مەرگەن

ت.ابدىبەكوۆ 1916 جىلى سەمەي وبلىسى, جارما اۋدانى قاپانبۇلاق اۋىلىندا ابدىبەك ناسىرحان ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق دالاسىن اشارشىلىق پەن كوپتەگەن اۋرۋ مەڭدەگەن كەزەڭدە اتاسى ناسىرحان بالا-شاعاسىن امان الىپ قالۋ ماقساتىندا اڭشىلىقپەن شۇعىلدانادى. اتاسىمەن بىرگە بالا تو­لەۋ­عالي دا اڭعا شىعىپ, اۋىلداستارىن مەر­گەندىگىمەن تاڭعالدىرىپ جۇرەدى. قار­شاداي بالا اشتىق كەزىندە قارا مىل­تىقتىڭ ارقاسىندا اۋىلداستارىنا تال­عاجاۋ ەتەر, تىسكە باسار تاۋىپ بەرىپ, ەل العىسىنا بولەنگەن.

وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا ەلدە كولحوزداستىرۋ باستالعاندا ناسىرحان كولحوزعا مۇشەلىككە كىرەدى. بۇل وتباسى 1932 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنداعى (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) تۋىس­تارى شاقىرىپ, ماقتاارال سوۆ­حو­زىنا كوشەدى. ول جەردە تولەۋعالي ماقتاشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ادال ەڭ­بەگىمەن كوزگە تۇسكەن تولەۋعالي ماقتا­شى­لاردىڭ بريگاديرلىگىنە سايلانادى. وسى سوۆحوزدان اسكەر قاتارىنا شا­قى­رى­لادى. مىندەتتى اسكەري بورىشىن حا­باروۆ ولكەسىندە (رەسەي) وتەپ كەلگەن سوڭ قايتادان ءوزىنىڭ ماقتا بريگاداسىنا كەلىپ, ونى ءارى قاراي باسقارادى...

1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا شىمكەنت وبلىسىنان (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) مايدانعا شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەر كالينين مايدانىنا جىبەرىلەدى. مايدانعا بارعاندا اتاقتى ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسىنا تۇسەدى. مۇنداعى 1077-اتقىشتار پولكىنىڭ قولباسشىلىعى جاڭادان كەلگەن جاۋىنگەرلەردى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بولەدى. ت.ابدىبەكوۆتىڭ اڭشى ەكەنىن بىلگەن باسشىلىق وعان وپتيكالىق قۇرىل­عىسى بار ۆينتوۆكا بەرەدى. قارۋدى تاپسىرىپ تۇرىپ كوماندير «سەن مەرگەن اڭشىسىڭ, ەندى ەكى اياقتىلاردى اڭدىپ اتۋىڭ كەرەك, ولار وتە قاۋىپتى, جىرتقىش, قۋ اڭدار», دەيدى. سول كەزدە تولەۋعالي: «مەن ەكى قولىمنىڭ قۋاتىن, بۇركىتتىڭ كوزىندەي قىراعى جانارىمدى جاۋلارعا قارسى پايدالانامىن», دەيدى.

بىردە مايداندا ۋاقىتشا تىنىشتىق ورنايدى. ەكى جاقتىڭ جاۋىنگەرلەرى ءبىرىن-ءبىرى اڭدىسقان ساتتەر باستالادى. مەرگەندەرىمىزگە اسقان شىدامدىلىقپەن جاۋدى اڭدىپ, وقتى نىساناعا ءدال تيگىزۋ كەرەك. وسى ساتتە اڭشىلىق داعدى تولەۋ­عاليعا كوپ كومەگىن تيگىزەدى. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ت.ابدىبەكوۆ 19 ءفاشيستىڭ كوزىن جويادى. 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا وتكەن ديۆيزيا مەرگەندەرىنىڭ سليوتىندە اعا سەرجانت تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ 219 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعانى ايتىلعان. ءبىر عانا حولم قالاسى (رەسەي) ءۇشىن بولعان شايقاستا 3 كۇننىڭ ىشىندە ول 67 ءفاشيستى, ۆەليكيە لۋكي ءۇشىن قىرعىن شايقاستا جاۋدىڭ 87 سولداتىن جايراتىپتى. 1944 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا الەكساندر ماترو­سوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالاعان, جاقىن دوسى گريگوري پوستولنيكوۆتى جەرلەگەندە ت.ابدىبەكوۆ: «وسىعان دەيىن مەن ءوز قولىممەن 393 ءفاشيستى اتىپ ءولتىردىم. الداعى شايقاستاردا سەن ءۇشىن جاۋدى بۇدان ەكى ەسە, ءۇش ەسە كوپ ءولتىرىپ, جاۋدان كەك الامىن», دەپ انت ەتكەن.

ت.ابدىبەكوۆ 1944 جىلى ي.ۆ.پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 1077-پولك­تىڭ كالينين مايدانىنداعى قىسقى شابۋىلدارى باستالعاندا ەڭ ماڭىزدى العى شەپتەردە بولادى. ونىڭ نىسانانى ءدال تيگىزىپ اتۋى فاشيستەردىڭ زارەسىن الىپ, ۇرەيىن ۇشىرادى. ەڭ تاڭداۋلى دەگەن فاشيست مەرگەندەرى ونىڭ سوڭىنا تۇسكەن, الايدا, تولەۋعالي ولاردى ءبىر-بىرلەپ قۇرتىپ وتىرعان. 1944 جىلدىڭ 22 اقپانىندا جاۋدىڭ اسقان شەبەر مەرگەنىمەن شايقاسادى. بۇل ونىڭ سوڭعى ايقاسى بولادى. گيتلەرشىل مەرگەن قاس-قاعىم ساتتە ءبىرىنشى بولىپ ت.ابدىبەكوۆكە وق تيگىزەدى, بىراق ءولىمشى بولىپ موينىنان اۋىر جاراقات العان اعا سەرجانت فاشيستەن كەگىن الىپ ۇلگەرەدى. نەمىس مەرگەنىنە اجال قۇشتىرادى. بۇل اتاقتى سنايپەر ولتىرگەن 397-ءشى دۇشپان بولاتىن. تولەۋعالي قاتتى جارالانعاننان كەيىن 23 اقپاندا 6-شى مەديتسينالىق-سانيتارلىق باتالوندا 28 جاسىندا كوز جۇمادى. سۇيەگى رەسەي جەرىندە, وزى­نەن ءبىر اي بۇرىن كوز جۇمعان دوسى گريگوري پوستولنيكوۆتىڭ جانىنا, كالينين وبلىسىنىڭ (قازىرگى پسكوۆ وبلىسى) نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ناسۆا ستانساسىندا جەر قوينىنا تاپسىرىلعان. سوعىس­تان كەيىن پسكوۆ وبلىسىنىڭ ماناكوۆو اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قاي­تادان جەرلەنگەن.

نەگىزىندە, مايدان دالاسىندا ءاربىر ءجۇز ءفاشيستى مەرت قىلعان مەرگەنگە با­تىر اتاعى بەرىلگەن. ال مايداندا ەرەك­شە ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى اتاعىن العان بارلىق مەر­گەندەردىڭ اراسىندا 397 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگى جوعارى دارەجەدە ەسكەرىلىپ, ەلەن­بەۋى تۇسى­نىكسىز جايت.

رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتا­لىق اسكەر مۇراعاتى گۆارديا اعا سەرجانتى تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ ەرەن ەرلىك­تەرىن راستاعان. سونىمەن قاتار جار­مالىق جاۋىنگەردىڭ 32 مەرگەندى تار­بيەلەپ شىعارعانى جايىندا دا ايتىلادى. سوعىستا ايرىقشا ەرلىگىمەن اتى شىققان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ نەمەرە تۋىسى, جازۋشى, مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى ايگۇل كەمەل­باە­ۆا «سترانا ي مير» (№7 18.02.2005 جىل­عى) گازەتىندە «سنايپەر تولەۋ­عا­لي» اتتى دەرەكتى ماقالانى جانە باسىنا كاسكا كيگەن اسكەري كيىمدى, قارۋ اسىن­عان سۋرەتتى كورگەندە, وندا بەينە­لەنگەن ادام كوزىنە وتتاي باسىلادى. ما­قالادا «جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن ت.ابدىبەكوۆ قىزىل جۇلدىز, قىزىل تۋ, « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءى دارەجەلى», لەنين وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى» دەپ ەرلىكتەرى باياندالعان. «كوماندوۆانيە ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ ءۇشىن دايىنداعان ومىرباياندىق انكەتادا تولەۋعالي ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى كەمەلبايدىڭ رەپرەسسياعا ايدالىپ كەت­كەنىن جاسىرماي جازعانى ءۇشىن عانا ۇسىن­باعان. كەمەلباي مەنىڭ تۋعان اتام. تولەۋعاليعا جاقىن تۋىس. 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءبىرى», دەيدى ا.كەمەلباەۆا.

1994 جىلى ءساۋىر ايىندا «ۆەچەرنىي الماتى» گازەتىنىڭ 14 ناۋرىزىنداعى №31 سانىندا 8-گۆارديالىق پانفيلوۆ دي­ۆيزياسىنىڭ ارداگەرى, زاپاستاعى پودپولكوۆنيك ل.نيكيتين مەن الماتى قالاسىنداعى «زەردە» قورىنىڭ جانىن­داعى «ىزدەنىس» كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى ۆ.گۋشيننىڭ اۆتورلىعىمەن جاريالانعان «سلاۆا تەبيا ستەپنوي ورەل» اتتى ماقالا شىقتى. وندا جارما اۋدانى قاپانبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋماسى ت.ابدىبەكوۆ جايىن­دا, ونىڭ جالعىز ءوزى 397 ءفاشيستىڭ كو­زىن قۇرت­قانى جانە مەرگەن شاكىرتتەر دا­يىنداعانى ايتىلعان.

قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇر­باندارى قاۋىمداستىعىنىڭ تور­اعاسى جۇمابەك اشۋ ۇلى سوعىستا 397 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان اتقىش مەر­گەن ت.ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگىن ەستىپ, ونىڭ وزىنە تيەسىلى اتاقتى الماعانىنا كۇ­يىنىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جە­تۋدى ماقسات ەتەدى. ول ي.ۆ.پانفيلوۆ دي­ۆي­زياسىنىڭ الماتىداعى مۇراجايىنا بارىپ قۇجاتتارمەن تانىسادى. ونداعى مايداندىق گازەتتەردە اتقىش مەرگەن ت.ابدىبەكوۆ جايىندا جازىلعان ماقا­لالار­دىڭ بىرنەشەۋىن وقيدى. مەر­گەننىڭ قارۋى قازاقستان مەملەكەتتىك ور­تالىق مۇراجايىندا قول قويىلعان, ءمور با­سىلعان, ءبارى زاڭدى تۇردە راسىمدەلگەن كۇيدە ساقتاۋلى ەكەنىن كورەدى. 2007 جىل­دىڭ قازان ايىندا رەسمي انىقتاما الۋ ءۇشىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ور­تالىق اسكەري مۇراعاتىنا سۇراۋ سالىپ 2008 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىندا جاۋاپ الادى. ول جاۋاپتا: پودولسك اسكەري مۇراعاتى ەكى ارحيۆتىك انىقتاما جولداعان, گۆارديا اعا سەرجانتى, سنايپەر ت.ابدىبەكوۆتىڭ سوعىس دەرەكتەرىن, ەرەن ەرلىكتەرىن راس­تاعان. حاتتا مۇراعات دەرەكتەرى قولمەن كوشىرىلىپ, ناگرادالاردىڭ قانداي ەرلىگى ءۇشىن بەرىلگەنى ءتىزىلىپتى. وسىنداي دەرەكتەر انىقتالعان سوڭ, ج.اشۋ ۇلى 2008 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا رەسەي پرەزي­دەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ اتىنا رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ باتىرى اتاعىن (كە­ڭەس ودا­عىنىڭ مۇراگەرى رەتىندە) ت.ابدى­بە­كوۆكە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە رەسەي پرەزيدەنتى اپپاراتىنان: «بىزدەگى ءتارتىپ, رف زاڭى بويىنشا رف باتىرى اتاعىن بەرۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيس­ترلىگىنىڭ ۇسىنىسى كەرەك» دەي كە­لىپ, جى­بەرىلگەن قۇجاتتاردى قورعانىس مي­نيس­ترلىگىنە جولداعاندارىن حابارلاپتى.

قورىتا ايتقاندا, 1943 جىلى اتاقتى مەرگەن ت.ابدىبەكوۆتىڭ داڭقى بۇ­كىل مايدانعا تارادى. وداق بويىنشا ماس­كەۋ راديوسىنان بارلىق حالىق حاباردار ەتىلدى. سوندىقتان ت.ابدىبەكوۆكە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلۋى كەرەك. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ۇسىنىستى تولىق قولدايدى دەپ سە­نەمىز. ويتكەنى قازاقتىڭ ءبىرتۋار باتىر ۇلدارى راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قاسىم قايسەنوۆكە كەزىندە, كرەمل باتىر اتاعىن بەرۋدى قيماعانىمەن تاۋەلسىز قازاقستان ولارعا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەردى. ەندەشە حالىقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى ت.ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگى دە ءدال وسىلايشا باعالانۋى ءتيىس. ت.ابدىبەكوۆكە جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا «حا­لىق قاھارمانى» دەگەن جوعارى اتاق بەرىلسە, حالقىنىڭ قاھارمانىن قۇرمەت­تەگەنى دەپ قابىلدار ەدىك.

سىرىم قالي ۇلى,

زەينەتكەر

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

اباي اۋدانى,

سارجال اۋىلى