بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا وسەتىن وسىمدىكتەر جونىندە حاباردار ەتىپ, وتكەن تاريحىمىزدى تارازىلاۋعا, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشىپ كەلەدى. ەل ەسىندە ۇمىت قالعان وسىناۋ وسىمدىكتەردىڭ شىعۋ تاريحىنا شولۋ جاساپ كورەيىن.
الشوڭقاي, قۇمارشىق, ءشۇيلىم...
ءۇش تۇعىر ىسپەتتى وسى اتالعان وسىمدىكتەر ەلدى سوناۋ اشارشىلىق كەزەڭىندە امان الىپ قالعانىن ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى. اتىراۋلىق ولكەتانۋشى بازار ءامىر ۇلى 2019 جىلى جارىق كورگەن «تاريحي تۇلعالار جاڭعىرىعى» ەڭبەگىندە: «بالا كۇنىمىزدە بىزگە ازىق بولعان الشوڭقاي ەدى», دەپ جازادى. قاسيەتتى قۇمارشىق تۋرالى تالاي ماقالا جازىلىپ, ناتيجەسىندە اتىراۋعا ەسكەرتكىش بوپ ورالدى. ال مەنىڭ بۇگىنگى تاقىرىبىما تۇزدىق بولعان وسىمدىكتىڭ اتاۋى – ءشۇيلىم.
بەلگىلى عالىم بايىنقول قاليەۆ «قازاق تىلىندەگى وسىمدىك اتاۋلارى» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ار وسىمدىك اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى بار. قۇددى جىلناما ءتارىزدى بولادى», دەگەن پىكىر كەلتىرەدى. ءيا, سوعىس جىلدارىندا سۋ ايدىنىندا وسەتىن ءشۇيلىم – اتىراۋ وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانىن مەكەندەگەن (بۇرىنعى تەڭىز اۋدانى) قاۋىمنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان. رەسمي اتاۋى سۋ جاڭعاعى دەپ اتالادى. ءشۇيلىمنىڭ نەگىزگى وتانى ەۋرازيانىڭ وڭتۇستىگى, افريكانىڭ اۋماعى دەسەدى. قىتاي مەملەكەتى ءشۇيلىمدى حالىق مەديتسيناسىنا قولدانسا, جاپونيا,ءۇندىستان مەملەكەتتەرى تاعام رەتىندە پايدالانادى. ءشۇيلىم ەل اۋزىندا «شايتان شىلىم», «سۋ شىلىم», «جۇزگىش تورسىلداق», دەپ تە اتالادى.
1885 جىلى نەمىس عالىمى وتتو ۆيلگەلم تومەنىڭ «فلورا فون دويچلاند» اتتى ەڭبەگىندە ءشۇيلىمنىڭ بوتانيكالىق يلليۋستراتسياسىن كەلتىرەدى. بەلگىلى بوتانيك ۆاسيلەۆتىڭ XX عاسىردىڭ 50-60-جىلدارداعى تۇجىرىمداماسى بويىنشا ءشۇيلىمنىڭ 30 ءتۇرى (تەڭىز جاڭعاعى دەگەن اتاۋى بار) كەزدەسەتىنىن ايتادى.
ۇلكەن انام رايسا ابىلحايىرقىزى – اتىراۋ وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانى, جامبىل اۋىلىنىڭ تۋماسى. ول ءوز ەستەلىگىندە: «بالا كۇنىمىزدە اۋىلىمىزدا سىنىپتاسىمىزدىڭ اكەسى سالىق اقساقال بارىمىزگە ءشۇيلىمدى ۇلەستىرىپ بەرەتىن-ءدى. جاڭعاققا ۇقسايدى. جاڭعاقتى شاعىپ, قورەك قىلۋشى ەدىك», دەپ ايتقان ەدى.
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2006 جىلعى 15 قاراشا كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «كەڭ ارنا نەمەسە «قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگىن» وقىعاننان كەيىنگى وي» اتتى ماقالادا ءشۇيلىم تۋرالى اتاپ وتەدى. قاراعاندىلىق جۋرناليست ماسعۇت حاليوللانىڭ «ماعىناسى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كەيبىر سوزدەر» اتتى ماقالاسىندا ءشۇيلىم «تەڭىز جاڭعاعى» رەتىندە اتالادى.
جايىق وزەنىندە جويىلۋعا جاقىن وسىمدىكتىڭ 24 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. قيعاشتاعى سۋ ايدىنىندا وسەتىن ءشۇيلىمنىڭ ءتۇپ-تامىرى سوناۋ مۇز داۋىرىنەن باستالعانىن قوسىمشا دەرەكتەر دالەلدەيدى. ءشۇيلىم جونىندە اتىراۋلىق قاۋىم «قازاقستان – اتىراۋ» تەلەارناسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى اقمونشاق تورەحانقىزىنىڭ 2020 جىلعى 27 قاڭتارداعى ارنايى رەپورتاجىنان ناقتىراق بىلە ءتۇستى.
زۇلمات جىلداردا ەلدى اشارشىلىقتان امان الىپ قالعان تىرشىلىكتىڭ تارتۋى – قاسيەتتى ءشۇيلىمنىڭ قۇدىرەتىنە باس يەمىز!
ادىلبەك ومىرزاقوۆ,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اتىراۋ