ۇستالىق – كونەدەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان كيەلى كاسىپ. «ۇستالى ەل وزار, ۇستاسىز ەل توزار» دەگەن حالقىمىز تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيىپ, اعاش جونعان ىسمەردى «تەمىرشى», «دارقان», «ۇستا» دەپ توبەسىنە تۇتىپ قادىرلەگەن. ايگىلى ماحمۇد قاشقاري «اعاشتى ۇزىن كەس, تەمىردى قىسقا كەس» دەپ ۇستالىق ناقىلدى وسيەت ەتىپتى. باعزىدان جەتكەن ساق اشەكەيلەرى دە, مىڭداعان جىلدار مىزعىماي تۇرعان بالبال مۇسىندەر دە وسى ۇستالاردىڭ كوز مايىنىڭ ەڭبەگى.
قازاق جەرىندە وسىنداي ون ساۋساعىنان ونەر تامعان نەبىر ۇستالار مەن عاجايىپ ۇستاحانالاردىڭ بولعانى بەلگىلى. ارحەولوگيالىق قازبالار بارىسىندا كونە شاھارلار مەن قورعانداردان ۇستالىققا قاتىستى قۇرال-بۇيىمدار كەزدەسىپ جاتادى. بۇل دەرەكتەر تام-تۇمداپ بولسا دا كونە داۋىردەگى تەمىرشىلەر مەن ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى زەرتتەۋلەرگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. ماسەلەن, 2019 جىلى تۇلكىباس اۋدانى, اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دوسجان قىدىرالىنىڭ باقشاسىنان قۇلپىتاسى بار ەسكەرتكىش (كەسەنە) تابىلدى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تەمىردەن قۇيىلعان كونە ءتوس شىقتى. ءتوستىڭ ۇستاحانادا ۇزاق جىلدار پايدالانعانى بەتىندەگى ايقىش-ۇيقىش بالعا ىزدەرىنەن انىق بايقالادى. سونىمەن بىرگە بۇل جەردەن سۇيەكتەن جاسالعان ۇستا قۇرالدارى, قورىتىلعان تەمىر قالدىقتارى, ۇرشىق باستارى, كەراميكا سىنىقتارى مەن شىنى قالدىقتارى دا مولىنان تابىلدى. ال ەسكەرتكىش باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستا كۋفي ستيلىمەن «بۇل قابىر مۇحاممەد نۇران بابا» دەپ جازىلعانى انىقتالدى. عالىمدار كۋفي ستيلىمەن جازىلعان قۇلپىتاستار ورتاعاسىرلىق داۋىرگە جاتادى دەسە, ارتەفاكتىلەرگە جاسالعان زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجەلەرى دە ەسكەرتكىشتىڭ مەرزىمىن شامامەن X-XI عاسىرلار دەپ بەلگىلەۋدە.
سونىمەن قاتار كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ەسكەرتكىش تابىلعان ماڭدا ەرتەرەكتە كونە ۇستاحانا ورنى بولعان ەكەن. ال بەرىگە دەيىن قۇلپىتاس تابىلعان اۋماقتا وردالى جىلاندار مەكەندەپتى. ادەتتە جىلاندار التىنى بار جەردى مەكەندەيدى دەگەن ۇعىم بولۋشى ەدى. مۇمكىن بۇل بەيمالىم الەمنىڭ تىلسىم قۇدىرەتى بولار. قالاي دەسە دە, مۇحاممەد نۇران بابا ەسكەرتكىشىنەن تابىلعان جادىگەرلەر (ۇستا ءتوسى, قۇرال-سايماندارى) ول قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن بەلگىلى ۇستا ءارى اۋليە كىسى بولعان دەگەن پىكىرگە جەتەلەيدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ونىڭ ەسىمىندەگى «نۇران» – اۋليەلىكتىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا جەتكەن تۇلعاعا قاتىستى تەڭەۋدى بىلدىرەدى. ال كيەلى كاسىپتى مەڭگەرگەن تەمىرشى ۇستالار رۋحاني تازالىققا اسا ءمان بەرىپ, بويىن تازا ۇستاۋعا تىرىسقان. كورىك باسىپ, ءتوس سوعار ساتتە «مەنىڭ قولىم ەمەس, ءتاڭىردىڭ قولى» دەپ نيەت ەتۋى وسىنىڭ ايعاعى. سوندىقتان دا حالىق ۇستانى ء«تاڭىردىڭ تارتۋ ەتكەن ىسمەر ادامى» دەپ وعان ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاراعان.
كونە فولكلورلىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەمىرشىلىك ساق, عۇن, تۇركى داۋىرىندەگى كەن قازۋ, مەتالل ءوندىرۋ ىسىمەن, سونداي-اق تاڭىرلىك سەنىمدەگى باقسىلىق كۋلتىمەن بايلانىستى پايدا بولعان جانە العاش ۇستالىق كاسىپپەن باقسىلار اينالىسقان. ماسەلەن, بۋمىن قاعاننىڭ ارعى باباسى نادولۋ شاد تەمىرشى ۇستا ءارى باقسى بولعان دەگەن دەرەكتەر بار.
ۇستانىڭ تەمىرشىلىك پەن باقسىلىق قاتار دارىعان تۇلعا بولعاندىعى كەيىنگى تۇركى حالىقتارىندا دا ساقتالعان. قىرعىزدىڭ ايگىلى جىرىندا ماناستىڭ جورىققا شىعار الدىندا مىندەتتى تۇردە تەمىرشى ۇستاعا بارىپ باتاسىن الىپ, قارۋ-جاراعىن سايلايتىندىعى ايتىلادى. قازاق فولكلورىنداعى سەكىلدى «ماناس» داستانىندا دا تەمىرشى ءوز اتىمەن اتالماي, «دارحان» دەپ قۇرمەتتەلگەن. ال ەرتەرەكتە قازاق ەمشىلەرى مەن باقسىلارى اۋىرعان ادامدى توسپەن ۇشىقتاسا, جۇكتى ايەلدىڭ شوشىماۋى ءۇشىن ءتوس سوعىپ, «تەمىرشى كەلدى, تەمىرشى كەلدى!» دەپ تەمىرشى شاقىرۋ ىرىمىن جاسايتىن بولعان.
حالىق تانىمىندا ۇستا مەن ونىڭ قۇرالدارى دا كيەلى سانالىپ, ءتۇرلى جاماندىقتان ساقتايدى دەگەن سەنىم پايدا بولعان. ياعني ۇستامەن بىرگە ونىڭ جۇمىس ىستەيتىن ۇستاحاناسى نەمەسە دۇكەنىندە ارنايى راسىمدەر وتكىزىلەتىن بولعان. ماسەلەن, ۇستالار جىل سايىن دۇكەن قۇرىپ, ىسكە كىرىسەر ساتتە:
اۋەدەن كومىر تۇسىرگەن,
وت جاقپاي تەمىر پىسىرگەن!
قاۋ كورىگى باقىلداپ,
بالعا ءتوسى شاقىلداپ,
ەر ءداۋىت, ءپىرىم, سەن قولدا!
– دەپ ءداۋىت پايعامبارعا ارناپ قۇرباندىق شالىپ, قۇران باعىشتايتىن. مۇنى «دۇكەن مايلاۋ» ءراسىمى دەپ اتاعان. بۇل ءراسىم ادەتتە كوكتەم مەزگىلىندە ورىندالاتىن. ياعني ناۋرىزدا ۇستانىڭ سايماندارى مايلانىپ, ء«توس مايلار» دەپ مال سويىلىپ, اق بۇركىلىپ, اس بەرىلگەن.
قازاق قوعامىنداعى ۇستالىققا قاتىستى «دۇكەن مايلاۋ», ء«توس مايلار» راسىمدەرىنىڭ كوكتەمنىڭ ناۋرىز ايىندا اتقارىلۋى بايىرعى تۇركى داۋىرىندەگى «ەرگەنەقون» داستانىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. داستاندا ەرگەنەقوندى مەكەندەگەن تۇركىلەر ۇزاق جىلداردان سوڭ تاۋ قاپتالىن ەرىتىپ, جازىققا شىققاندىعى باياندالادى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ءار جىلى ناۋرىز ايىندا ۇستالىقتى, تەمىرشىلىكتى ىرىمداپ بالعامەن ءتوس سوعۋ داستۇرگە اينالىپتى.
سونىمەن قاتار تەمىرشى ۇستاحاناسىنا قاتىستى حالىق اراسىنداعى «جىلان قايىس» ءراسىمى دە ۇستانىڭ باقسىلىق كۋلتىمەن بايلانىسىن كورسەتەدى. «جىلان قايىس» ءراسىمى بالانىڭ ءتورت جاسقا تولعان, ياعني قويان مۇشەل جاسىنا كەلگەن كەزىندە ورىندالعان. ول ءۇشىن ۇستا مەن بالا اكەسى ارنايى ءبىر كۇندى بەلگىلەپ, بالانى ۇستاحاناعا اكەلگەن. اۋەلى ۇستا دۇرىلدەتىپ كورىك باسىپ, تەمىر سوعىپ ىرىمىن جاسايدى. ۇستاحانانىڭ ىرگەسىنە, ساۋىت-سايمان مەن قارۋ-جاراق قويادى. ۇستا ۇستىنە جىلان تۇستەس سۇر تورقادان توقىلعان شەكپەن كيىپ, بالانى اياعىنىڭ اراسىنان ارى ءبىر, بەرى ءبىر ەكى رەت وتكىزەدى. ءبىرىنشى وتكىزگەندە بالاعا ساۋىت-سايمان كيگىزىپ, ەكىنشىسىندە ۇستىنە قارۋ-جاراق تاعادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءراسىم جەراستى الەمىنىڭ پاتشاسى جىلان باپى حانمەن بايلانىستى پايدا بولعان. اڭىز بويىنشا, قىزىن ولىمنەن قۇتقارعان جىگىتكە ريزا بولعان باپى ودان نە قالايتىنىن سۇرايدى. سوندا جىگىت «نە بەرسەڭىز دە ريزامىن» دەپتى. جىلان باپى حان ونى ءبىر جۇتقاندا ساۋىتىمەن, ەكىنشى جۇتقاندا قارۋ-جاراعىمەن شىعارىپتى. ۇستانىڭ «جىلان قايىس» راسىمىندە بالانى ەكى اياعى اراسىنان وتكىزۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. بەلگىلى زەرتتەۋشى ت.اسەمقۇلدىڭ ايتۋىنشا, قازاق ميفولوگياسىندا باپى حان ۇستالىق ونەردىڭ, جالپى مەتاللۋرگيانىڭ تالىمگەرى مەن قولداۋشىسى رەتىندە قابىلداناتىندىقتان, ەرتە كەزدەردە وعان قازاق ۇستالارى تابىناتىن بولعان. جوعارىدا ايتىلعان اڭىز ءداستۇرلى ادەبيەتتە «جىلان قابىقتى جىگىت» دەپ تە اتالادى. ال مادەنيەتتانۋشى ز.ناۋرىزباەۆانىڭ پايىمداۋىنشا, باپى حان بايىرعى تانىمداعى تەمىرشى ۇستالار قاسيەت تۇتاتىن, وسى ونەردىڭ اتاسى سەكىلدى كيەلى وبراز. سوندىقتان «جىلان قايىس» ءراسىمى ۇستانىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى ۇستاحانادا وتكىزىلەتىن بولعان.
ۇستانىڭ جەراستى پاتشالىعىمەن بايلانىسى جونىندە ساحا فولكلورىندا باقسى تويون تۋرالى اڭىز بار. ول جەراستى ءتاڭىرىنىڭ ۇرپاعى بولىپ, ادامدارعا قاتەر توندىرەتىن رۋح ەكەن. الايدا باقسى تويوننىڭ قاۋىپ-قاتەرىن تەك تەمىرشىلەر عانا سەيىلتە الادى-مىس. سوندىقتان دا ول تەمىرشىلەردى قولدايتىن رۋح سانالىپتى. تەمىرشىلەر باقسى تويوننىڭ قۇرمەتىنە قىزىل سيىردى قۇربان شالىپ, ونىڭ مايىمەن قۇرال-سايماندارىن مايلايتىن بولعان.
ۇستالىققا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن ىرىم-جورالعىلار مۇنىمەن شەكتەلمەسى بەلگىلى. قادىم زاماننان ءتاڭىردىڭ تارتۋى رەتىندە قۇرمەتتەلگەن ۇستالىق ونەر مەن ونىڭ قۇرالدارى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ال زەرتتەۋىمىزگە ارقاۋ بولعان مۇحاممەد نۇران بابانىڭ ءتوسى مەن قۇرال-cايماندارى جوعارىدا ايتىلعانداي, بالكىم تالاي ءراسىم-جورالعىلارعا كۋا بولعان شىعار. مۇحاممەد نۇران بابا ەسكەرتكىشىنەن تابىلعان قۇلپىتاسى, قارۋ-جاراعى, ۇستالىق قۇرالدارى مەن بۇيىمدارى ونىڭ ۇستا ءارى ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتاسىندا بەلگىلى تۇلعا بولعاندىعىن دالەلدەيدى. الداعى ۋاقىتتاردا ۇستانىڭ كونە ۇستاحاناسى تابىلىپ جاتسا, تۇركى حالىقتارىنداعى ۇستالىق ونەرگە قاتىستى تىڭ دەرەك رەتىندە تاريحىمىزعا ءوز ۇلەسىن قوسار ەدى.
نۇربولات بوگەنباەۆ,
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى