«كەدەي ءسوزى» – «بوستاندىق تۋى» نەمەسە ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءجۇز جىل بۇرىن جازعاندارى

قازرەۆكوم, ياعني سول كەزدەگى اۋدارما بويىنشا «قازاق ايماعىن بيلەيتىن كىندىك مەكەمە» ورىنبوردا ورنالاسقان, ال بولاشاق قازاقستاننىڭ اقمولا جا­نە سەمەي وبلىستارى ول كەزدە ومبى توڭ­كەرىس كوميتەتىنە (رەۆكومىنا) قارا­عان عوي. سوندىقتان ومبىداعى ماع­جان باستاتقان قازاق زيالىلارى سول قالادا تاتارشا شىعىپ جاتقان «ازاد ءسىبىر» گازەتىنىڭ باسپاحاناسىندا «رۋسيا كوممۋنيستەر پارتياسىنىڭ ومبى ۋالايات كوميتەتى جانىنداعى مۇسىلمان سەكتسياسى ءھام ومبىنىڭ توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ» ورگانى «كەدەي ءسوزى» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى سانىن 1920 جىلعى 22 اقپان, جۇما كۇنى جارىققا شىعاردى.

قازاق گازەتىنىڭ بىردەن قالىپتاسىپ كەتۋى وڭاي بولماعان. العاشقى سا­نى ەكى بەت بولىپ شىققان گازەتكە: رە­داك­تور مۇقان ايتپەنوۆ دەپ قول قو­يىل­عان. ءبىرىنشى بەتتەگى «قازىرگى حال» دەگەن باس ماقالادا, تاقىرىبىنان كورى­نىپ تۇرعانداي, سول كەزدەگى رەسەي مەم­لەكەتىندەگى الەۋمەتتىك ساياسي جاعداي­لارعا شولۋ بەرىلگەن. مىسالى, «سوڭعى 2-3 جىل ىشىندە دۇنيە جۇزىندەگى, رۋسيا پاتشالىعىنداعى حالىق قولىنا حۋريات ەركىنشىلىك تيگەننەن كەيىن, دۇنيە جۇ­زىنە, ويدا بولماسا كەلتىرە المايتىن ەركىنشىلىكتى ورناتىپ تۇر, – دەپ باستاعان اۆتور, – بۇل نە دەگەن ەركىنشىلىك؟» دەپ سۇراق قويىپ, ءوزى جاۋاپ بەرەدى. 1917 جىلى 25 وكتيابردە ماسكەۋدەگى ساياسي باسشىلار قىزىل قانعا بويالىپ بيلىكتى جۇمىسشى, ەڭبەكشىلەرگە الىپ بەرىپ, بولشەۆيك پروگرامماسىن جۇرگىزىپ ەدى. حالىق وندايىن جارىلقاسىنعا كوكتەن تۇسكەندەي بولعان سوڭ, انىق تۇسىنە المادى. ءبىراز زامان ىشىندە ايىرىلىپ قالدى. ايىرىلىپ قالعاندىعىنىڭ ءما­نىسى – ارامىزداعى بۇرىنعى بايلار, تو­رە­لەر, كازاك-ورىس وفيتسەرلەرى ىشىنەن تى­نىپ, وزدەرى بۇرىنعىداي اتتاپ-بۇتتاپ جۇرە الماعان سوڭ, قۇپيا قول – اسكەر سايلاپ, چەحتاردى جالداپ الىپ, ءبىزدىڭ قانشا ساباز باسشىلارىمىزدى جاۋ جەرى مايداندا, ونان سوڭ وستروگتاردا اتىپ, تاماقسىز اشتان قاتىرىپ, سۋىق ۇيلەرگە قاماپ, اۋرۋ-حيساپاتقا شالدىقتىرىپ ءولتىردى...».

اۆتوردىڭ ءسوز ساپتاسى, جالپى سا­ۋا­تى مەن ءبىلىم دەڭگەيى تومەن ەكەنى «م.ايتپەنوۆ» دەپ قول قويعان باسقا جاز­عان­دارىنان دا بايقالادى. وسى گازەتتىڭ 1921 جىلعى ءتورتىنشى سانىندا «مۇقان ايتپەنوۆتىڭ قىرسىعى» دەگەن كولەمدى سىن ماقالادا رەداكتوردىڭ بۇرىنعى جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, قىزمەتىن سىنايتىن كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرىلگەن. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: مۇقان ايتپەنوۆ ء«ۇش ءجۇز» اتالىپ, ءوزىن ءسوتسيا­ليسپىز دەپ جاريالاعان كولباي توگىسوۆ (توگىسوۆ, كەيدە تولەڭگىتوۆ.-اۆت.) توبى­نان بولاتىن. 1918 جىلى كوكتەمدە وم­بىدا ماعجان جۇماباەۆتى تۇرمەگە قامات­قانداردىڭ ءبىرى. ەندى, مىنە بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەندە «كەدەي ءسوزى» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى ەكەندىگى كورىندى.

الايدا, گازەتتىڭ ەكىنشى سانىنان باس­تاپ, رەداكتوردىڭ اتى-ءجونى اتالماي, «شى­عارۋشىلار القاسى» دەپ شىعا باس­تادى.

«كەدەي ءسوزىنىڭ» ەكىنشى سانى 1920 جىلعى 8 ناۋرىز كۇنى شىقتى. ءبىرىنشى بەتتەگى «تەڭدىك» دەگەن باس ماقالانى ماع­جان جۇماباەۆ جازعان. ونىڭ اۆتورلىعى سوزدىك قورى, قايتالانباس جازۋ ءستيلى, قول قويىپ باستىرعان باسقا ماتەريالدارمەن سالىستىرۋ ۇستىندە انىقتالدى. مىسالى, ماقالا بىلاي باستالادى: ء«ومىر بويى, قورلىقتا, زورلىقتا, تەپكىدە جۇرگەن قازاق, 1917 جىلعى وزگەرىستى ۇلكەن ءبىر توي سەكىلدى قارسى الدى. بىراق, ول توي كوپ­كە سو­زىلمادى. ورىستىڭ وڭ­شەڭ باي­لا­رىنىڭ, پومەششيك, فابريكانت­تارى­نىڭ ۇكىمەتى جاقسىلىقپەن تۋعان وز­گەرىستى جاماندىققا اينالدىردى. بۇ­رىن كەمدىكتە جۇرگەن حالىقتار تەڭدىك سۇراسا, «ەرتەڭ قۇرىلتاي جيىلىسىندا الاسىڭ» دەپ, الداندىرىپ, ول قۇرىل­تاي جينالعانشا, ءوزى دە جوق بولدى...»

مازمۇنى جاعىنان بۇدان بۇرىنعى ءبىرىنشى ساندا شىققان «قازىرگى حالداعى» جازىلعانداردى قايتالايدى, بىراق, ىق­شام, تۇسىنىكتى, ساياسي ساۋاتتى سوي­لەم­دەر­دىڭ مۇلدە باسقا قولدان شىققانى كورىنەدى.

«...25 وكتيابردە روسسيادا وكىمدىك ورىس­­تىڭ كەدەيلەرىنىڭ, جۇمىسشى تابى­نىڭ قولىنا ءتيدى. بىراق قولىنان بيلىك كەتكەن سوڭ, اقشاسى, فابريكا, زاۋىتتارى تۇگەل – كەتەتىنىن ءبى­لىپ, ەلدىڭ جۋاندارى, وقالى, شەندى جان­دارالدارى, جىلى ور­­نى­نان ايىرىلعان جىلتىر تۇيمە تورەلەر تەك جاتپاي, 1918 جىلى سىبىردە قاي­تا توڭكەرىس بولدى. بيلىك ورىستىڭ تورەلەرىنە, جاندارال, بايلارىنا قايتا كوشتى.

وتكەن داۋرەنىن ىزدەپ, شەت جۇرت­تاردى قۇل قىلىپ اياعىنىڭ استىنا باسقانىن ساعىنىپ, «ماقسۇدىم ۇلىع [بولىنبەيتىن] ءبۇتىن رۋسيانى تۋعىزۋ» دەپ پاتشاسىنعان كولچاك شىقتى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا باياعىداي ماڭدايى جىلتىراعان ۋريادنيك, ناي­زاسى قىلتىڭداعان كاراتەلنىي وت­رياد كورىندى. ەجەلدەن سوتقار تۋعان – ورىستىڭ سارى باۋىر قامشىسى تاعى دا مومىن سورلى قازاقتىڭ ارقاسىنا شىپىلداي باستادى».

ال ەندى قازاق! كىم جاقسى, كىم جا­مان؟ ءوز كوزىڭمەن كورىپ وتىرسىڭ. سون­دىقتان, ءبىز... زالىمداردىڭ سوزدەرىن سوي­لەمەيمىز. تەڭدىككە جەتكىزەتىن اق­جۇ­رەك, ادال نيەتتىلەردىڭ سوزدەرىن سوي­لەي­مىز. وسى كۇنى سوۆەت وكىمەتى وزىنە تى­لەكتەس, كومەكتەس بولعان كىشكەنە جۇرت­تارعا تەڭدىك, اۆتونوميا بەرىپ وتىر. مىسالى, قازان تاتارلارى, باشقۇرت, نوعاي,تۇركىستانداعى سارت, تۇرىكپەن اعا­يىندارىمىز... ەندى تەڭدىك تابان­اقى, ماڭداي تە­رىمەن كۇن كورەتىن, كۇس تابان, سۇيەل قولدى كەدەيلەردىكى. بۇرىن تەڭ­دىك قىلت-جىلت ەتىپ جورعالاعان كاززاپتىكى بولسا, ەندى تەڭدىك زيانى جوق مومىندىكى! بۇرىن تەڭدىك جۋان اتالىنىكى بولسا, ەندى تەڭدىك جىڭىشكە اتالىنىكى.

ماعجاننىڭ كوسەمسوز ۇلگىسىنەن الىن­­عان وسى جانە بۇدان كەيىنگى مىسال­دار ونىڭ سوۆەت وكىمەتى تۇرىندەگى جا­ڭا بيلىكتىڭ سيپاتىن قالاي ءتۇسىنىپ, قا­لاي ناسيحاتتاعانىن, جان-تانىمەن قور­عاعانىن كورسەتسە كەرەك.

جالپى, اقىننىڭ سىنشىلارى دا, ونى ماقتاۋشىلار دا شىندىققا جەتە الماعان. ماعجان ەسىمىنە قوسا ايتىلىپ جۇرگەن: «ەسكى حاندىق ءداۋىردى اڭساۋشى, بايشىل, پروگرەسس اتاۋلىعا قارسى, ورىس­قا قارسى, كولچاكتى ماقتاپ ولەڭ شى­عارعان, ءدىنشىل, جىلاۋىق اقىن... دەگەن سياقتى جاماۋ-تەڭەۋلەردىڭ ءتۇپ-تۇگەل جالعان, سىپايىلاپ ايتقاندا ەش­بىر نەگىزى جوق جالا ەكەنىن كورەسىز. ەڭ العاش رەت ماعجانعا جالا جاپقان سابىر ءشارىپوۆ, ودان كەيىن قازاقتىڭ اتى ءمالىم اقىن-جازۋشى زامانداستارى.

ماعجان جۇماباەۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراسىن ءتۇسىنىپ, لايىقتى با­عا بەرۋدە ونىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوز بە­تىندە جارىق كورگەن ماقالالارى ناقتى دەرەك, بوياماسىز شىندىق ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. جانە دە, ەسكەرتە كە­­­تۋ كەرەك, ماعجان سياقتى ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورگەن,  سەرگەك ويلى قا­لام­گەردىڭ جازعاندارىن زامان ىرقىنا قاراي بەيىمدەلگىش, سولقىلداقتىڭ, پاي­دا ويلاعان ەسەپقويدىڭ وي-پىكىرى دەپ استە ويلاۋعا بولمايدى.

سوۆەت بيلىگىنىڭ قازاق دالاسىنا ورناي قالۋى وڭاي بولماعانى بەلگىلى. ماعجان ءار ماقالاسىندا ءوز قانداستارىنىڭ كو­ڭىل تۇكپىرىنە ۇڭىلە وتىرىپ, شىندىق نەدە؟ دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. تۇر­مىستا قيىندىق بولماي قويمايدى. «بار ايىپتى, بار جالانى سوۆەتكە جا­­با­تىندار – باياعىنى كوكسەيتىندەر ءھام كەۋدەسىندە سوقىر سەزىم دە جوق, ساڭى­لاۋسىز سوقىرلار. شىنىندا قازاق تۇر­­مىسىندا بولىپ جاتقان ءھام بول­عالى تۇرعان وزگەرىستە دە, اسىرەسە, ايەل ماسە­لەسىندە سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ «ايى­بى» قانشا ەكەن. سونى تەكسەرىپ, باعالىق», دەپ باستاعان اقىن «جاجەكە» دەپ قول قويعان «ۇعىلماي جۇرگەن ماسەلە. ايەل ماسەلەسى» دەگەن ماقالاسىندا «قازاق اۆتونومياسى» دەگەن نە ەكەنىن قالىڭ قازاققا سانامالاپ وتىرىپ, تالداپ بەرەدى. قازاق اۆتونوميالىق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندە ارنايى دەكرەت 1920 جىل­عى 26 تامىزدا دۇنيەگە كەلدى. قاز­رەۆكوم 1920 جىلعى 4-12 قازاندا قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ قۇرىلتاي سە­زىن وتكىزدى دە, وكىلەتتىگىن توقتاتتى. سەزد قازاق رەسپۋبليكاسى ەڭبەكشىلەرى قۇقىق­تارىنىڭ دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. دەكلاراتسيادا رەسەي فەدەراتيۆتىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا قازاق اۆتو­نوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا جاريا ەتىلدى. رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ نەگىزگى قۇ­قىق­­تارى مەن مىندەتتەرى, مەملەكەتتىك بي­لىك ورگاندارى, سايلاۋ جۇيەسى مەن ونىڭ پرينتسيپتەرى, جەر ساياساتى, سوتتىڭ ۇيىم­­داس­تىرىلۋى مەن قىزمەتىنىڭ جۇيەسى بەلگىلەندى.

بۇدان بىلاي, «كەدەي ءسوزىنىڭ» جاڭا كەزەڭى باستالادى. گازەت ەندى اۆتو­نوميا­لى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ سيبرەۆكوم جانىنداعى وكىلدىگى اتىنان شىعا باس­تايدى.

1920 جىلعى 27 قازاندا قازاق ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­­باسارى جانايدار سادۋاقاسوۆ قا­­زاق اسسر استاناسى ورىنبوردان وم­بىعا, سونداعى ءسىبىر رەۆكومى جانىن­دا­عى قازاق وكىلدىگىنە جەدەلحات جولدادى. جەدەلحاتتىڭ ءماتىنىن تولىق كەل­تىر­سەك, سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ­نىڭ جاعدايىنان ءبىراز حابار الۋعا بولادى. (جەدەلحات ورىسشا جازىلعان, قازاقشالاپ بەرىپ وتىرمىز.– اۆت.).

«تاياۋ ارادا ماسكەۋدە اقمولا جا­نە سەمەي وبلىستارىن قازاق رەس­پۋب­ليكاسىنا بەرۋدىڭ مەرزىمى مەن بۇل جۇ­مىستى ۇيىمداستىرۋ تارتىبىنە باي­لانىستى كەلىسسوز جۇرگىزىلمەك. سوندىقتان حالىقتى قازاق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى كەڭىنەن قۇلاقتاندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن گازەت­تەر, ليستوۆكالار شىعارۋ جانە باسقا دا امالدار پايدالانىلسىن. قازاق ور­تالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جەدەل­حاتتارىن, وزدەرىڭىزدىڭ رەسمي ۇندەۋ­لەرىڭىزدى كوشىرىپ باسىڭىزدار. قازاق اۆتونومياسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جايىندا بىرنە­شە ليس­توۆ­كا شىعارىڭىزدار. گۋبەر­نيا­لار­داعى, ۋەزدەردەگى, اۋىلدار مەن دەرەۆ­نيالارداعى كۇشتەردى نەعۇرلىم كەڭىنەن پايدالانىڭىزدار...».

وسى جەدەلحاتتى العان سيبرەۆكوم جانىنداعى قازاقستان وكىلدىگى (دالىرەك ايتقاندا وكىلدىككە قاتىسى بار قازاق زيالىلارى.-اۆت.) رەسەي كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءسىبىر ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنان قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋعا رۇقسات سۇرايدى. پارتيا ورگانى قازاق­تاردىڭ بۇل تىلەگىنە بايلانىستى مىناداي قاۋلى العان:

«قازاق سسر وكىلدىگىنىڭ قازاق تىلىندە بيۋللەتەن شىعارۋعا رۇقسات سۇراعانىنا بايلانىستى: قازىرگىدەي قاعاز تاپشى بولىپ وتىرعان جاعدايدا جەكە گازەت شىعارۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەلسىن. وكىلدىك مۇسىلمان سەكتسياسىمەن بىر­لەسىپ, قازاق گازەتىنىڭ تارالىمىن ەكى مىڭ داناعا دەيىن كوبەيتۋىنە رۇقسات بەرىلسىن».

بۇل ارادا «مۇسىلمان سەكتسياسىنىڭ گازەتتەرى» دەگەن ۇعىم ومبىدا, سيب­رەۆكوم مەن پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇسىل­مان توبى اتىنان شىعىپ تۇرعان تاتارشا «ازاد ءسىبىر» جانە قازاقشا «كەدەي ءسوزى» ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون.

«تەڭدىك» دەگەن تاقىرىپ قويىپ ماع­جان جازعان باس ماقالادا: «...قازاقتىڭ ۇستىندەگى قارا تۇمان ايىعىپ, جا­دىراپ جارقىن كۇن تۋادى. كەمدىك كەتىپ, تەڭدىك جەتەدى. قۇل ەمەس, ۇل بولامىز» دەگەن ءتاتتى ءۇمىت, اسىل ارمانعا تولى جولدار گازەت شىعارۋشىلاردىڭ بولاشاقتان نە كۇتكەنىن انىق كورسەتسە كەرەك.

1921 جىلعى 21 اقپان كۇنى «قسسر-ءدىڭ سيبرەۆكوم جانىنداعى وكىلدىگى مۇ­شەلەرىنىڭ جانە گازەت ءھام ادەبيەت ىستەرىنە بەلسەنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءماجىلىسى بولدى. وندا «جۇرتشىلىقتى قازاق رەسپۋبليكاسى تۋرالى كەڭىنەن قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن وكىلدىك جانىنان ادەبي القا قۇرۋ, گازەتتى پايدالانۋ, ليس­توۆكالار شىعارۋ. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ جەدەلحاتتارىن جانە وكىلدىكتىڭ رەسمي حابارلارىن كوشىرىپ باسۋ, بۇل ماقساتقا گۋبەرنيالارداعى, ۋەزدەردەگى, اۋىلدار مەن دەرەۆنيالارداعى كۇشتەردى كەڭىنەن پايدالانۋ تۋرالى» شەشىم قابىلداندى. ادەبي القا قۇرا­مىندا بوروديحين – رەداكتور, ماعجان جۇماباەۆ, ايباسوۆ, ايتيەۆ, سەركەباەۆ, كەمەڭگەروۆ, فازىلوۆ, اسىلبەك سەيىتوۆ, كاكەنوۆ, تەلجانوۆ, توقپانوۆ بولدى. وسى ارادا قازاق گازەتىنىڭ «رەداكتورى بوروديحين» بولۋىنىڭ سەبەبىن, ول كەزدە ءباسپاسوز قۇرالدارىنىڭ قاشان دا پارتيا باقىلاۋىندا ەكەنىمەن تۇسىندىرەمىز.

ومبىداعى قازاق وكىلدىگىنىڭ اتى­نان, ياعني جاڭا قۇرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش سانى 1921 جىل­­­­عى 7 ناۋرىز كۇنى جەكە ۇندەۋ-حات تۇ­رىندە, 4 مىڭ دانا بولىپ باسىلىپ شىق­تى. وسى گازەتتە قازاق ورتالىق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىتقالي مەن­دەشەۆتىڭ «قازاق جولداستارعا!» دە­گەن ۇندەۋى جاريالاندى. قوسىمشا رە­تىندە «قازاق ايەلدەرىنە!» دەگەن ۇندەۋ ءبىر مىڭ دانا بولىپ باسىلىپ, ايەلدەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گولۋبەۆانىڭ اتىمەن, اراب الىبىمەن جەكە پاراق تۇرىندە تاراتىلدى.

وسىلايشا «بوستاندىق تۋى» ەكى ءتۇرلى بولىپ جارىق كورگەن. (ال ناعىز ءبىرىنشى سانى تۋرالى دەرەكتەر تومەنىرەك بەرىلىپ وتىر).

گازەتتى ومبى گۋباتكومىنان الىپ, قازاق وكىلدىگىنە بەرۋ ماسەلەسى دە ءبىر­سىپىرا اۋرە-سارساڭمەن شەشىلەدى. قۇ­رىلتايشىسى وزگەرگەندىكتەن رەداكتسيا القاسى بۇرىنعى «كەدەي ءسوزى» اتاۋىنان باس تارتىپ, گازەتتى «بوستاندىق تۋى» دەپ شىعاراتىن بولادى. سونىمەن 1921 جىلعى 5 ناۋرىز كۇنى ومبىنىڭ كور­كەمونەر مەكتەبىنىڭ شەبەرحاناسىندا گازەتتىڭ جاڭا باس تاقىرىبى تسينككە ويىلىپ جازىلدى.

«بوستاندىق تۋىنىڭ» ءبىرىنشى سانى­نىڭ ءبىرىنشى بەتى بىلاي جاسالعان: شى­عا باستادى 1921 ج. مارت 19-ندا. «باس­قارمادان. وسى ۋاقىتقا دەيىن شىعىپ كەلگەن «كەدەي ءسوزى» گازەتاسى توقتاپ, ونىڭ ورنىنا سيبرەۆكوم قاسىنداعى قازاق جۇمحۇرياتىنىڭ ۋاكىلدىگى اتى­نان بۇدان بىلاي «بوستاندىق تۋى» گا­زەتاسى شىعاتىن بولدى. گازەتا ماق­سۇتى, تۇتىنعان جولى حالىقتى وسى كۇن­­گى ساياسي رەتپەن تاربيەلەپ ءھام سو­ۆەت ۇكىمەتىنىڭ جالپى جۇمىسىمەن تا­نىس­تىرۋ. ودان باسقا وتە ەسكەرەتىن جۇمىسىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كەڭەستىك جۇمقۇرياتىنىڭ قازاق حالقى تۋرا­لى ىستەپ جاتقان جۇمىستارىمەن, زاڭدا­رىمەن تانىستىرماق.

قازاق اراسىنداعى حات بىلەتىن ازا­ماتتاردان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى تۋ­راسى, شارۋاسى تۋراسى, ەل اراسىنداعى ءاربىر ماھكامالاردان شىعىپ جۇرگەن قىزمەت يەلەرىنىڭ, ىستەپ جۇرگەن تار­تىپسىزدىگى تۋرالى باسقارماعا ءبىلدىرىپ تۇ­رۋىن وتىنەمىز. «بوستاندىق تۋى» بۇ­رىنعى «كەدەي ءسوزى» گازەتاسىنىڭ بارىپ تۇرعان جەرلەرىنە جىبەرىلىپ تۇرادى».

گازەتكە ءسوز جازۋشىلارعا ادرەس مىناۋ: ومسك. سيبرەۆكوم. پرەدستاۆيتەلستۆو كسسر. 3-ي ەتاج, 4-كومناتا, دليا رەداكتسي «بوستاندىق تۋى».

19 ناۋرىزداعى سانىندا اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن سيبرەۆكومنىڭ قاراماعىنان الىپ, قازاقستانعا قوسۋ ءۇشىن ۇكىمەت كوميسسياسى كەلە جاتقانى حابارلاندى. اقمولا گۋبەرنيالىق رەۆكومىنا توراعا بولىپ تاعايىندالعان ءابدىراحمان ايتيەۆ ءباسپاسوز ارقىلى جاس قازاق رەسپۋبليكاسىن نىعايتۋ جو­نىندەگى شارالاردى جاريا ەتتى.

ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل «كوممۋنيستەر­سىز سوۆەت وكىمەتى ءۇشىن» دەگەن ۇرانمەن باستالعان اتاقتى ء«سىبىر كوتەرىلىسى» پەت­روپاۆل, كوكشەتاۋ, اقمولا جانە اتباسار ۋەزدەرىندە سوۆەت-پارتيا ۇيىم­دارىن تالقانداپ, كوممۋنيستەردى قىر­عىنعا ۇشىراتقان كەز بولاتىن. وسىناۋ قانتوگىستىڭ قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا بوگەت بولىپ, قازاق ەمەس ۇلتتاردىڭ باس كوتەرۋى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, قانداستارىن ساقتاندىرعان ماعجان گازەتتىڭ وسى ءبى­رىنشى سانىنا «قازاق ەڭبەكشىلەرىنە» دەگەن تاقىرىپپەن باس ماقالا دا باس­تىردى:

 «...قازاق باۋىرلار, جولداستار! سىزدەر ول جاۋلاردىڭ تىلىنە ەلىگىپ, سوڭىنان ەرمەڭىزدەر. اتى وشكىر ۇكى­مەتتىڭ زامانىندا كوبىرەك تەپكى كور­گەن, ەزىلگەن, قۇلدىقتا جۇرگەن حا­لىقتىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاق حالقى بو­لاتىن. قازاق حالقىن وتكەن ۋاقىت­تا ەشكىم قاتارعا الىپ, ادام سانىنا قوسپادى. تۋىپ-وسكەن جەرىنەن, سارىارقا سارى بەلىنەن ەڭىرەتىپ زارلاتىپ, قۋىپ شىعاتىن كىم ەدى؟ بۇلار سول قاراڭعى ۋاقىتتا سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسىلىق جاساپ جۇرگەندەر! ولار ءوتىپ كەتكەن قايعىلى قارا ءتۇندى قازاق حالقىنا قايتا ورناتپاقشى!»

وسى گازەتتەگى مىنا حاباردى دا دە­رەك رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. وندا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ءھام گوسيزدات قاسىنداعى جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى احمەت باي­تۇرسىنۇعلى وتكەن عينۋاردىڭ 13-دە ورىنبورداعى زيالى قازاق ازاماتتارىن جينالىسقا شاقىرىپ, 2-بۋىن مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋ-قۇرالدارىن دايارلاۋ ءۇشىن كەڭەس اشقاندىعى» حابارلانعان. ما­جىلىسكە ەلدوس ومار ۇلى, حايريددين بولعانباي ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, فايزوللا عالىمجان ۇلى, بياحمەت سار­سەن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سادۋاقاس سەي­فوللا ۇلى, عاليحان بوكەيحان ۇلى, سابىر ايتقوجا ۇلى ءھام باسقالار قا­تىسقان.

ءماجىلىس باستىعى احمەت باي­تۇر­سىن­ ۇلى, حاتشى بياحمەت سارسەن ۇلى. ءما­جىلىس باياندامانى تىڭداعاننان كەيىن قارار شىعاردى:

جوعارىدا ايتىلعان ازاماتتاردىڭ وقۋ قۇرالدارىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارتۋ جۇمىسىن كىرىستىرۋگە; وسى جۇمىس ءۇشىن ماعجان جۇما­باەۆتى, مانناپ تۇرعانباي ۇلىن, حوش­مۇحاممەت كەمەڭگەر ۇلىن, جۇماعالي تىلەۋلى ۇلىن, سەيتباتتال مۇستافا ۇلىن تاعى دا وسىلارداي ريزالىعىن بىلدىرگەن ازاماتتاردى قىزمەتكە شاقىرۋعا...» ودان ءارى قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار ازىرلەۋدىڭ شارالارى باياندالعان.

«بوستاندىق تۋىنىڭ» 1921 جىلعى 3 ساۋىردەگى ەكىنشى سانىنداعى «ەكىدەن – ءبىر» دەگەن ماقالاسىن ماعجان بىلاي اياقتايدى:

«...سوندىقتان, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى عانا جول بار. ازاتتىق, نە قۇلدىق. نە سوۆەت بوستاندىعى. نە نيكولاي كولچاكتىڭ قۇلدىق قامىتى. مىنە, قازاققا وسىنى ۇعاتىن مەزگىل جەتتى. ارەلىكتى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن تالاي تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي بولدى. قازاق ەندى كورۋگە ءتيىس. الدىمىزدا ەكى جيىن قارا تۇر. بىرەۋى – ەل بولام دەگەن قازاقتى شەتىنەن باۋىزداۋ كەرەك دەپ قىلىشىن دايارلاپ تۇرعان دۋتوۆ, يۆانتسوۆ, رينوۆ سەكىلدى قارا جۇزدەر. ەكىنشىسى – قۇلدىقتا ەزىلگەن سورلى ەلدى: قاتارعا كىر, ەل بول دەپ, قۇشاعىن جايىپ تۇرعان لەنين, ستالين جولى».

وسى كەزدە جاڭا قۇرىلعان گۋبەر­نيانىڭ «بوستاندىق تۋى» گازەتى رەداك­تسياسىن پەتروپاۆلعا كوشىرۋ, وسىنداعى باسپاحانانى قالپىنا كەلتىرۋ, قاعاز ىزدەۋ, تۇرلىباەۆتى, كوكەنوۆتى, ارىس­لانوۆتى, يۋسۋپوۆتى, يتباەۆتى, ءابدى­راحمانوۆتى, بۇلعاقباەۆتى, ولەي­نيكوۆتى – جازۋ ماشينكاسىمەن, جۇما­باەۆتى باسپا جابدىقتارىمەن جىبەرۋ ماسەلەسى قوزعالادى.

ماعجان پەتروپاۆلعا 1921 جىلعى 5 مامىر مەن 1 ماۋسىم ارالىعىندا كەل­گەن. سودان باستاپ, 1922 جىلعى مامىردىڭ باسىنا دەيىن گازەتتە, ودان كەيىن ءتورت اي «اش-ارىقتارعا كومەك كورسەتۋ» ۇيى­مىندا قىزمەت ەتتى...

* * *

 ...القيسسا, جازىقسىز جاپا شەگىپ, جارىق دۇنيەدەن ءۇمىتىن ۇزگەن ماعجان اقىننىڭ بىزگە تاپسىرىپ كەتكەن اماناتى مىناۋ ەدى:

جازعانىمدى جايىپ ساپ,  ەكى جار عىپ ساناشى!

سول اماناتتى ورىنداۋ ءبىزدىڭ ۇلە­سىمىزگە تيگەن ەكەن. ماعجان جۇماباەۆتىڭ بۇدان 100 جىل بۇرىن جازعاندارىن اق­تارىپ, الدىمىزعا «...جايىپ ساپ, ەكى جار عىپ ساناپ» وتىرمىز.

ماعجان جۇماباەۆ بايلاردىڭ اقى­نى, فەودالدىق ءومىردى كوكسەدى, كونتر­رەۆوليۋتسيونەر, ءتىپتى ورىس اتاۋلىعا قارسى (سەپاراتيست) دەۋگە دەيىن بارعان ءبىز ەمەس, ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇرپاق. ءبىزدى ونداي ۇشقارىلىقتان قۇداي ساقتاعان. قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەگەن, جالاڭ ۇرانشىل, وڭى مەن سولىن ايىرا بىلمەگەن, سول قاراڭعىلىقتان بارىپ, جالا­قورلىققا دۋشار بولعان. ولار ماع­جاندى تۇسىنگىسى كەلمەدى. ءتىپتى ماعجان­نىڭ مىنا جازعاندارىن وقىسا دا, وقى­ماعان بولىپ, كورسە دە كورمەگەن بولىپ, شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماي, سوقىر سەنىمگە بەرىلىپ, ولە-ولگەنشە ماع­جاننىڭ ارۋاعىمەن ايقاسىپ ءوتتى.

ماعجان ولگەننەن كەيىن 72 جىلدان سوڭ ايتىلىپ تۇرعان شىندىق وسى.

 

زارقىن تايشىباي,

م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

ساۋلە مالىكوۆا,

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى