قۇلقىنى بۇلكىلدەگەن قوعام

بۇگىندە ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريا­لانىپ, قوعامىمىز قالىپتاسقان احۋالعا كوندىگىپ, ۋاقىتشا قيىندىقپەن حال-قادە­رىنشە كۇرەسىپ, يگى ىستەردىڭ, پاتريوتتىق ءىس-قيمىل­دىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ جاتىر. الايدا قالىڭ ەل وسىلايشا قام-قارەكەتىن جاساپ جاتقاندا, كەيبىر پەندەلەر قوي تەرىسىن جامىلعان اش قاسقىرداي جەمساۋىن تولتىرىپ الەك.

ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەلى ءتۇرلى قىلمىس, جول-كولىك وقيعالارى ازايدى دەگەن اقپاراتتاردى ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق سىبايلاس جەمقورلىق پەن پاراقورلىق تۇرىندەگى ورەسكەل ارەكەتتەردىڭ «تاعىنان» ءتۇسىپ, ايىلىن جيدى دەگەن حابار قۇلاعىمىزعا شالىنار ءتۇرى جوق.

ەل باسىنا قاتەر ءتونىپ, ۆيرۋستان قانداس­تارىمىز كوز جۇمىپ, تالاي وتانداسىمىز كارانتينگە قامالىپ جاتقان بۇگىنگى ۇرەي-دۇرەي شاقتى ءوزىنىڭ جەكە قالتاسىن تولتىرۋ مۇم­كىندىگى رەتىندە پايدالاناتىنداردىڭ كوپ­تەپ كەزدەسۋى ويلانتپاي قويمايدى. اسىرەسە ولاردىڭ ەلگە باعىت-باعدار بەرۋى ءتيىس شەنەۋ­نىكتەر اراسىنان شىعۋى كوڭىلدى تۇقىر­تا تۇسەدى. بۇدان ءبىز ەلىمىزدە جەمقورلىق پەن پارا­قورلىقتىڭ توڭى تىم شەكتەن شىعىپ كەتكەنىن, يماندىلىقتان الىس, بەتىنە كون جاماپ العان شىركىندەرگە داۋا جوق ەكەنىن ۇعامىز.

توتەنشە جاعدايدا قۇقىقتىق ءتارتىپتى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى كەيبىر شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ قالىپتاسقان احۋالدى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىنە پايدالانۋىن اقتاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالمەن سويلەيىك, الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ ەكى باس مامانى قىلمىستىق كودەكستىڭ 366-بابىنىڭ 3-بولىگى بويىنشا تەرگەۋگە الىنعان. دالىرەگى, سوتتىڭ سانكتسياسىمەن كۇدىكتى رەتىندە قامالعان. ولار بەلگىلەنگەن كارانتين رەجىمىندە توسقاۋىل بەكەتتەگى كەزەكشىلىك كەزىندە تۇراقتى تۇردە الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنان قالاعا كەدەرگىسىز كىرىپ-شىعۋ ءۇشىن 280 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جۇيەلى تۇردە پارا العان كورىنەدى. قارجىلاي الىس-بەرىس «كاسپي گولد» كارتاسى ارقىلى جۇرگىزىلگەن. تاعى ءبىر مىسال, الماتى قالاسىندا توتەنشە جاعداي كەزىندە 10 جۇك كولىگىنىڭ ەركىن ءجۇرۋى ءۇشىن 330 مىڭ تەڭگە كولەمىندە پارا العان الماتى قالاسىنداعى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى رمم باسشىسى اشكەرە بولىپ, ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا جابىلعان. وسىلايشا, بۇلار ء«وز ەرىكتەرىمەن» جۇرتتان ءبولىنىپ, «قاۋىپسىز ايماققا» كىرىپ الدى.

بۇل از دەسەڭىز, تاعى بىرەۋىن كەلتىرەيىك. شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەم­لەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ كەدەن ورگان­دارىنىڭ بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعالارى دا الدىن الا كەلىسۋ بويىنشا باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى كەدەرگىسىز وتكىزۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردەن بىرنەشە رەت پارا الىپتى. سەمەي قالاسىندا دا ءبىر شەنەۋنىك جوعارىداعى مىسالداعى جاعدايلارعا ۇقساس ارەكەت جاسايمىن دەپ اشكەرەلەنىپ وتىر.

قىلمىستىق كودەكستىڭ 54-بابىنىڭ 1-بو­لىگىنىڭ 11-تارماعىنىڭ نەگىزىندە توتەنشە جاع­دايدا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك پەن جازانى اۋىرلاتاتىن ءمان-جاي رەتىندە تانىلاتىنىن جاقسى بىلەتىن الگى شەنەۋنىكتەرگە نە ايتۋعا بولادى؟.

سىبايلاس جەم­قورلىق تا جۇقپالى دەرت كورىنەدى. سوندىقتان ونداي­لاردى قوعامنان وقشاۋلاۋ وتە ماڭىز­دى. ولاردى وقشاۋلاماسا اينا­لاسىنداعىلار «ول قارىق بولىپ جاتقاندا مەن نەگە قاراپ تۇرماقپىن؟» دەگەن سۇراققا جا­ۋاپ ىزدەيمىن دەپ ءجۇرىپ «پاراقورلىق دەرتىن» وزىنە «جۇقتىرىپ الۋى» ابدەن مۇمكىن.

بۇگىندە مەديتسينالىق بەتپەردەلەرگە قا­تىستى دا زاڭ بۇزۋشىلىقتار تىركەلىپ جاتىر. الماتى قالاسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتيىستى رۇقساتىنسىز, قۇنى 174 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 1,5 ميلليون دانا بەتپەردەنى زاڭسىز ساتۋ ارەكەتى بەلگىلى بولعان. ولاردان قوسىمشا 500 مىڭ بەتپەردە تابىلىپ, تاركىلەنىپتى. شىمكەنت قالاسىندا دا 5 ملن-عا جۋىق تەڭگەنىڭ 26 500 دانا بەتپەردەسىن زاڭسىز ساتۋدىڭ 3 ارەكەتى توقتاتىلعان.

ءبىز بۇل ارادا تەك ىندەتكە قارسى كۇرەس اياسىنداعى پاراقورلىق پەن پايداكۇنەمدىك فاك­تىلەرىنىڭ ءبىرسىپىراسىن ءسوز ەتتىك («ۇستالماعان ۇرى ەمەس» دەپ وزدەرىنىڭ جىمىسقى تىرلىكتەرىن جالعاستىرىپ جاتقان جارىقتىقتاردىڭ قانشا ەكەنىن قۇداي بىلەدى). ال جالپى, توتەنشە جاعداي ەنگىزىلىگەن ساتتەن باستاپ 251 سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى تىركەلگەن.

ءيا, ارامىزداعى كەيبىر پاقىرلاردىڭ اللادان ەلىنىڭ, وتباسىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, ازاماتتىق تانىتۋدىڭ ورنىنا قالتاسىن تومپايتۋعا دەن قويىپ, پەندەشىلىككە سالىنۋى كىسىنى قىجالات قىلاتىن ءىس. «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق!» دەگەن وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.