زامانىنىڭ كورنەكتى وقىرمانى

كەننان ول جەردەگى ادەبيەت قورىن كورگەن كەزدەگى تاڭدانىسىن جاسىرمايدى (بۇدان ءارى «سيبير ي سسىلكا» كىتابىنان كەلتىرىلگەن ۇزىندىلەردى ءوزىم اۋداردىم): «گۋبەرناتوردىڭ ۇيىنەن ونىڭ كەڭەسى بويىنشا كوپشىلىك كىتاپحاناعا باردىم. قالانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان اعاشتان سوعىلعان قاراپايىم عانا ءۇي ەكەن. ىشىندە شاعىن انتروپولوگيالىق مۋزەي, كوپتەگەن ورىس گازەت-جۋرنالدارىن تابۋعا بولاتىن, جايلى وقۋ بولمەسى مەن مىڭ تومعا جۋىق كىتاپتاردىڭ كەرەمەت جيناعى بار ەكەن. ولاردىڭ اراسىنان مەن سپەنسەر, بوكل, ليۋيس, ميللي, تەن, لەبوكك, تەيلور, حاكسلي, دارۆين, لايەلل, تيندالل, الفرەد راسسەل ۋوللەس, ماككەنزي ۋوللەس پەن سەر گەنري مەننىڭ ەڭبەكتەرىن, سكوتت, ديككەنس, مارريەت, دجوردج ەليوت, دجوردج ماكدونالد, ەنتوني تروللوپ, دجاستين ماككارتي, ەركمان-شاتريان, ەدگار اللان پو مەن برەت گارتتىڭ روماندارى مەن پوۆەستەرىن تاۋىپ الىپ, تاڭعالدىم. عىلىمي جانە ساياسي-ەكونوميكالىق ادەبيەت بولىمدەرى تىپتەن كەرەمەت ەكەن».

ءارى قاراي كەننان كۇندەلىك تۇرىندە جا­زىل­عان ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «جو­عارى­دا اتالعان اۆتورلاردىڭ كوپتەگەن عىلىمي شىعارمالارى تسەنزۋرا ارالاسقان ورىس باسىلىمدارى بولىپ شىقتى. لەككيدىڭ «راتسيوناليزم تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ ءاربىر تاراۋىنىڭ سيقىن تسەنزور بۇزىپتى. كىتاپپەن اسىعىس تانىستىم, كەيبىر جەرلەرىن ون بەتتەن ون التى بەتكە دەيىن قيىپ الىپ تاستاعانىن كوردىم. وسىنداي قىسقارتىلعان كۇيدىڭ وزىندە شالعايداعى ءسىبىر قالاسى سەمەيدە بۇل كىتاپ قورقاق ورىس ۇكىمەتى ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ كورىنگەنى سونداي, جوعارىدان تۇسكەن بۇيرىق بويىنشا ونى بولەك الىپ قويىپ, وقىرماندارعا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ارنايى رۇقساتىنسىز بەرمەيتىن بولدى. تسەنزور «قاۋىپتى» جانە «زياندى» جەرلەردىڭ ءبارىن قيىپ الىپ تاستاعانىنا قاراماستان, سپەنسەردىڭ, ءميللدىڭ, ءليۋيستىڭ, لەببوكتىڭ, حاكسلي مەن لايەلل­دىڭ شىعارمالارىنا دا وسىنداي تىيىم سالىندى».

بۇدان كەيىن دجوردج كەننان سوت مەكە­مەسىندە قىزمەت ەتەتىن الەكساندر لەون­تەۆتىڭ ۇيىنە بارادى. سول جەردە كەشكى مەزگىلدە ون بەسكە جۋىق ادام جينالادى. ءسوز كەزەگىن امەريكالىقتىڭ وزىنە بەرەيىن:

ء«بىزدى جينالعان قاۋىمعا تانىستىرعان سوڭ, ەركىن تاقىرىپتاعى قىزۋ اڭگىمە باس­تالدى. سۇراعىما جاۋاپ بەرە وتىرىپ, لەونتەۆ سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ تاريحىن بايان ەتىپ بەردى دە, ول تەك ساياسي ايدالىپ كەلگەندەر ءۇشىن عانا يگىلىك بولىپ قويماي, قالانىڭ ينتەللەكتۋالدى ءومىرىن جانداندىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.

‒ تىپتەن قىرعىزداردىڭ ءوزى [ون توعى­زىن­شى عاسىردىڭ تاريحي دەرەك­تەرىندە قازاقتاردى قىرعىز دەپ اتاعان – اۆتوردىڭ ەسكەرتپەسى], ‒ دەدى ول, ‒ اراسىندا كىتاپحاناعا كەلىپ تۇرادى. مەن قىرعىزدىڭ ءبىر ءبىلىمدى شالىن تانيمىن, ونىڭ ەسىمى يبراگيم كونوباي. ول كىتاپحاناعا كەلىپ قانا قويماي, بوكل, ميلل, درەيپەر سىندى اۆتورلاردى وقيدى.

‒ سوندا ءسىز, ‒ دەپ ايقايلاپ جىبەردى ءبىر ستۋدەنت, ‒ سەمەيدە ميلل مەن درەي­پەردىڭ ەڭبەكتەرىن وقيتىن قىرعىز شال تۇرادى دەپ ايتقىڭىز كەلە مە؟

‒ ءيا, ءدال سولاي, ‒ دەپ لەونتەۆ دىم بولماعانداي ءسوزىن جالعاستىردى. ‒ مەن ونى العاش رەت كورگەندە, ول مەنەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيا اراسىنداعى ايىر­ماشىلىقتى ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادى. كەيىن مەن ونىڭ شىنىمەن دە اعىلشىن فيلو­سوفياسىن زەرتتەگەنىن, مەن اتاپ وت­كەن اۆتورلاردىڭ بارلىعىن ورىس تىلىن­دەگى اۋدارمادا وقىپ شىققانىن ءبىلدىم.

‒ ءسىز ول وقىعانىن تۇسىنە الدى دەپ ويلايسىز با؟ ‒ دەپ سۇرادى ستۋدەنت.

‒ مەن ودان قاتارىنان ەكى كەش بويى درەيپەردىڭ «ەۋروپانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن شىعار­ماسى بويىنشا ەمتيحان الدىم دەۋگە بولادى, ‒ دەپ جاۋاپ بەردى لەونتەۆ, ‒ جانە ول كىتاپتى قاناعات ەتەرلىك دەڭگەيدە تۇسىنگەنىن ايتىپ وتكىم كەلەدى».

يبراگيم كونوباي دەگەن ەسىمدى كەزدەس­تىرگەندە اۋزىم اشىلدى دا قالدى. «قىرعىزدىڭ ءبىر شالى» دەپ وتىرعانى يبراھيم قۇنانباي, ياعني ءبىزدىڭ ۇلى اباي اتامىز عوي! «توقتاماڭدار, ءارى قاراي جالعاستىرا بەرىڭدەر!» دەپ ىشتەي تىلەپ وتىرسام دا, ۇلكەن وكىنىشىمە قاراي, وسىنى ايتىپ بولعان سوڭ, لەونتەۆتىڭ ۇيىندە جينالعان قاۋىم باسقا تاقىرىپتاردى تالقىلاۋعا كوشىپ كەتەدى. ءوزىم سول بولمە­دە جينالعان ادامداردىڭ اراسىندا تىڭداپ وتىرعانداي سەزىمدە بولدىم.

سەمەيگە ايدالىپ كەلگەن ورىس رەۆوليۋ­تسيونەرلەرىمەن اباي جاقىن ارالاسقان. لەونتەۆ سياقتى رەۆوليۋتسيونەرلەر جا­يىندا ۇلى اقىن: «بۇلار حالىق قامىن ويلايتىن, ادىلدىكتى كوكسەيتىن, كوپتىڭ تەڭدىگىن قورعايتىن وقىمىستى, ءبىلىمدى جاندار ەكەن. بۇلار مەنىڭ شىعىسىمدى باتىس ەتتى», دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن. مۇنى ابايدىڭ تار­­بيەسىندە بولعان نەمەرەسى ءارحام كاكى­تاي­ ۇلى ىسقاقوۆتىڭ ەستەلىكتەرىنەن بىلەمىز.

امەريكالىق جازعان ەكى تومدىق قالىڭ ەڭبەكتە ابايدىڭ ەسىمى تەك ءبىر جەردە عانا اتالادى, بىراق سونىڭ وزىندە ونىڭ اڭعارعىش اقىلى مەن بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ قانداي بولعانىن بىلە الامىز. ۇلى اقىنمەن كەزدەسۋ ءساتى تۇسپەي, امەريكالىق الداعى كۇندەرى ساپارىن ءارى قاراي جالعاستىرادى.

كىتاپتى تۇندە جاتار الدىندا وقىپ وتىر­عان ەدىم. ۇيقىم لەزدە اشىلدى دا, نوۋت­بۋگىمدى قوسىپ, جەلىدەن قوسىمشا اقپارات ىزدەي باستادىم. رەسەي يمپەريا­سىندا شىققان «ۆوستوچنوە وبوزرەنيە» گازەتىن تاۋىپ الدىم. ونىڭ 1886 جىلى 26 ماۋسىمدا جارىق كورگەن سانىندا سەمەي كىتاپحاناسىنا ارنالعان ماقالا جاريالانىپتى. كەنناننىڭ كەلگەنىن, كەيبىر زاتتاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العانىن اتاپ ءوتىپتى. بۇل اقپارات ءارى قاراي ىزدەنۋگە دا­يىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ قالار دەپ ايتىپ وتىرمىن. سونىمەن قاتار كىتاپحانا اشىلعان 1883 جىلدىڭ 18 قىر­كۇيەگىنەن 1886 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن بولعان وقيعالار باياندالىپتى. وسى ارا­لىقتا ونىڭ جازىلۋشىسى 270 ادامعا جەت­كەنى ايتىلعان: سونىڭ ىشىندە 88 جازىلۋ­شىسى – شەنەۋنىك, 63-ءى – مەششان, 44-ءى – وفيتسەر, 35-ءى – دۆوريان, 16-سى – كوپەس, 15-ءى – تومەنگى شەندى, 4-ەۋى – قىر­عىز, 3-ەۋى – كازاك, 2-ەۋى – شارۋا.

ءتورت قازاقتىڭ بىرەۋى اباي ەكەنى انىق, قالعان ءۇش قانداسىمىز كىم بولدى ەكەن؟ تاريحشىلار ۋاقىتى كەلگەندە مۇنىڭ دا جاۋابىن انىقتايدى دەپ سەنەيىك.

سەمەيدەگى كىتاپحانا قازىر دە ەلىمىزدىڭ ەڭ كونە كىتاپحانالارىنىڭ ءبىرى. ءبىر عاسىردان كوبىرەك ۋاقىت وتسە دە, اباي وقىعان كەيبىر كىتاپتاردى بۇگىن دە الۋعا بولادى دەيدى. كىم بىلەدى, ءبىر كۇنى ءساتى ءتۇسىپ, سول كىتاپحاناعا سوقساق, اباي اتامىز وقىعان كىتاپتاردان بولەك كەننان ايتقان ون التى بەتى قيىلعان كىتاپتى دا تاۋىپ الۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ قالار.

امەريكالىق اۆتوردىڭ كىتابىنداعى ءۇزىندى نەسىمەن ماڭىزدى؟

بىرىنشىدەن, ابايدىڭ قىرىق جاسقا تاياپ قالسا دا, بالاشا تاڭعالۋدى ۇمىتپاعانىن, ىشتەگى عىلىمي ىزدەنىس وتىنىڭ سونبەگەنىن اڭعارامىز. بىرەۋمەن ەندى تانىسقاندا ادام ءارى بارسا ءجون سۇراسادى, بىراق وزگە­مەن تانىستىعىن دەدۋكتسيا مەن يندۋك­تسيانىڭ ايىرماشىلىعىن سۇراۋدان تەك ناعىز عۇلاما باستايتىن بولار.

ەكىنشىدەن, زامانى مەن اينالاسى بەرگەن بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, بويىنا بۇكىل الەمدى سىيدىرا بىلگەنىن كورەمىز. قازاق حالقى بۇدان ۇتپاسا, ۇتىلماعانى انىق. ويىمدا بىردەن: «اباي نە ءۇشىن سپەنسەر مەن باسقا وزىق ويلى زامانداستارىن وقىدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋىندادى. بۇل ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىنە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيدى. قازىردىڭ وزىندە بۇلاردى وقىپ شىقساڭ دا, وقىعانىڭدى بىرلەسىپ تالقىلاي الاتىن ادام تابۋ وڭاي ەمەس. مويىندايمىن, فيلوسوفيا فاكۋلتەتتەرىن ارالاپ شىقساڭ, سپەنسەردىڭ دۇنيەتانىمى جايىندا اڭگىمە وربىتە الاتىن ءبىر-ەكى وقىتۋشىنى كەزدەستىرەسىڭ. ال ابايدىڭ زامانىندا ۇلان-عايىر جەرىمىزدى ون كەسىپ وتسەڭ دە, سپەنسەردى بىلەتىن ءبىر قازاقتى كەزدەستىرۋ مۇمكىن بە؟ اباي وسىنى بىلسە دە, ءوزىن جالعىزدىققا دۋشار ەتىپ وقىدى. مۇنداي قادامعا تەك ۇلى ادام عانا بارادى.

عىلىمنىڭ ۇستەمدىگىن دارىپتەگەن بوكلدى, ايەل قۇقىقتارىن العا تارتقان, فەمينيستىك كوزقاراستا بولعان ءميللدى, ەۆوليۋتسيا تەورياسىن دامىتقان درەيپەردى وقۋدان بەزەتىن, ء«داستۇرىمىز بەن ءدىنىمىز باردا ولاردى وقىپ قايتەمىز» دەيتىن نەبىر «دانىشپانداردى» قازىردىڭ وزىن­دە كەز­دەستىرۋگە بولادى. وسىلاردىڭ ەڭبەك­تەرىن وقىماعاندا, اباي حالقى مەن ادامزاتقا قالدىرعان مول مۇراسىن بەرەر مە ەدى؟

ۇشىنشىدەن, اباي كوزى ءتىرى زامان­داستارىنىڭ ەڭ وزىقتارىن وقىدى, ۋاقىت تالابىنان قالعىسى كەلمەدى. سونىمەن زامانىنىڭ زاڭعار قالامگەرى عانا ەمەس, كورنەكتى وقىرمانى دا بولعان اباي اتامىزدان بۇگىنگى كىتاپسۇيەر قاۋىم قانداي ۇلگى الۋى كەرەك؟

زامانىڭنىڭ وزىق ويلى ويشىلدارىن, عالىمدارىن وقۋ كەرەك. ءوز باسىم وسىنداي اۆتورلاردىڭ قاتارىنا نيكولاس تالەب, يۋۆال حاراري جانە باسقالارىن جاتقىزار ەدىم.

تەك كوركەم ادەبيەتتى عانا وقي بەرمەي, فيلوسوفيا, سوتسيولوگيا, باسقا دا گۋمانيتارلىق عىلىمدار شەڭبەرىندەگى ادەبيەتپەن دە تانىس بولۋ قاجەت. «ۆوستوچ­نوە وبوزرەنيە» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالادان سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ سول كەزدەگى قورىندا كوركەم شىعارمالاردىڭ مول بولعانىن بىلەمىز. بىراق اباي, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, نون-فيكشن جانرىنا دا ەرەكشە زەيىن قويدى.

ءداستۇر مەن ءدىن تاقىرىبىنىڭ اينالاسىندا جۇرە بەرمەي, زاماناۋي ماسەلەلەرگە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. اباي زامانىنىڭ ايەل قۇقىقتارى, ەۆوليۋتسيا تەورياسى سياقتى وزەكتى تاقىرىپتارى بويىنشا ىزدەنگەنىن كەنناننىڭ ۇزىندىسىنەن كورىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ زاماننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى – ەكولوگيا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ورنىقتى دامۋ تاقىرىبى, ادامي كاپيتال, ادام قۇقىقتارى, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دايىندىق جانە ت.ب. ۇلى اباي زامانداسىمىز بولعاندا, وسى تاقىرىپتاردىڭ بارلىعىن جەتىك مەڭگەرىپ, ولاردىڭ شەشىمىن تابۋعا بەلسەندى ارالاساتىنىنا سەنىمدىمىن. ال ءبىز وسى تاقىرىپتار بويىنشا قانشالىقتى وقىپ, ىزدەنىپ ءجۇرمىز؟ مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر.

باقىتجان بۇقارباي,

ساياساتتانۋشى, «Forbes Kazakhstan» جۋرنالىنىڭ  باس رەداكتورى