مايداندا ءجۇرىپ ەڭبەك ەرى اتانعان اقمولالىق جاپپارحان اسايىنوۆتىڭ ەرلىگىن بىلەمىز بە؟!

كەزىندە جاپپارحان اعامىز تۋرالى قاز­اقس­تان­نىڭ حالىق جازۋشىسى عابيدەن مۇستا­فين قالام تارتىپ, ول تۋىندىسى «جيىرما بەس» دەگەن كىتابىنا ەنگەن ەكەن. سونداي-اق باتىر اعا­مىز تۋرالى دەرەكتەردى 1970 جىلى جارىققا شىق­قان «گەروي سوتسياليستيچەسكوگو ترۋدا كازا­حستانا» اتتى كىتاپتىڭ ءتورتىنشى تومىنان دا كەز­دەس­تى­رۋ­گە بولادى. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا عا­لام­توردى ولاي شارلاپ, بىلاي شارلاپ, مايداندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتا­عىن العان باسقا ادامدار تۋرالى دەرەكتەردى تابا ال­مادىق.

ال ەندى قىزىپ تۇرعان سوعىستا وسى اتاققا قولى جەت­كەن جاپپارحان اعامىز قانداي ىسىمەن كوزگە تۇسكەن؟

1940 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا اسكەرگە شاقىرىلعاندا, جاپپارحان ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى – «كراسنىي پاحار» كولحوزىندا قاتارداعى كولحوزشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ەدى. سودان سوعىستىڭ وت-جالىنىنا نەبارى 22 جاسىندا تاپ بولادى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى جان ايانباي شايقاسىپ, قاھارماندىق پەن باتىلدىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتەدى. بۇعان مايدان دالاسىندا ءتورت رەت جارالانىپ, سونىڭ تورتەۋىندە دە گوسپيتالدان جازىلىپ شىعىسىمەن, قايتا ۇرىسقا كىرگەنى دالەل.

وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعىنداي, قولىمىزداعى مىنا ءبىر دەرەكتى قۇجاتتا دا «جاپپارحان اسايىنوۆ العى شەپتە پۋلەمەتشى, مەرگەن, بارلاۋشى دا بولدى. ەڭ ءبىر كۇردەلى دەگەن اسكەري جاعدايلاردا ءوزىنىڭ وجەتتىگىمەن جانە تاپقىرلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. كالينين قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا التى جاۋ سولداتىنىڭ كوزىن جويىپ, ءوزى قولعا تۇسىرگەن نەمىس پۋلەمەتشىسىن پۋلەمەتىمەن قوسا, شتابقا اكەلىپ تاپسىردى. وسى ەرلىگى ءۇشىن قاتارداعى جاۋىنگەر ج.اسايىنوۆ قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى» دەپ جازىلعان.

العى شەپتە ءتورتىنشى رەت جارالانعاننان كەيىن ەرجۇرەك ساربازدى جاۋ شابۋىلىنان بۇزىلعان رەلستەردى قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن 81-ءىنشى قىزىل تۋلى تەمىرجول پولكىنە اۋىستىرادى. اسكەري ءبو­لىم تالاي رەت وق پەن وتتىڭ استىندا قالىپ, نەبىر تۇ­يىقتان جەكە قۇرامنىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىنىڭ ارقا­سىندا عانا شىعىپ جۇرەدى. وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان تەمىرجول ستانساسىنا تاعى دا جاۋ ۇشاق­تا­رى شۇيلىگەدى.

ولار تاستاعان بومبادان ستانسادا ءورت شىعىپ, اسكەري قارۋ-جاراق تيەلگەن ەشەلون وتقا ورانا باس­تايدى. مىنە, وسى ساتتە جاپپارحان اعامىز تاعى ءبىر كوزسىز ەرلىككە بارىپ, جانىپ جاتقان بىرنەشە ۆاگوندى جان دارمەن پويىزدان اعىتادى دا, قالعان ۆاگوندارعا قاۋىپ تونبەيتىندەي ەتىپ, جانىنداعى سەرىكتەرىمەن بىرگە ولاردى رەلس بويىمەن ءارى اپارىپ تاستايدى.

بۇل شىنىندا, جاۋعا كەك بولىپ قۇيىلاتىن قان­شاما وق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ امان قالۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزگەن ۇلكەن ەرلىكتىڭ ناعىز ءوزى بولاتىن. سول جولى اسكەري ءبولىم باسشىلىعى دا اقمولالىق ورەننىڭ وسى ەرلىگىن لايىقتى باعالاپ, ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جوعارى اتاعىنا ۇسىنادى. الايدا ول ۇسىنىس قولداۋ تاپقانىمەن, وزگەرىسكە ۇشىراپ, 1943 جىلعى 5 قاراشاداعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن جاپپارحان اسايىنوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەمەس, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلەدى.

مىنە, مايداندا ءجۇرىپ, ادەتتە ەڭبەك مايتالماندارىنا تيەسىلى وسىناۋ جوعارى اتاققا يە بولعان جەرلەسىمىزدىڭ ءبىز وقىرمانعا جەتكىزسەك دەگەن جاۋىنگەرلىك جولى وسىنداي.

– ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنا ەسىمى وشپەستەي بولىپ جازىلعان جاپپارحان اسايىنوۆ مەنىڭ ەت جاقىن تۋىسىم, – دەيدى بۇل ورايدا, ءبىز بىردەن بىرگە شىعىپ, تەلەفون ارقىلى تاۋىپ العان استراحان سەلوسىنىڭ تۇرعىنى, كوپ جىل وسى استراحان اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان ەڭبەك ارداگەرى قايىربەك قالياسقار ۇلى قۇسايىنوۆ. – مەنىڭ اكەمنىڭ اكەسى, ياعني, اتام قۇسايىن مەن جاپپارحاننىڭ اكەسى اسايىن بىرگە تۋعان. جالپى, ۇسەيىن دەگەن ىنىلەرىن قوسقاندا, بۇل كىسىلەر ءۇش اعايىندى. سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارى ءبىزدىڭ اۋلەتتەن دە التى ادام قان مايدانعا اتتانىپ, ەكەۋى ورالمادى. اكەم قالياسقاردىڭ وزىنەن «قارا قاعاز» كەلىپ, ءتورت ايدان كەيىن عانا «امان-ەسەنمىن, ۇرىس دالاسىندا ەس-ءتۇسسىز قالىپپىن» دەگەن حابارى جەتكەن. ارينە كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇندايدا ءبىزدىڭ بۇكىل اعايىن-تۋىس بولىپ ماقتان تۇتاتىنىمىز وسى جاپپارحان اعامىز.

ءيا, 1943 جىلى ەڭبەك ەرى اتاعىن العاننان كەيىن ول كىسى ەلگە دەمالىسقا دا كەلىپتى. قايىربەك اعا وندا ەسىن اجەپتاۋىر ءبىلىپ قالعان 4-5 جاستاعى بالا ەكەن. باتىردى ەلدىڭ ادامدارى وبلىس, اۋداننان كەلگەن باسشىلارمەن بىرگە ءوزىنىڭ ۇيىندە قارسى العانىن, توي بولعانىن ايتادى. سول تۇستا قاتار تۇرعان قوسكول مەن كوۆىلەنكا اۋىلدارى ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر جەكە كولحوز بولسا كەرەك. سوعىستان سوڭ وسى ەكى اۋىلدى ءبىر كولحوزعا بىرىكتىرىپ, وعان ج.اسايىنوۆتىڭ اتىن بەرەدى. ول شارۋاشىلىق قاشان تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەرگە تۇرەن سالىن­عان­شا «ميلليونەر كولحوز» اتانىپ تۇرىپتى. بەرتىن ەگىنشىلىك, مال شارۋاشىلىعىندا جاقسى تا­بىس­تارعا جەتكەن «كولۋتون» كەڭشارى وسىنداي 5-6 اۋىلدىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان كورىنەدى.

–جاپپارحان اعامىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى بار ءومىرى سول كەزدەگى ەل استاناسى الماتىدا ءوتتى,–دەيدى بۇدان ءارى قايىربەك اعا. –ۇكىمەت پاتەر بەرىپ, حا­لىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا قىزمەت اتقاردى. اق­مو­لا­عا كەلىپ, تەمىرجول تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ ەدى, دەن­ساۋلىعى كوتەرمەدى. وسىلايشا 1963 جىلى نەبارى 44 جاسىندا سوعىستا العان ءتورت بىردەي جارانىڭ سال­دارىنان ەرتە كوز جۇمىپ كەتە باردى. وكىنىشكە قاراي, سوڭىندا قالعان ءۇش تۇياعىنىڭ ەكەۋى – مارات پەن مۇراتتىڭ دا عۇمىرلارى وزىندەي قىسقا بولدى. اسىرەسە لەنينگراد كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن بىتىر­گەن ما­راتى تالانتتى بولعان دەيدى. قازىر ۇلكەن ۇلى ماعا­ۋيا الماتىدا تۇرادى.

وسىنى ايتقان ءارى ورىندى تۇردە ماسەلە كو­تە­رە ءجۇرىپ, اۋدان ورتالىعىنىڭ ءبىر كوشەسىنە جاپ­پارحان اسايىنوۆتىڭ ەسىمى بەرىلۋىنە قول جەت­كىزگەن قايىربەك اعامىز بىزبەن از-كەم اڭگىمە بارى­سىندا كوكەيىندەگى مىنا ءبىر جايدى دا بۇگىپ قالا الماعان. وسى اقمولا جەرىندە, دالىرەك ايتساق, است­راحان اۋدانىندا, استاناعا بارار جولدا تۇرعان ءمان-ماعىناسى بۇلدىر كولۋتون ستانساسىن نەگە جاپ­پار­­حان اسايىنوۆتىڭ ەسىمىمەن اتاماسقا؟! تەمىر جول بويىندا ەرلىك جاساعان باتىرعا ناعىز ىزەت وسى بولار. ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا سونى ءبىزدىڭ «قازاقستان تەمىرجولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسشىلىعى ويلانىپ كورسە. قيىن ماسەلە ەمەس قوي. بار بولعانى ەرلىككە – قۇرمەت, ەرگە – تاعزىم.

تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ, ءوز قولىمىزدىڭ ءوز اۋزى­مىز­عا جەتكەنىن وسىنداي يگى ىستەرمەن دالەلدەسەك, وسكەلەڭ ۇرپاققا دا ۇلگى-ونەگە ەمەس پە؟!

قايىرباي تورەعوجا,

جۋرناليست

كوكشەتاۋ