىنا ورالمادى. حابارسىز كەتكەن قا­زاقتاردى ىزدەۋ ءالى دە جالعاسۋدا. از عانا ارداگەرلەرىمىز قالدى. سوندىقتان بۇكىل عىلىمي قاۋىمداستىق تاريحي جادىنى ساقتاۋعا جانە ولاردىڭ باتىرلارىنا دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىش سەزىمىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋى كەرەك. ءوز تاريحىمىزدى بىلمەي – بولاشاققا جول جوق!

مەن, حالىقارالىق ء«ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: ورتاق ەرلىك, ورتاق تاريح» تاقى­رىبىنداعى ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا شىن جۇرەكتەن سالەمىمدى جولدايمىن. الەمدەگى جاعداي­لارعا قاراماستان, ءومىرىن سوعىس پەن بەي­بىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ارنا­عان الەمنىڭ كوپتەگەن كورنەكتى عالىمدارى مەن ونەر ادامدارى دا بۇگىنگى كەزدەسۋ­گە قاتىسۋعا ۋاقىت پەن مۇمكىندىك تاپ­تى. بارلىعىڭىزعا العىس ايتامىز. بۇل ءىس-شارا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ نا­تيجەلەرىن وبەكتيۆتى عىلىمي جانە پراك­تيكالىق تالداۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى جانە بولاشاققا كونسترۋكتيۆتى كۇن ءتارتىبىن قويادى دەپ سەنەمىن.

ءىI دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى اقش پەن الەمدىك ءتارتىپ

 

حۋمان سادري,

ساراپتاما جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (IPAC) ديرەكتورى (اقش):

 

 

– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۆاشينگتوندى سوعىستان كەيىنگى الەمدىك ءتارتىپ ورنا­تۋعا اكەلدى. ول ءۇش پرينتسيپكە نە­گىز­دەلدى: بەيبىتشىلىك, دامۋ جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ. بۇل ۇشەۋى كەيىن بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان حالىقارالىق قوعامداستىقتار جيىنىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدى.

سوعىس كەزىندە اقش پەن ونىڭ وداق­تاستارىنىڭ مۇددەسى گەرمانيا, يتاليا جانە جاپونياداعى فاشيستىك رەجىمدى بۇزۋ بولدى. دەگەنمەن اقش پرەزيدەنتى ف.رۋزۆەلت پەن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيللدىڭ سوعىس بىتپەي جاتىپ-اق ودان كەيىنگى الەمدىك تارتىپكە قاتىستى ۇلكەن جوسپارلارى بولدى.

ەۋروپا تاجىريبەسىنەن حاباردار اقش كوشباسشىلارى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­قا دەيىن دە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە نەگىزدەلگەن ەسكى يدەيانى الەمدىك بەيبىت­شىلىكتى قورعاۋ ءتاسىلى رەتىندە قولداندى. اقش وداقتاستارىنىڭ 1940-جىلدارداعى سوعىستان كەيىنگى بەيبىتشىلىك جوسپارى تىڭ يدەيا بولمادى.

ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پرەزيدەنت ۆ.ۋيلسون جاڭا الەمدىك جۇيە ورناتۋدى ۇسىندى. ول قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان ۇلتتار ليگاسى دەگەن جاھاندىق ۇيىمعا نەگىزدەلگەن يدەيا ەدى. 1918 جىلى قاڭ­تاردا ۇلتتار ليگاسى يدەياسىن ءوزىنىڭ 14 باعى­تىنا قوستى. دەگەنمەن اقش بۇل ليگانىڭ قاتارىنا ەنبەدى. اقىرى ۇيىم جۇمىسىن توقتاتتى. ويتكەنى قۇرىلىم الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دايىن ەمەس-ءتىن. وعان ونىڭ كۇشى دە, قاۋقارى دا جەتپەدى. ۇيىم رەسمي جۇمىسىنا 1920 جىلى 16 قاڭتاردا كىرىستى, 26 جىلدان كەيىن 1946 جىلى 20 ساۋىردە تارادى. الايدا حالىقتىڭ ىنتىماق پەن قاۋىپسىزدىكتى اڭساۋى ۇيىممەن بىرگە ول­گەن جوق.

ۇلتتار ليگاسى سياقتى بۇۇ دا اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ يدەياسىمەن قۇرىلدى. ليگانىڭ تاجىريبەسىنە قارا­عاندا ۆاشينگتون ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى الەمدىك تارتىپكە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن بۇل ۇيىمدى بىردەن قولدادى. وعان قوسا امەريكا بۇۇ جۇمىسىنا نيۋ-يوركتەن عيمارات بەرىپ, قاجەتتىلىگىمەن قامتاماسىز ەتتى. اقش دەمەۋشىلىگىنىڭ استارىنداعى نەگىزگى تەوريالىق يدەيا – ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك. ياعني, ءار ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ ماسەلەسى دەگەن جۇيە. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تەتىگىنىڭ شەڭبەرىندە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر اگرەسسيۆتى مەملەكەتكە قارسى جۇمىلادى.

ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك, البەتتە, ۇجىم­دىق قورعانۋ مەن قاۋىپسىزدىك كەلى­سىم­دەرىنە قاراعاندا قيىن جۇيە سانالادى. وعان ەكى سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, بۇل جۇيە بار­لىق الەمدى قامتۋعا باعىتتالعان. ال ەكىنشىدەن, مۇندا قوعامداستىققا تونگەن قاتەردىڭ وشاقتارى مەن ونىڭ تۇرلەرى قاراستىرىلادى. تەوريالىق تۇرعىدان قاراعاندا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاريحى تەرەڭدە بولسا دا اقش پەن حالىقارالىق قوعامداستىقتا قولدانىلۋى قيىندىق تۋدىردى. ونىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن كوپتەگەن تالاپتىڭ ورىندالۋى كەرەك ەدى. وسىلايشا, يدەيا مەن ءىس جۇزىندە ورىندالۋى اراسىندا ۇلكەن كەلىسپەۋشىلىك تۋدى. دەگەنمەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جازبالارىنان بۇل يدەيانىڭ 1950 جىلى كورەي سوعىسى مەن كۋۆەيتتەگى 1991 جىلعى قاقتىعىس جاعدايلارىندا قولدانىلعانىن بىلە الامىز.

اسكەري اگرەسسيانى الەمگە تونگەن قاۋىپ رەتىندە بەلگىلەۋمەن قاتار اقش كەدەي­لىك الەمگە مەملەكەتتىك تۇر­عىدان دا, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قاتەرلى دەگەن يدەياعا كەلەدى. حا­لىق­ارالىق قاتىناس سالاسىندا ەكو­نو­ميكالىق فاكتورلاردى سوعىس تۋدىرۋ­شى سەبەپتەر رەتىندە قاراستىرعان ادە­بيەتتەر كوپ. بايلار مەن كەدەيلەر بولىپ جىكتەلۋ مەملەكەتتەگى جەرگىلىكتى قاقتىعىستارعا الىپ كەلسە دە, ءدال وسىنداي سەبەپ پەن رەسۋرستاردىڭ دۇرىس بولىنبەۋى حالىقارالىق كەلەڭسىزدىكتەر مەن قاقتىعىستارعا الىپ كەلۋى مۇم­كىن. اقش-تىڭ كوپتەگەن باتىستىق جاق­تاستارى قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا جاندانۋعا الىپ كەلەتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ناتيجەسى رەتىندە جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىنە كوڭىلى تولعان حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ جاق­سارۋىن ايتا الامىز. جالپى راتسيو­نالدىلىق – بولاشاققا باسىمدىق بەرگەن ادامداردىڭ ءوز قوعامىن بەيبىت ءارى تۇراقتى قۇرىلىمعا جەتەلەۋىندە.

ال سوعىستان كەيىن اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ كوپتەگەن دامۋ جوبالارىن قارجىلاندىرىپ, جاندانۋ يدەياسىن دارىپتەدى. ال بۇل جوبالار قۇنىنىڭ كولەمى بۇۇ-نىڭ جالپى قارجىسىنىڭ 75 پايىزىن قۇرايدى.

 

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: بەيتاراپ تۇركيا

 

سەيىت ءالي اۆدجۋ,

يىلدىرىم بەيازيت ۋنيۆەرسيتەتى, (تۇركيا), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعىەۇۋ-ءدىڭ شاقىرتىلعان پروفەسسورى:

 

– تۇركيا سوعىس كەزىندە بەيتاراپتىعىن ساقتاپ قالدى. الايدا 1939 جىلى قازاندا ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا اراسىندا گەرمانيا تۇركياعا شابۋىل جاساعان جاعدايدا, وداقتاستار تۇركيانى قولدايدى دەگەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىم 41 ملن فۋنت كولەمىندەگى نەسيە­گە جاسالدى. ال ولار شامامەن 1941 جىلى شابۋىلدايدى دەپ جوسپارلادى. دەگەنمەن بولجام ورىندالمادى, ال انكارا گەرمانيانىڭ كسرو مەن سي­رياعا جەتۋ ءۇشىن تۇركيا شەكاراسىنان ءوتۋ ءوتىنىشىن قولدامادى. سوعىسقا دەيىن گەرمانيا تۇركيانىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى ەدى. تۇركيا ەكى جاقپەن جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. ەكى تاراپتان دا قارۋ ساتىپ الدى. وداقتاستار گەرمانيانىڭ بولات وندىرىسىندە قولدانىلاتىن حروم ساۋ­داسىن توقتاتۋعا تىرىستى. 1942 جىل­دان باستاپ وداقتاستار اسكەري كو­مەك كورسەتىپ, سوعىس جاريالانۋىن تالاپ ەتتى. تۇركيا پرەزيدەنتى يسمەت ءينو­نۇ1943 جىلى قارا­شادا رۋزۆەلت, چەرچيللمەن كاير كون­فەرەنتسياسىندا كەزدەسىپ, تولىقتاي قارۋ­لانعاننان كەيىن سوعىسقا كىرىسۋگە ءسوز بەر­دى. 1944 جىلى تامىزعا قاراي گەرما­نيانىڭ جەڭىلىسى تاياعاندا تۇركيا قا­تى­ناسقا نۇكتە قويدى. تۇركيا 1945 جىلى اقپاندا گەرمانيا مەن جاپونياعا سو­عىس جاريالادى. بۇل تۇركيانىڭ ەندى قۇرى­لا­تىن بۇۇ-عا مۇشە بولۋعا قادامى ەدى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بەيتاراپ قالۋ تۇركيانىڭ مۇددەسى ءۇشىن دۇرىس شەشىم بولدى. ناشار ەكونوميكا, تەحنولوگيا جاعىنان ءالسىز اسكەر, جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋى, سوڭعى سوعىس­تاردىڭ تيگىزگەن اسەرى, سوعىس كەزىندە جانە سوعىستان كەيىنگى قاۋىپ-قاتەر مەن قوعامنىڭ ويى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇركيانىڭ سىرتقى ساياساتىن­دا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جەتىستىك نەگىزىنەن پرەزيدەنت ي.ءينونۇنىڭ تابان­دىلىعى, ۇلكەن قاتەلىكتەردەن ساقتانۋى ماقساتىنداعى قىراعى قاتىناسىمەن بايلانىستى. ي.ءينونۇ مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ حالقىن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەلدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك دامۋدى تەجەيتىن اۋىر سالدارىنان ساقتاپ قالعان ەڭبەگى ەلەنۋى كەرەك.

 

رەسەي  سوعىستى قالاي قابىلدايدى؟

 

مارينا لاپەنكو,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ساراتوۆ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى (رەسەي), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ شاقىرتىلعان پروفەسسورى:

 

– كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرى سانالاتىن رەسەي ءۇشىن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۇلى وتان سوعىسى رەتىندە قاراس­تىرىلادى. رەسەي 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا جاساعان فاشيستىك گەرمانيانىڭ وپاسىزدىق شابۋىلىنان ءوز اۋماعىن قورعاۋ ماقساتىندا سوعىسقا ارالاستى.

ۇلى جەڭىس كۇنى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­ اياقتالعان 2 قىركۇيەك كۇنى (جاپونيانىڭ تىزە بۇككەنى تۋرالى اكتىگە قول قويىلعان كۇنى) ەمەس, گەرمانيانى تولىق كاپيتۋلياتسيالاۋ اكتىسىنە قول قويىلعان كۇن – 9 مامىردا تويلانادى. جەڭىسكە ۇلكەن شىعىندارمەن قول جەتكىزىلدى. كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى مەن ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قورعاپ قانا قويماي, سونى­مەن بىرگە ەۋروپالىق كوپتەگەن مەملەكەتتى ازات ەتتى.

جەڭىس كۇنىنەن 75 جىل وتكەن سوڭ, ەۋرو­پانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى ەۋروپانى فاشيستىك گەرمانيا باسقىنشىلارىنان بوساتۋداعى كەڭەس وداعىنىڭ ءرولىن تومەن­دەتىپ كورسەتۋ ارەكەتتەرىن جالعاس­تىرۋدا. ءتىپتى كەڭەس وداعىن ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ تۋىنداۋىنا كىنالى دەپ ايىپتاۋدا. ەقىۇ ناتسيزم مەن ءستالينيزمدى تەڭەستىرۋگە تىرى­سادى. رەسەيدە بۇل ماسەلە مۇل­دە جابىق. مۇندا حالىقارالىق قاتى­ناستار مەن حالىقارالىق قۇقىق تۇر­عىسىنان راستالعان بىرنەشە ماڭىز­دى جايتتار بار. نيۋرنبەرگ ءىسى ءىى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى جانە «حالىق­ارالىق كەلىسىمدەر, كەلىسىمدەر مەن مىن­دەتتەمەلەردى بۇزۋ ارقىلى اگرەسسيۆتى سو­عىستى جوسپارلاۋ, دايىنداۋ, سوعىس اشۋ», «سوعىس قىلمىستارى» جانە «ادام­زاتقا قارسى قىلمىستارعا» قاتىستى ناتسيس­تىك پارتيا ارەكەتتەرىنىڭ اگرەس­سيۆتى سيپاتىن انىقتاۋدا ناقتى نۇكتە قويدى».

90-جىلداردان باستاپ قازىرگى ۋاقىت­قا دەيىن حورۆاتيا, ەستونيا, ۋكراينا جانە چەحيا تاريحي وقيعالارعا اۋديت جۇر­گىزۋ ارقىلى جەڭىس تاقىرىبىن ساياسيلان­دىرۋعا تىرىستى. بۇل ارەكەتتەرىن تاريحتى قايتا جازۋ, ەسكەرتكىشتەردى قيراتۋ جانە ناتسيستىك ارىپتەستەردى ماداقتاۋ ار­قىلى كورسەتۋدە. الايدا بۇل وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ وبەكتيۆتى جانە تاريحي شىندىققا قايشى كەلەتىندىگىن كورسەتۋدەن باسقا ەشتەڭە ەمەس.

بەرليندەگى ترەپتۆەر پاركىندە كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ قولا ءمۇسىنى تۇر. « ازاتتىق جاۋىنگەرى» دەپ اتالاتىن مۇسىندە ءبىر قولىمەن قىلىش ۇستاپ, ەكىنشى قولىمەن نەمىس قىزىن كوتەرىپ تۇرعان كەڭەستىك جا­ۋىن­گەر بەينەلەنگەن. نەلىكتەن بەرليندەگى «ازاتتىق جاۋىنگەرىنىڭ» تاعدىرى تالليندەگى «قولا سولداتتىڭ» نەمەسە پراگاداعى مارشال يۆان كونەۆتىڭ ەسكەرت­كىشىنىڭ تاعدىرىنان وزگەشە؟ ويت­كەنى گەرمانيا – قالىپتاسقان مەملەكەت, بارلىعىنا سالماقپەن قارايدى.

گەرمانيا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وقيعالارىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز تاري­حى­نىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قابىلدادى جانە تاريحتى قايتا جازۋعا جانە بۇل جاۋاپ­­كەر­شىلىكتەن باس تارتۋعا تىرىسپاي­دى.

قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق قوعام­داستىققا سوعىس/قاقتىعىس سياقتى ۇعىم­دارعا ورتاق كوزقاراسىن دامىتۋ, قالىپ­تاستىرۋ وتە قاجەت. ويتكەنى قازىرگى زا­مان­­عى سوعىستار جاڭا سيپاتقا يە. ولار­­دى  «پروكسي سوعىستار», «گيبريدتىك سوعىس­تار», «اقپاراتتىق سوعىستار», «ساۋ­دا سوعىستارى» دەپ اتايدى. ەندى «بيو­لوگيالىق سوعىس» دەگەن شىقتى...

قورىتا ايتقاندا, ورتاق كوزقاراس پەن حالىقارالىق قۇقىقتى دامىتپاي, بەي­بىتشىلىك پەن تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ قيىن.

 

وتكەن شاق – بولاشاققا ساباق

 

يان لەي,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جاعى بويىنشا ديرەكتورى, سيان شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:

 

– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن قىتاي­دىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستارى ۇق­ساس, بىزدەر سوعىس كەزىندە وداقتاس بول­دىق, وسى سۇراپىل سوعىستان امان-ەسەن وتتىك جانە جەڭدىك!

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جەنمين جيباو» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا قىتايدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قوسقان ۇلەسى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن كەزدەگى سوزدەرى ءالى ەسىمدە. ول قىتاي حالقى ءفاشيزمدى جەڭۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى, دەدى.

شىن مانىندە, قىتاي ءۇشىن ءىى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس قالعان ەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا ەكى جىل بۇرىن باستالدى جانە 1941 جىلعا دەيىن قىتاي حالقى جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى جالعىز كۇرەستى. سوعىس جىلدارىندا قىتاي بارلىق قا­تىسۋشىلار اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن شى­عىندارعا دۋشار بولدى.

قىتاي دۇنيەجۇزىلىك انتيفاشيستىك ليگانىڭ ماڭىزدى مۇشەسى بولدى. ول جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى ءبىرىنشى بولىپ سوعىسقا كىردى. 1931 جىلدان باستاپ قىتاي حالقى سولتۇستىك-شىعىس قىتايدا جاپون اگرەسسياسىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزە باستادى.

1937 جىلى جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى جالپىۇلتتىق سوعىس باستالدى. قىتايداعى جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس دۇنيەجۇزىلىك فاشيزمگە قارسى كۇرەستىڭ ماڭىزدى بولىگى بولدى.

قىتايدا جاپون ارمياسىنىڭ 94 پا­يىزى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جانە جاپون اۋە كۇشتەرىنىڭ 60 پايىزى شوعىرلانعان-دى. قىتاي حالقى جاپون فاشيستەرىنە اۋىر سوققى جاسادى, بىراق 35 ميلليون قىتاي ومىرىنەن ايىرىلدى, تىكەلەي ەكونوميكالىق شىعىن 100 ميلليارد دوللاردان استى, ال جاناما ەكونوميكالىق شىعىن شامامەن 500 ميلليارد دوللارعا جەتتى.

قىتاي حالقىنىڭ جاپون فاشيستەرىن جەڭۋدەگى شەشۋشى كۇش بولعانى, الەمدىك انتيفاشيستىك سوعىستا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, تاريحي ۇلەس قوسقانى ءسوزسىز.

سوعىس الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ حالىقتارىنا, ونىڭ ىشىندە اگرەسسيا جاساعان ەلدەردىڭ حالىقتارىنا دا اۋىر زاردابىن تيگىزدى. سوعىس تاۋقىمەتى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بىردە-ءبىر وتباسىن اينالىپ وتپەدى. سول سياقتى, سوعىسقا قازاقستاننىڭ ءاربىر بەسىنشى تۇرعىنى جۇمىلدىرىلدى. قازاقستاننان 1 ميلليون 200 مىڭعا جۋىق ادام مايدانعا اتتاندى, ولاردىڭ جارتىسى ورالمادى...

قازىرگى تاڭدا بىرىنشىدەن, بۇۇ-نىڭ بەدەلى مەن ءرولىن قولداۋ جانە نىعايتۋ ماڭىزدى. وسىلايشا دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر, ۇلكەن, كىشى مەملەكەتتەر دەپ بولمەۋ قاجەت. بارلىعى دا بىردەي ءوز پىكىر, كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە, ماڭىزدى الەم­دىك ىستەردى تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە اتسالىسۋ قۇقىعىنا يە بولۋى كەرەك. ەكىن­شىدەن, بەيبىتشىلىك پەن دامۋ – ۋاقىت تالابى. بەيبىتشىلىك بولماسا ەشقانداي دامۋ بولمايدى. الەمدى سوعىستان قالاي قور­عاۋعا بولادى؟ قىتاي بۇل ءۇشىن نە ۋادە ەتتى جانە نە ىستەدى؟

قحر توراعاسى سي تسزينپين قى­تاي ءوز اسكەرىنىڭ 300 مىڭ جاۋىن­گەرى قىسقارتىلعاندىعىن مالىمدەي كەلىپ: «قىتاي قانشالىقتى كۇشتى بولسا دا ەشقاشان گەگەمونيا مەن ەكسپانسيا جاساۋعا ۇمتىلمايدى. قىتاي باسقا ۇلتتارعا ەشقاشان زيان تيگىزبەيدى» دەدى. بۇل قىتايدىڭ سالتاناتتى ۋادەسى.

دامۋ ارقىلى عانا بەيبىتشىلىك ورناۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي مەن قازاقستان رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتىپ, دامۋدى ىنتالاندىراتىن ەكونوميكالىق قۇرىلىستى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزۋدە. سوندىقتان 2013 جىل­­دىڭ قىركۇيەگىندە سي تسزينپين قا­زاقستانعا ساپارى بارىسىندا كوپتەگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن تۇر­عىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشاتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ۇسىندى. قازاقستان جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جىبەك جولىن جانداندىرۋ مىندەتتەرىنە سايكەس كەلەدى.

ءبىز, قىتايلار مەن قازاقتار باقىتتى ءومىردى ءوز قولىمىزبەن ورناتامىز. ال سوعىس, زورلىق-زومبىلىق تەك ازاپ پەن جەڭىلىس اكەلەدى. ۇشىنشىدەن, ىنتىماقتاستىقتى, ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تولەرانتتىلىقتى دامىتۋ ماڭىزدى. ەلدەر مەن حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قورعاۋ جانە نىعايتۋ كەرەك.

بارلىق ەلدەر مەن حالىقتار بەيبىت قاتار دامۋ مەن ىنتىماقتاستىق جولىنا تۇسەدى, سودان كەيىن ءاردايىم اشىق اسپان مەن جارىق كۇن سالتانات قۇرادى دەپ سەنەمىز. قورىتىندىلاي كەلە, وتكەن شاق – بولاشاققا ساباق دەگىم كەلەدى.

 

سوعىس جىلدارىنداعى يران

 

احماد ۆاحشيتەح,

Russian Viewer جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ شاقىرىلعان پروفەسسورى:

 

– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باس­­تالۋىنان ءبىر كۇن وتكەن سوڭ (1939­ ج. 4 قىركۇيەك) يران پرەمەر-ءمينيسترى ماح­مۇد دجەم مالىمدەمەسىندە: «قازىرگى ۋاقىتتا, وكىنىشكە قاراي, ەۋروپاداعى سو­عىس اۋقىمى ۇلكەيىپ كەتتى. يراننىڭ يم­پەريالىق ۇكىمەتى ءوز شەشىمىن جاريا­لادى. جۇرتشىلىق بۇل ناۋقان كەزىندە بەيتاراپ بولۋدى جانە بەيتاراپتىلىقتى ساقتاپ قالۋ قاجەتتىگىن ايتادى», دەدى.

رەزا شاحتىڭ پىكىرىنشە, «يران سوعىسقا قاتىسا الاتىنداي جەتكىلىكتى كۇشكە يە بول­عان جوق نەمەسە ءوزىنىڭ قۇقىق­تارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيتىندەي جاعدايدا بولمادى». وسىلايشا, «بەيتاراپ ساياسات يران ءۇشىن قاجەت ەدى. سونداي-اق بۇل سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزگەن دەرجاۆالار ءۇشىن ماڭىزدى بولدى».

ماحمۋد دجەمنىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن ەلدىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى ءالي اسگار حەكمات شەتەلدىك ازاماتتارعا يراننىڭ بەيتاراپتىعىنا قايشى كەلەتىن پىكىرلەر ايتۋدان باس تارتۋعا شاقىردى. 1939 جىلى 4 قىركۇيەكتە پاريج اقپارات اگەنتتىگى يران بەيتاراپ بولادى دەپ جاريالادى. سونداي-اق 13 قىركۇيەكتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موزاففار الام تەگەراندا ورنالاسقان ەلشىلىكتەرگە يراننىڭ بەيتاراپتىعى تۋرالى حابارلادى. الايدا يراندا 700-گە جۋىق نەمىس ساراپشىسى مەن ماماندارىنىڭ بولۋى سەبەپتى كەڭەس وداعى مەن ۇلىبريتانيا يران ۇكىمەتى ەلدەگى نەمىستەردى تىڭشىلىق ارەكەتتەر جاسايدى دەپ الاڭداپ, ولاردى قۋىپ شىعارادى دەپ بولجادى.

1941 جىلى 19 شىلدەدە كەڭەس جانە انگليا ۇكىمەتتەرى يراندا نەمىس ازا­ماتتارىنىڭ بولۋى تۋرالى رەسمي تۇر­دە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ءبىر ايدان كەيىن يرانعا ۇقساس ۋلتيماتۋم جول­داندى. سونىمەن بىرگە گەرمانيا ۇكى­مەتى رەزا شاحقا حابارلاما جىبەردى, وندا گيتلەر «يراننىڭ وداقتاستاردىڭ قىسىمىنا قارسىلىق بىلدىرگەنىنە جانە ونىڭ بەيتاراپتىق ساياساتىنا» قاناعاتتانعانىن ءبىلدىردى.

گيتلەر, سونداي-اق, گەرمانيانىڭ ماي­دانداعى جەڭىسى يران ۇكىمەتىنە وداق­تاستار قىسىمىنا قارسى تۇرا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى...

كەڭەس وداعى مەن ۇلىبريتانيانىڭ يران تەرريتورياسىن پايدالانۋ تۋرالى تالابىنا رەزا شاح ۇكىمەتى وڭ جاۋاپ بەر­مەدى.

الايدا كەڭەس وداعى, ۇلىبريتانيا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى گيت­لەرگە قارسى كۇرەستە يران تەرريتورياسىن پايدالانۋعا مۇددەلى بولدى. وعان ولار قول جەتكىزدى. بۇل تەرريتو­ريا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە «جەڭىس كوپىرى» دەپ اتالدى. وسى «كوپىردە» بەي­بىت­شىلىك ورناتۋ ءۇشىن 1941 جىلدىڭ 25 تامىزىنان باستاپ بريتاندىق جانە كەڭەس اسكەرلەرى يراننىڭ جاس ارميا­سىنىڭ كەيبىر بولىكتەرىن, ەلدى ءىس جۇزىندە جاۋلاپ الدى. ءۇش كۇننەن كەيىن رەزا شاح يران ارمياسىنىڭ بارلىق ارميا بولىمشەلەرىنە قارسىلاسۋدى توقتاتۋدى بۇيىردى. 28 قىركۇيەكتە انتي-گيتلەر كواليتسياسىنىڭ مۇشەلەرى يران ۇكىمەتىن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى مەن بىرقاتار نەمىس ساراپشىسىن قوسپاعاندا, ەلدەگى بارلىق نەمىس ازاماتتارىن شىعارۋعا شاقىردى. كواليتسيا يراننان كەڭەس وداعىنا قارۋ, وق-ءدارى مەن قارۋ-جاراق تاسىمالداۋعا جاردەم­دەسۋگە ۋادە بەردى.

وسىعان وراي, ۇلىبريتانيا مەن كەڭەس وكىمەتى يرانعا وڭتۇستىك مۇناي­دىڭ ءبىر بولىگىن جانە يراننىڭ بالىق اۋلاۋ­دان العان تابىسىن تولەۋگە, يران­نىڭ ەكونوميكالىق سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, يران جەرىندە ودان ءارى العا جىلجۋعا جول بەرمەۋگە جانە مۇم­كىن­دىگىنشە اسكەرلەرىن تەزىرەك شىعارىپ اكە­تۋگە مىندەتتەندى.

رەزا شاح ۇكىمەتى بۇل ۇسىنىستاردى قاراستىرىپ جاتقان كەزدە, 1941 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە وداقتاستار يران ۇكىمە­تىنە تاعى دا ۋلتيماتۋم قويدى. وندا, ەگەر يران 48 ساعات ىشىندە نەمىس ازامات­تارىن ءوز اسكەرلەرىنە تاپسىرماسا, گەرما­نيا, يتاليا, رۋمىنيا جانە ۆەنگريا ەلشىلىكتەرى جابىلاتىنى ايتىلدى.

رەزا شاح ءالى دە وداقتاستاردىڭ ۋلتيماتۋمىنا ناقتى جاۋاپ بەرمەگەندىكتەن, 1941 جىلى 16 قىركۇيەكتە كەڭەستىك جانە بريتاندىق اسكەرلەر سولتۇستىك پەن وڭتۇستىككە قاراي تەگەرانعا كوشتى.

رەزا شاح حانزادا مۇحاممەد رەزاعا بيلىكتى بەرۋدەن باسقا امالى قالمادى. ءوزى قۋعىنعا ۇشىرادى.

يراننىڭ جاۋلاپ الىنۋى تەك بري­تاندىق جانە كەڭەستىك اسكەرلەرمەن شەك­تەلمەدى. اقش سوعىسقا كىرگەننەن كەيىن ولاردىڭ اسكەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى يرانعا كىردى. الايدا يراننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن الدىمەن يران, ۇلىبريتانيا جانە كەڭەس وداعى اراسىندا 1942 جىلى اقپاندا ۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سودان كەيىن وداقتاستار باسشىلارىنىڭ دەكلاراتسياسىنا قول قويىلىپ (رۋزۆەلت, چەرچيلل جانە ستالين), تەگەراندا كەپىلدىك بەرىلدى.

يراننىڭ وداقتاستار كۇشتەرمەن جاۋ­لاپ الۋىنىڭ التى جىلىندا قۇرلىق, تەڭىز جانە اۋە كۇشتەرى سوققىلارىنىڭ زارداپتارىنان بولەك, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى مەن قاۋىپسىزدىگى بۇزىلدى, ازاپ, اشتىق پەن ءولىم بولدى.

سوعىس اياقتالعان كەزدە وداقتاس كۇش­تەر ۇشجاقتى كەلىسىمگە سايكەس يراننان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق گەرمانيادان كەيىن جاپونيانىڭ مويىنسۇنۋىنا جانە بريتانيانىڭ يراننان كەتۋ تۋرالى باس­تاماسىنا قاراماستان كەڭەس وداعى يران­نان ءوز اسكەرلەرىن شىعارۋدى قالا­مادى.

يران ۇكىمەتىنىڭ بۇۇ-عا بەرگەن شا­عى­مى كەڭەس وداعىن يراننان ءوز اسكەرلەرىن شىعارۋعا ماجبۇرلەي المادى. سوڭىندا, 1946 جىلى اقپاندا پرەمەر-مينيستر بولعان احماد گاۆام ۇكىمەتى قابىلداعان شارالاردىڭ باتىستىڭ ۋلتيماتۋمىمەن ۇشتاسۋى كەڭەس وداعىن يراننان كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى.

 

سوعىستىڭ ادامزاتقا تيگىزگەن زاردابى

 

پۋنيت گاۋر,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ايماقتانۋ كافەدراسىنىڭ شاقىرىلعان پروفەسسورى ء(ۇندىستان):

 

– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس 20 جىلدىق ءۇزىلىس كەزىندە شەشىلمەگەن داۋ-داماي­لارعا بايلانىستى ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ جالعاسى بولدى. جەر-جاھان تۇگەلگە جۋىق قاتىسقان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلى قاسىرەتى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كوپ ادام شىعىنى بولعان قاقتىعىس ەدى. قازا بولعانداردىڭ سانى – 70 ميلليون ادام.

سوعىس ادامزاتقا زور قاۋىپ توندىرە وتىرىپ, حالىقتاردىڭ جاپپاي ميگراتسياسىنا, الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر تەڭسىزدىگىنە ىقپال ەتتى. قاقتىعىستار ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى جاڭا ەلدەر مەن اۋماقتارعا تاراتۋدى كوكسەدى, سونداي-اق اتوم ەنەرگياسىمەن جاسالعان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قوسقاندا, بىرقاتار ماڭىزدى جوبا مەن جاڭالىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەۋرو­پادا شامامەن 40 ميلليون ادام اجال قۇشتى. ونىڭ جارتىسى – ساربازدار, ال جارتىسى – بەيبىت حالىق. كەڭەس وداعى 20 ميلليون ادامىن جوعالتتى. نەمىستىڭ قۇل­دىق لاگەرلەرىندە 3,5 ميلليون كەڭەس اسكەري تۇتقىنى قازا بولدى جانە 1 ميل­ليوننان اسا تۇرعىن لەنينگرادتى قورشاۋ كەزىندە اشتىقتان كوز جۇمدى.

گەرمانيا 9 ميلليونعا جۋىق ادامىنان ايىرىلدى. ونىڭ 5,3 ميلليونى – جاۋىنگەر, ال 3,3 ميلليونى بەيبىت حالىق بولدى. ناتسيستەر گەرمانيانىڭ 300 مىڭ بەيبىت تۇرعىنىن ءولتىرىپ, وداقتاستاردىڭ بومبالاۋى 600 مىڭ ادامدى جويدى. پولشا 5 ميلليون ادا­مىن جوعالتتى. بۇل ونىڭ بارلىق حالقىنىڭ 16%-ىن قۇرادى. يۋگوسلاۆيا 1 ميلليون ادام جوعالتتى, ونىڭ 445 مىڭى سولدات بولدى. فرانتسيا 568 مىڭ ادام جوعالتتى, ونىڭ ىشىندە 218 مىڭ سارباز بولدى. ۇلىبريتانيا گەرمانيانىڭ اۋەدەن بەرگەن سوققىسىنان 60 مىڭ تۇر­عىنىنان جانە 384 مىڭ ساربازىنان ايى­رىلدى. سونداي-اق رۋمىنيا, يتاليا جانە ۆەنگريا ادام شىعىنى كوپ ەلدەر قاتارىنان كورىندى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تىنىق مۇحي­تىندا قازا تاپقان 30 ميلليون ادام­نىڭ 20 ميلليونى قىتاي حالقى بولدى. ونىڭ 80%-ى – بەيبىت حالىق. جاپون اسكەرى نانكيندە 1937 جىلى 300 مىڭ قىتايلىقتى ءولتىردى. بۇعان قوسا 500 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان «تاريح­تاعى ەڭ ءىرى ەكولوگيالىق سوعىس اكتى­سى»­ قىتاي جاپونداردى توقتاتۋ ءۇشىن بوگەتتى بۇزعاندا سارى وزەننىڭ (حۋانحە) تاسقىنىنان پايدا بولدى.

جاپونيانىڭ اسكەري قىلمىستارى قىتايدا, جاپونيادا, كورەيادا, ۇندى­قىتايدا جانە فيليپپيندە 6 ميلليون ادامنىڭ ولىمىنە الىپ كەلدى. سونى­مەن قاتار 400 مىڭ ايەل جىنىستىق قۇل­دىققا سالىندى. ولاردىڭ 90%-ى سوعىس سوڭىنا قاراي قايتىس بولدى. يندو­نەزيا جاپونيانىڭ باسىپ الۋى جانە اشتىق سالدارىنان 4 ميلليون ادامىنان ايىرىلدى.

ءۇندىستان 3 ميلليون ادامنان, ونىڭ ىشىندە 90 مىڭ ساربازىن, جاپونيا 2 ميلليون ساربازىن جوعالتتى. وداقتاستاردىڭ بومبالاۋى جانە حيروسيما مەن ناگاسا­كيگە ەكى يادرولىق شابۋىلدىڭ ناتيجە­سىندە 1 ميلليونعا دەيىن بەيبىت تۇرعىن قا­زا بولدى.

سوعىستىڭ وسىنشا زاردابىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرسا دا, الەمدەگى ىقپالدى كۇش­تەر قاۋىپ-قاتەر دەڭگەيىن تومەندەتۋگە اسى­عار ەمەس.

 

تۇتاس ءۇندىستاننىڭ ىقپالى

 

يرفان شاحزاد,

«ەۋرازيا عاسىرى» ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى (پاكىستان):

 

 

– 1947 جىلعا دەيىن بىرىگۋ جولىنان وتكەن ۇندىستانعا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە باسقىنشىلىق جاسالعان. بۇل تاقىرىپ حالىقارالىق ديسكۋرس­تا از تالقىلاندى. سەبەبى ول ۋاقىتتا الەم­نىڭ باسقا كوپتەگەن ەلى سياقتى ءۇندىستان دا تاۋەلسىزدىگىن الماعان ەدى, بريتان يمپەرياسىنىڭ وتارى بولدى. الايدا ەكى الاپات سوعىستىڭ تاريحىن مۇقيات تالداۋ سۋبكونتينەنتتىڭ ءرولى قارجى, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس جانە ادام بيلىگى تۇرعىسىنان شەشۋشى بول­عانىن كورسەتتى. اسىرەسە, اتالعان فاكتور ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرەكشە باي­قالدى. ءتىپتى سول كەزدەگى بريتان يمپە­رياسى ءۇندى حالقىنىڭ جانە ونىڭ رەسۋرستارىنىڭ ۇلەسىنسىز سوعىستاعى ناتيجەلەرى اعىلشىندار قالاعانداي بولماۋى مۇمكىن ەكەنىن مويىندادى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى پايىم­د­اعاندا, سول ۋاقىتتا ءۇندىس­تاندا قالىپتاسقان ساياسي جاعدايعا زەر سالىپ قاراۋ ماڭىزدى. بۇل سۋب­كونتينەنتتىڭ بريتان يمپەرياسىمەن كۇ­رەسى اياقتالۋعا, ياعني تاۋەلسىزدىككە جا­قىن قالعان ۋاقىت ەدى. دەگەنمەن حالىق­تىڭ نەگىزگى ەكى توبى – ۇندىلەر مەن ۇندىستاندىق مۇسىلمانداردىڭ تاۋەلسىزدىككە كوزقاراسى ءارتۇرلى بولدى. ءۇندى ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ (INC) با­سىنداعى ۇندىلەر ءۇندىستاننىڭ ءبىر­تۇ­تاس ەل رەتىندە بوستاندىق العانىن قالادى. مۇسىلماندار باستاعان بۇكىل­ۇندىلىك مۇسىلمان ليگاسى (AIML) مۇسىل­مان­داردىڭ شەكاراسىن بولەك شەگەندەۋ ءۇشىن كۇرەستى.

INC جانە AIML ەكەۋى دە ءىى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستا بريتاندىقتاردى قول­دادى. INC باسشىلىعى ءوز قولداۋىن جاريا­لاماس بۇرىن بريتاندىق ۆيتسە-پرەزيدەنتكە بىرقاتار شارت قويدى. م.گاندي فاشيزممەن قارۋسىز كۇرەستى العا تارتتى. ال م.دجيننا باسقاراتىن AIML دەموكراتيا مەن دەموكراتيالىق نورمالاردى, جالپى جاھاندىق ماقساتتى كوزدەيتىنىن ءبىلدىردى. م.دجيننا ەگەر مۇسىلماندار بەلسەندى بولماسا, ولار سوعىستان كەيىن بولىنبەگەن ءۇندىستاندا قيىن جاعدايدا قالادى, سەبەبى ولار حالىقتىڭ ازشىلىعىن قۇرايدى دەپ سانادى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا بريتاندىق­تاردىڭ اتىنان تۇتاس ءۇندىستاننان جال­پى العاندا 2,5 ميلليون سارباز قاتىسقان دەپ باعالانادى. بۇل سوعىستا 80 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن ادام قازا بولدى. بۇل رەتتە مۇسىلماندار سۋبكونتينەنت حالقىنىڭ 25%-ىن قۇراسا دا, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شايقاسقان اسكەردىڭ قۇرامىنداعى مۇسىلماندار 40% بولعانىن ەسكەرۋ كەرەك.

سۋبكونتينەنتتىڭ جاۋىنگەرلەرى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارلىق مايدانىندا شايقاستى. ولار ەۋروپادا, تاياۋ شىعىستا, افريكادا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا جانە قىتاي-ءۇندىس­تان-بيرما مايدانىندا بولدى. بىرىنشى­دەن, سۋبكونتينەنتتىڭ ساربازدارى جاپون­داردىڭ ۇندىستانعا شابۋىلىنان ءتيىمدى قورعاندى. ەكىنشىدەن, ولار قىتايدى جاپونداردان جانە باسقالاردان قۇتقارۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سۋبكونتينەنتتىڭ قوس­قان ۇلەسى بريتان يمپەرياسىنىڭ رەسمي قۇجاتىندا جاقسى كورسەتىلگەن. بىراق بۇعان ءۇندىستاندا, پاكىستاندا جانە بانگلادەشتە باسىلعان ادەبي شى­عار­مالاردا لايىقتى ءمان بەرىل­مەگەن.

 

قاقتىعىستار مەن بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋدىڭ جەتى ونجىلدىعى

 

حەندريك بۋللەنس,

دوكتور, پروفەسسور, ەۋروپانىڭ الەمدى زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ, اۋگسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى الەم جانە جانجالداردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى-مۇشەسى (گەرمانيا):

 

– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتال­عانىنا 75 جىل تولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇمكىندىكتى جىبەرۋ, ءۇمىت ءۇزۋ, ساباق الۋ, جاھاندىق سىن-قاتەرلەر سياقتى ماسە­لەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ونىڭ كوپتەگەن ۇلت, قوعام, توپتار نەمەسە جەكە تۇلعالار تاراپىنان ءارتۇرلى قابىلدانۋى جاھاندىق ساياساتتىڭ بارىسىنا اسەر ەتتى.

البەتتە, قاشاندا وقيعالاردىڭ سال­دارى ءتۇرلى ەل, الەۋمەتتىك توپتار مەن جەكە تۇلعالار تۇرعىسىنان زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل كەيبىر فاكتورلاردى تالداي وتىرىپ شىعىس-باتىس بلوك­تارىنىڭ كونفرونتاتسياسىن توقتاتۋ مىسالىندا كورىنىس تابۋى مۇمكىن.

ەپيستەمولوگيالىق جانە عىلىمي كوز­قاراسپەن قاراعاندا, قۇبىلمالى الەمنىڭ وقيعالارى الدىن الا بولجان­باعان. مۇنى بىردە-ءبىر عىلىمي قوعام­داستىق, ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر اي­تىپ بەرە الماعان. ماعان وسى اشىق ماسە­لەنى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باس­تاماشىلىق ەتكەن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى اڭگىمەنىڭ سوڭىنا قاراي كوتەرۋگە تۋرا كەلىپ تۇر.

سىني تۇرعىدان جان-جاقتى سۇراقتار «قانداي ساباق الدىق؟» دەگەن ساۋالعا توقايلاسادى. مۇمكىن جاۋاپتاردىڭ ءبى­رى قاقتىعىستار مەن بەيبىتشىلىكتى جانە ونىڭ تاسىلدەرىن زەرتتەۋ بويىنشا حالىق­ارالىق قوزعالىستىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىنا قىسقاشا شولۋ بولماق.

بۇل جاڭا ءتاسىل نەوليبەرالدى كاپي­تاليزمنىڭ تارالۋىنان ءاۆتوريتاريزمنىڭ كوتەرىلۋىنە دەيىنگى ءپوپۋليزمنىڭ, ۇلت­شىلدىقتىڭ, ءميليتاريزمنىڭ, ساياسي- ءدىني ەكسترەميزمنىڭ, ناسىلشىلدىك جانە تەرروريزمنىڭ كۇشەيۋىنە قاتىستى بۇرىن­عى جانە قازىرگى نەگىزگى ساياساتپەن, تاجىري­بەمەن ۇشتاسادى. بۇل قۇبىلىستار ءبىزدىڭ الدىمىزعا «ناقتى نە ىستەۋ كەرەك؟» جانە «قانداي تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت؟» دەگەن ماڭىزدى ماسەلە قويادى. الەم تاپ بولعان ناقتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر – اسكەري شىعىندار, ۇزاققا سوزىلعان جانە جاڭا قارۋلى قاقتىعىستار, قارۋلانۋ جارىسى, كەدەيشىلىك, اشتىق, قورشاعان ورتانىڭ قۇلدىراۋى, ءماجبۇرلى جاپپاي كوشى-قون جانە تابيعي نەمەسە تەحنوگەندىك اپاتتار, كليماتتىڭ وزگەرۋى, جەر سىلكىنىسى, سونداي-اق قازىرگى COVID-19 پاندەمياسى.

تاقىرىپتىق زەرتتەۋدىڭ مىسالى رەتىندە مەن قازاقستان ءۇشىن, بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جانە وتە تابىستى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساعان مەملەكەت ءۇشىن ءماجبۇرلى جاپپاي كوشى-قوندى باسقارۋعا قاتىسۋعا نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم تۇراقتى, ينكليۋزيۆتىك ۇسىنىستار ۇسىنعىم كەلەدى.

ماعان نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قاقتى­عىستاردى, بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ورتالىقتىڭ تۇجىرىمداماسى وسى وقۋ جانە زەرتتەۋ ورنىنىڭ باسشىلىعىنا ۇسىنىلدى.

 

ۇرپاقتار ساباقتاستىعى

 

تاتيانا كوشمان,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى:

 

– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋل­تەتىندە «وتباسىمنىڭ ارداگەرى» ىزدەۋ جۇمىسىنىڭ ءوتىپ جاتقانىنا وسىمەن بەسىنشى جىل تولدى. بۇل جاۋىنگەر جولىنىڭ تاريحىن انىقتاۋعا, ارداگەرلەر ەرلىگى مەن باسقا مەملەكەتتەردە جەرلەنگەن باتىرلاردىڭ زيراتىن تابۋعا جول اشادى. ستۋدەنتتەر ينتەرنەت رەسۋرستار ارقىلى ىزدەپ, وقيعالار جيناپ, دەرەككوزدەرگە شولۋ جاسايدى. وسى جىلى زيراتتى انىقتاۋمەن قاتار بەلارۋس جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا بارۋ مۇمكىندىگى تۋدى.

2020 جىلى 27-31 قاڭتار ارالى­عىندا باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگو­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋل­تەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ءبىزدىڭ ستۋدەنت­تەر جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداس­تىرىلعان, سوعىس نە ەڭبەك ورىندارىن ارالاۋعا ارنالعان حالىقارالىق 55-ءشى «جۇلدىزدى شەرۋگە» قاتىستى. جۇل­­دىزدى شەرۋگە قاتىسۋشىلار اراسىندا ەۇۋ-ءدىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى ءادىل ەگىنباي بولدى. باۋىرلاستار زيرا­تىن كورۋگە بارعان ستۋدەنتىمىز – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان كا­ما­لي جۋانىشباەۆ دەگەن سولداتتىڭ شوبەرەسى. ونىڭ وتباسى 2019 جىلعا دەيىن اتالارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى تۋرالى بىلمەگەن.

اقمولا وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىندا تۇرعان جۋانىشباەۆتار اۋلەتىندە 5 ۇل بولعان. قالي, قۇرمان, جانالي, كا­مالي, اقتايلاق ەسىمدى ۇلداردىڭ تورتەۋىن سوعىسقا الىپ كەتكەن. ولار ماي­دانعا 1941 جىلدىڭ شىلدەسىندە اتتانادى. ءتورت جىلدا اعايىندىلاردان بىردە-ءبىر حات كەلمەگەن. مايداننان ەشقايسىسى قايتا ورالمادى. سوعىستان كەيىن تۋىستارى ىزدەۋدى باستاپ, قۇزىرلى ورگاندارمەن بايلانىسقا شىعادى. الايدا بۇل جۇمىستار ەش ناتيجەسىن بەرمەگەن.

ءادىل ەگىنباي «جۇلدىزدار شەرۋىنە» قاتىسىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا بارۋعا مۇمكىندىك الدى. باۋىرلاستار زيراتىندا 17 مىڭنان استام ادام جەرلەنگەن. مە­موريالدى تاقتادا وداقتاس ەلدەن شىققان ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اتى جازۋلى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار دا بار. اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى, 612-اتقىشتار پولكىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى كامالي جۋانىشباەۆتىڭ ەسىمىن وسىلايشا شوبەرەسى كوردى.

سالتاناتتى كەش بارىسىندا باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋ­دەنتتەرى مەموريالدى كەشەنگە گۇل شوق­تارىن قويدى. ك.جۋانىشباەۆتىڭ ۇرپاعىنا «ۇرپاقتارعا جولداۋ» مەن «باۋىر­لاستار زيراتىنىڭ توپىراعى» تابىستالدى.

«جۇلدىزدى شەرۋگە» قاتىسۋ ستۋدەنتتەرگە ىزدەۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدى­لىعىن كورسەتىپ, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باتىر­لارىنىڭ اتىن تاريحتا قالدىرۋعا ۇلەس قوسۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

 

ايقارمانى دايىنداعاندار

جولدىباي بازار,

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

ورىنبەك وتەمۇرات,

«Egemen Qazaqstan»